apanthismata apo tis semantikotates arkh - carl von clausewitz

Πρέπει να τονισθεί ότι κατά την διάρκεια της ζωής του Κλάουζεβιτς, η πατρίδα του Πρωσσία παρότι δεν υφίσταται πλέον ως κυρίαρχο κράτος, υπήρξε μια από τις τρομερότερες δυνάμεις της Ευρώπ

Νόμος 2121/1993 και κανόνες του Διεθνούς Δικαίου που ισχύουν στην Ελλάδα

ΑΠΑΝΘΙΣΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ Carl von Clausewitz

Σμχου (ΥΙ) Αθανάσιου Κωνσταντίνου

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

ΠΡΟΛΟΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ 8

ΑΔΡΟ ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΤΟΥ ΚΑΡΛ ΦΟΝ ΚΛΑΟΥΖΕΒΙΤΣ 11

ΠΕΡΙΛΗΠΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΓΙΑ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΚΛΑΟΥΖΕΒΙΤΣ 21

* ΣΗΜΕΊΩΜΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΖΟΜΙΝΊ 39

** ΣΗΜΕΊΩΜΑ ΓΙΑ ΤΟ «ΠΌΛΕΜΟΣ ΚΑΙ ΕΙΡΉΝΗ» ΤΟΥ ΛΈΟΝΤΟΣ ΤΟΛΣΤΌΙ 44

ΑΠΑΝΘΙΣΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΙΣ «ΣΗΜΑΝΤΙΚΩΤΑΤΕΣ ΑΡΧΕΣΤΗΣ ΔΙΕΞΑΓΩΓΗΣ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ» 48

Ι ΑΡΧΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΠΟΛΕΜΟ ΕΝ ΓΕΝΕΙ 48

ΙΙ ΤΑΚΤΙΚΗ Η΄ ΣΠΟΥΔΗ ΤΗΣ ΜΑΧΗΣ 50

1 ΓΕΝΙΚΈΣ ΑΡΧΈΣ 50

Α ΓΙΑ ΤΗΝ ΆΜΥΝΑ 50

Β ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΊΘΕΣΗ 54

2 ΑΡΧΈΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΧΡΉΣΗ ΤΩΝ ΣΤΡΑΤΕΥΜΆΤΩΝ 55

3 ΑΡΧΈΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΧΡΉΣΗ ΤΟΥ ΕΔΆΦΟΥΣ 55

ΙΙΙ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ 56

1 ΓΕΝΙΚΈΣ ΑΡΧΈΣ 57

2 ΆΜΥΝΑ 59

3 ΕΠΊΘΕΣΗ 60

IV ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΤΗΡΗΣΕΩΣ ΤΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΡΧΩΝ ΣΤΟΝ ΠΟΛΕΜΟ 61

ΕΠΕΞΗΓΗΤΙΚΕΣ Η΄ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΣΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ 69

1. ΦΡΕΙΔΕΡΊΚΟΣ Ο Β’ ΤΗΣ ΠΡΩΣΣΊΑΣ, Ο ΑΠΟΚΑΛΟΎΜΕ -ΝΟΣ «ΜΈΓΑΣ» 69

2 ΣΙΛΕΣΙΑΚΟΊ (Ή ΚΑΙ ΣΙΛΕΣΙΑΝΟΊ ) ΠΌΛΕΜΟΙ 75

3 ΜΆΧΗ ΤΟΥ ΛΏΥΤΕΝ 77

4. ΠΛΆΓΙΑ ΤΆΞΗ ΜΆΧΗΣ 78

5 ΜΆΧΗ ΤΟΥ ΡΈΓΚΕΝΣΜΠΟΥΡΓΚ 79

6 ΜΆΧΗ ΤΟΥ ΒΆΓΚΡΑΜ 80

8 ΑΡΧΙΔΟΎΚΑΣ ΚΆΡΟΛΟΣ 84

9 ΜΆΧΗ ΤΟΥ ΜΊΝΤΕΝ 87

10 ΔΟΎΚΑΣ ΦΕΡΔΙΝΆΝΔΟΣ 88

11 ΜΆΧΗ ΤΟΥ ΤΑΝΕΝΧΆΟΥΖΕΝ 90

12 ΜΆΧΗ ΤΟΥ ΡΌΣΣΜΠΑΧ 91

13 ΜΆΧΗ ΤΟΥ ΛΉΓΚΝΙΤΣ 92

14 ΜΆΧΗ ΤΟΥ ΧΟΕΝΛΊΝΤΕΝ 92

15 ΣΤΡΑΤΆΡΧΗΣ ΝΤΑΒΟΎ 93

16 1812 – ΡΩΣΙΚΌΣ ΣΤΡΑΤΌΣ 95

17 ΟΙ ΕΚΣΤΡΑΤΕΊΕΣ ΤΟΥ ΟΥΈΛΛΙΝΓΚΤΟΝ (1810 –11).96 18 ΚΟΝΤΈ 98

19 ΒΑΛΛΕΝΣΤΆΙΝ 101

20 ΣΟΥΒΆΡΟΦ 103

21 ΆΜΥΝΑ ΤΟΥ ΜΈΝΙΝ 108

22 ΣΤΡΑΤΗΓΌΣ ΦΟΝ ΣΆΡΝΧΟΡΣΤ 109

ΑΠΑΝΘΙΣΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟ «ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ» ΜΕΡΙΚΕΣ ΘΕΜΕΛΙΕΣ ΕΠΙΣΗΜΑΝΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟ «ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ» 111

ΒΙΒΛΙΟ ΠΡΩΤΟ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΦΥΣΕΩΣ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ 126

1Ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΠΟΛΕΜΟΣ; 126

2Ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΣΚΟΠΟΣ ΚΑΙ ΜΕΣΑ ΣΤΟΝ ΠΟΛΕΜΟ 153

3Ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ Η ΠΟΛΕΜΙΚΗ ΙΔΙΟΦΥΙΑ 173

4Ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΙΝΔΥΝΟ ΣΤΟΝ ΠΟΛΕΜΟ 200

5Ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΣΩΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΑ ΣΤΟΝ ΠΟΛΕΜΟ 203

6Ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΣΤΟΝ ΠΟΛΕΜΟ 206

7Ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ Η ΤΡΙΒΗ ΣΤΟΝ ΠΟΛΕΜΟ 210

8Ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΤΟΥ 1ΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ 215

ΒΙΒΛΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ 218

1Ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΙΑΙΡΕΣΗ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ 218

ΒΙΒΛΙΟ ΤΡΙΤΟ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΕΝ ΓΕΝΕΙ 221

1Ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ 221

2Ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ 227

4Ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΟΙ ΚΥΡΙΕΣ ΗΘΙΚΕΣ ΔΥΝΑΜΕΙΣ 228

ΒΙΒΛΙΟ ΟΓΔΟΟ ΤΟ ΠΟΛΕΜΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ 230

ΠΡΟΛΟΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ

Ο Μαξ Βέμπερ έγραψε ευστοχότατα: «Δεν ευθύνεται

η πραγματικότητα που είναι διφορούμενη, αλλά οι έννοιές μας που είναι συγκεχυμένες» Σ’ αυτήν την θλιβερή και συνάμα αληθέστατη διαπίστωση μπορεί κανείς να ανάγει την εκκίνηση κάθε ουσιαστικής και αντικειμενικής μελέτης, εξετάζοντας λε-πτομερειακά και συστηματικά το εκάστοτε αντικείμενό του, ώστε να προσεγγίσει στον μέγιστο εφικτό βαθμό την πραγμα-τικότητα

Εκφαίνοντας μια γενικότερη παρατήρηση, θα ρούσαμε να πούμε ότι αυτό που χάθηκε στην μεταψυχροπο-λεμική περίοδο είναι ο πόλεμος ως συμπλήρωμα, ως ενδεχό-μενη τελειωτική απαρτίωση της πολιτικής Στις σύγχρονες, ευρωπαϊκές ιδίως, κοινωνίες μας, ο πόλεμος δεν διαθέτει πλέ-

μπο-ον ουδεμία νομιμοποίηση Εξοβελίζεται και εξορκίζεται ως η ύπατη φρίκη, δαιμονοποιείται στην σκέψη και στην επιθυμία μας Είναι έγκλημα καθοσίωσης η οποιαδήποτε ιδεολογική, θρησκευτική και πολιτική σταυροφορία, ενώ βεβαίως ο πόλε-μος σε καμία περίπτωση δεν προσμετρείται πλέον ως ακραίο αλλά συνάμα και ως πιθανό φυσιολογικό διπλωματικό μέσο

Ο πόλεμος ως συνέχιση της πολιτικής με άλλα μέσα, για να επαναλάβουμε τη πασίγνωστη διατύπωση του Κλάου-ζεβιτς, ταυτίζεται πλέον πανεύκολα με μία δήθεν πεπερασμένη στιγμή της παγκόσμιας ιστορίας, όπου η διπλωματία είχε ως συμπλήρωμα τον συμβατικό πόλεμο, στηριγμένο στις κλασσι-κές δυνάμεις Η φυσική αυτή αλληλουχία τροποποιήθηκε (και για κάποιους έπαψε υφιστάμενη) με την εμφάνιση των πυρη-νικών όπλων Μέσα στο πλαίσιο της πυρηνικής αποτροπής, του πυρηνικού «Αρμαγεδώνος», ο πόλεμος παρέμεινε μία «εν δυνάμει απειλή», μία τρομερή σκιά στο δήθεν «φωτισμένο» σύγχρονο διπλωματικό παιγνίδι του μεταπολεμικού κόσμου, επ’ ουδενί λόγω όμως το συμπλήρωμά του Καταργήθηκε με διεθνείς και εθνικούς αφορισμούς, ιδιαιτέρα μεταψυχροπολε-μικά Απαγορεύθηκε να νοείται καν ως εκείνο το νομοτελειακό στάδιο του ιστορικού γίγνεσθαι στο οποίο περνάμε όταν αδυ-νατούμε να φθάσουμε σε συμφωνία

Στην περίοδο της εν εξελίξει παγκοσμιοποίησης, μέσα στα πλαίσια των διφόρων «αντάρτικων», εθνικοαπελευθερω-τικού ή ιδεολογικοπολιτικού χαρακτήρα, ή απέναντι στο εκ-πτυσσόμενο πολυεπίπεδο και πολυσύνθετο δρώμενο και φαι-

νόμενο της τρομοκρατίας, είναι εξαιρετικά δύσκολο να διορισθεί τι είναι όντως πολιτικό και τι όχι, ποιό μερίδιο ευθύ-νης και συμμετοχής πρέπει να αποδίδεται στα κράτη, στις ε-γκληματικές οργανώσεις, αλλά και στις ποικίλες αυθόρμητες εκρήξεις λαών, πολιτικών και θρησκευτικών ομάδων

προσ-Την 11η Σεπτεμβρίου 2001 είδαμε «αμάχους» να ντώνουν μεθοδικά αμάχους Η διάκριση μεταξύ του «εσωτερι-κού» και του «εξωτερικού» εχθρού, όσο τα όρια κυριαρχίας του εθνικού κράτους γίνονται ασαφέστερα, γίνεται δυσχερέ-στερη από οποτεδήποτε άλλοτε, με συνακόλουθο να μην ταυ-τοποιούμε πλέον σαφώς την διαφορά του πολέμου και της αστυνομικής επιχείρησης Όμως ο πόλεμος είναι εδώ! Άσχετα

εξο-με την κλίμακα, την γενεσιουργό αιτία, την επίφασή του, την φρίκη του, παραμένει ένα ενρίζωμα στην ανθρώπινη φύση, άρρηκτα δεμένο με την εγγενή επιθετικότητα του είδους μας Για τούτο η γνωριμία με την σκέψη του μεγάλου Κλάουζεβιτς και κατόπιν η συστηματική του μελέτη είναι πάντοτε χρήσιμη, όσο και σαγηνευτική

Ως γνωστόν η γερμανική γλώσσα διατηρεί μιαν ρετική κλιτικότητα, καθώς και μια λεπτολόγο σαφήνεια, που σχεδόν προσεγγίζει εκείνη της ελληνικής.(Ο Νότκερ ο Τευτο-νικός ή «Λαμπέο» (950-1022), ένας μεσαιωνικός Βενεδικτίνος Γερμανός μοναχός απέδωσε τις «Κατηγορίες» και το «Περί Ερμηνείας» του αριστοτελικού «Οργάνου» σε Υψηλά Παλαιο-γερμανικά, στις πρώτες δεκαετίες του 11ου μΧ αιώνα)

εξαι-Έως τις ημέρες μας, στην γερμανική είναι σε ισχυρή χρήση η δοτική, το απαρέμφατο, οι μετοχές και μια αφθονία δευτερευουσών αναφορικών και υποθετικών προτάσεων, σε αλληλοδιαπλοκή με τα βοηθητικά ρήματα Αυτές οι συνιστώ-σες της γλώσσας είναι εύλογα οξύτερες σε κείμενα που γρα-φτηκαν κατά το πρώτο ήμισυ του 19ου αιώνα Προσπάθησα ν’ αποδώσω με την μέγιστη εφικτή πιστότητα, ακριβολογία και κυριολεξία τα παρατιθέμενα κείμενα του Κλάουζεβιτς, ακο-λουθώντας τα κανονιστικά θέσμια του κομβικού λεξικού της γερμανικής Duden, δίχως να παραβλάψω μεταφραστικά την ακρίβεια και ευληπτότητα των νοημάτων, μάλιστα δε με την τρέχουσα χρηστική έλλειψη της γραμματικής του αξέχαστου Αχιλλέα Τζαρτζάνου

ΑΔΡΟ ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ

ΤΟΥ ΚΑΡΛ ΦΟΝ ΚΛΑΟΥΖΕΒΙΤΣ

Ο Γερμανός Αξιωματικός, στρατιωτικός ιστορικός,

«στρατηγιστής» και φιλόσοφος Καρλ φον Κλάουζεβιτς 1831) έχει αποκληθεί «πατέρας του συγχρόνου πολέμου» Ως μέλος του σώματος των Αξιωματικών του κραταιού πρωσσι-κού στρατού από την νεαρή του ηλικία, ο Κλάουζεβιτς έγινε μάρτυρας μερικών από τις αποφασιστικότερες ευρωπαϊκές μάχες του αιώνα του και σταχυολόγησε τις παρατηρήσεις του επ’ αυτών των μαχών, σε ένα κορμό θεωριών, ο οποίος περι-γράφηκε καταληκτικά στην πραγματεία του «Περί του πολέ-μου» το 1832 Η πλέον γνωστή και ανθεκτική στο πέρασμα του χρόνου δήλωσή του : « ο πόλεμος είναι μια συνέχιση της πολιτικής με άλλα μέσα», έχει χρησιμοποιηθεί κατά κόρον και συνάμα έχει παρερμηνευθεί ευρύτατα και βαθύτατα

(1780-Το πλήρες ονοματεπώνυμο του Κλάουζεβιτς ήταν ρολος Φίλιππος Γκότλημπ φον Κλάουζεβιτς Γεννήθηκε την 1η Ιουνίου του 1780 στην πρωσσική πόλη «Μπούργκ μπάϊ Μά-γκντεμπουργκ» (Burg bei Magdeburg), πρωτεύουσα της ε-παρχίας Γεριχόβερ, στο κρατίδιο της Σαξωνίας - Ανχαλτ

Κά-Ήταν ένα από τα έξι παιδιά του Φρειδερίκου Γαβριήλ φον Κλάουζεβιτς, ενός συνταξιούχου Πρώσσου Αξιωματικού, που υπηρέτησε ως Υπολοχαγός στον πρωσσικό στρατό και κατόπιν κατείχε μιαν ελάσσονα θέση στην κρατική «Πρωσσική Οικονομική Εφορία»

Πρέπει να τονισθεί ότι κατά την διάρκεια της ζωής του Κλάουζεβιτς, η πατρίδα του Πρωσσία (παρότι δεν υφίσταται πλέον ως κυρίαρχο κράτος), υπήρξε μια από τις τρομερότερες δυνάμεις της Ευρώπης Η Πρωσσία πρωτοεμφανίστηκε ως αυτόνομο κρατικό μόρφωμα - Δουκάτο, κατά τον δέκατο έ-βδομο αιώνα και απέκτησε τελικά αρκετή έκταση και επιρροή, ώστε να στέψει τον ηγεμόνα της Βασιλιά Στην ιστορική τρο-χιά της παρέμεινε ανεξάρτητη από την «Αγία Ρωμαϊκή Αυτο-κρατορία του Γερμανικού Έθνους», αλλά έχαιρε στενών δε-σμών προς αυτήν Επιπλέον, οι νικηφόρες στρατιωτικές εκ-στρατείες που διενεργήθηκαν από τις στρατιές του ξακουστού Πρώσσου Βασιλιά Φρειδερίκου του Μεγάλου, προσέθεσαν στο έδαφός της μεγάλες κατακτημένες εκτάσεις

Η τυπική στρατιωτική εκπαίδευση του Κλάουζεβιτς άρχισε στην ηλικία των δώδεκα ετών, όταν το 1792 ο πατέρας

του τον έφερε στην έδρα του 34ου Συντάγματος Πεζικού, στο Πότσνταμ Εδώ ξεκίνησε την εκπαίδευσή του ως μαθητής της Σχολής Αξιωματικών Βεβαίως μια τόσο πρώιμη στρατιωτική εκπαίδευση δεν ήταν διόλου ασυνήθιστη στην Πρωσσία του

18ου αιώνα Ο μεγαλύτερος αδελφός του Κλάουζεβιτς, ο λιέλμος, ήταν ήδη Ανθυπολοχαγός Λίγο μετά από την άφιξή του στον στρατώνα, ο Κλάουζεβιτς παρέστη στην πρώτη μάχη του, όταν το Σύνταγμά του εστάλη να απελευθερώσει την καθεδρική πόλη του Μάϊντς από τις γαλλικές δυνάμεις κατο-χής Τα καθήκοντα του Κλάουζεβιτς, ως Σημαιοφόρου του Συντάγματος, περιελάμβαναν εκτός από την μεταφορά του λαβάρου του Συντάγματος στις πορείες, την επίσκεψη των τραυματιών στα νοσοκομεία εκστρατείας και την σύνταξη α-ναφορών προς τον Διοικητή του σχετικά με αυτούς

Γου-Οταν το 1795 ο πρωσσικός στρατός απεσύρθη από την συμμετοχή στους «Γαλλικούς Επαναστατικούς Πολέ-μους», ο Κλάουζεβιτς τοποθετήθηκε επί αρκετά έτη σε μια μικρή απομακρυσμένη φρουρά στο Νωυρούπιν Εκεί αφιέρω-

σε το μεγαλύτερο μέρος του εξωυπηρεσιακού χρόνου του σε συστηματική ανάγνωση και μελέτη για τις εισαγωγικές εξετά-σεις στην «Γενική Σχολή Πολέμου» (Allgemeine Kriegsschule), ένα στρατιωτικό ίδρυμα στο Βερολίνο για την εκπαίδευση των κατώτερων Αξιωματικών Το 1801, έδωσε εξετάσεις και έγινε αποδεκτός Ο τότε διοικητής του, Γκέρχαρτ φον Σάρνχορστ, θα γινόταν μελλοντικά η κομβική φυσιογνω-μία στον εκσυγχρονισμό του πρωσσικού στρατού Αυτός ε-φάρμοσε τις αλλαγές οι οποίες μετέτρεψαν τον πρωσσικό στρατό σε μια από τις επιτυχέστερες στρατιωτικές δυνάμεις του ερχόμενου αιώνα

Ο Σάρνχορστ αναγνώρισε αμέσως τις εξαιρετικές νατότητες του Κλάουζεβιτς και έγινε ο έμπιστος σύμβουλος του νεαρού Αξιωματικού Διαπίστωσε την σεμνότητα, την με-γαλοφυΐα του, καθώς επίσης και την εσωτερική φλόγα του χαρακτήρα του Ο Κλάουζεβιτς υπήρξε ο καλύτερος μαθητής του και κατενόησε καλύτερα από οποιονδήποτε άλλο τις ιδέες του μεγάλου δασκάλου του σχετικά με την αλληλεξάρτηση πολιτικής και διεξαγωγής του πολέμου, ιδέες τις οποίες αυτός επεξέτεινε και εξέλιξε επιτυχώς Εκτός των ιδεών του μέντορά του, ο Κλάουζεβιτς μελέτησε ιδιαίτερα και το έργο του Εμμα-νουήλ Καντ, ενώ υπήρξε και δραστήριο μέλος της «Στρατιω-τικής Εταιρείας», ενός συλλόγου προβληματισμού και συζητή-σεων περί την στρατιωτική τέχνη και επιστήμη, όπου μάλιστα

δυ-παρουσίασε ένα αδημοσίευτο πρωτόλειο χειρόγραφό του, γνωστό σήμερα ως «Στρατηγική του 1804»

Το 1804, ο Κλάουζεβιτς απεφοίτησε από το ίδρυμα πρώτος στην τάξη του, με άριστη βαθμολογία, και διορίστηκε

ως στρατιωτικός υπασπιστής του νεαρού Πρώσσου διαδόχου του θρόνου, Αυγούστου Μ’ αυτήν την εκλεκτή τοποθέτηση, εισήλθε στον ολιγομελή κόσμο της βασιλικής αυλής του Βερο-λίνου, με την επαναλαμβανόμενη σειρά των χοροεσπερίδων, των συμποσίων και των πλουσιοπάροχων επίσημων τελετών Αυτή η περίοδος ήταν μια φάση ανέλιξης αλλά και δυσχέρειας για τον Κλάουζεβιτς Τότε ακόμη ήταν ένας χαμηλόβαθμος Αξιωματικός με αντίστοιχες αποδοχές πενιχρής μισθολογικής κλίμακας Πολλοί από τους συναδέλφους του Αξιωματικούς προέρχονταν από οικογένειες ευγενούς καταγωγής, όπως και αυτός, αλλά ανήκαν στην ανώτερη στιβάδα της πλούσιας αρι-στοκρατίας και απολάμβαναν υψηλά ανεξάρτητα οικογενειακά εισοδήματα Παρά ταύτα, ο Κλάουζεβιτς γνωρίστηκε και εξοι-κειώθηκε με πολλά διάσημα πολιτικά και πολιτιστικά πρόσω-

πα, σημαντικές μορφές της περιόδου αυτής, ενώ συνάντησε επίσης και την μελλοντική σύζυγό του, σε μία δεξίωση στο Βερολίνο στα τέλη του έτους Η Κόμισσα Μαρία φον Μπρούλ προέρχονταν από μια παλαιά, διαπρεπή σαξωνική γραμμή α-ριστοκρατών Χρειάστηκαν αρκετά έτη μνηστείας στο νεαρό ζευγάρι και η φανατική αφοσίωση της Μαρίας, προτού εν τέ-λει η οικογένειά της χορηγήσει την οριστική έγκριση για το γάμο της με τον Κλάουζεβιτς

Στα 1805 ανάγεται και η πρώτη του ανώνυμη ευση, στο περιοδικό «Νέα Μπελλόνα – Συμβολές στην πολε-μική τέχνη και στην πολεμική ιστορία», όπου επέκρινε με σφοδρότητα σ’ ένα άρθρο του (με τίτλο «Σχόλια περί της κα-θαρής και εφαρμοσμένης στρατηγικής του κυρίου φον Μπύ-λωφ, ή κριτική για τις γνώμες που εμπεριέχει») τον Βαρόνο Ντήτριχ Άνταμ Χάϊνριχ φον Μπύλωφ, (απόστρατο Αξιωματικό, εκκεντρικό αριστοκράτη και στρατιωτικό συγγραφέα έργων στρατηγικής, που ανήγαγε σε λογαριθμικά πρότυπα την επι-τυχή δράση των μεγάλων στρατηγών της γαλλικής επανάστα-σης και επέκρινε τον Μεγάλο Φρειδερίκο για σχολαστικισμό)

δημοσί-Στην Γαλλία, ο Ναπολέων Βοναπάρτης κατέλαβε την εξουσία δια της βίας, εκμεταλλευόμενος το πολιτικό και οικο-νομικό χάος των μετεπαναστατικών ετών Αυτοχρίσθηκε Αυ-τοκράτορας (1804) και εξαπέλυσε έναν σφοδρό, ταχύ και νι-κηφόρο πόλεμο, ο οποίος προσέθεσε νέες εκτάσεις στην Γαλ-

λία, παρά την αντίθεση ενός ευρέος συνασπισμού βρετανικών, αυστριακών, ρωσικών, και σουηδικών δυνάμεων Η Πρωσσία προσεχώρησε στον αντιγαλλικό συνασπισμό το 1806, αλλά υπέστη καταστρεπτικές απώλειες στις «δίδυμες μάχες» της Ιένας και του Άουερστατ, όταν ο Ναπολέων εισέβαλε στην Πρωσσία, συντρίβοντας τον πρωσσο-σαξωνικό στρατό υπό τον Κάρολο Γουλιέλμο Φερδινάνδο, Δούκα του Μπραουν-σβάϊκ Αυτό το γεγονός οριοθέτησε μια κρίσιμη εξελικτική κα-μπή για τον Κλάουζεβιτς, αλλά και για την Πρωσσία Ο Κλά-ουζεβιτς (σε ηλικία είκοσι έξι ετών) και ο Πρίγκηπας Αύγου-στος συνελήφθησαν εγγύς του Πρεντσλάου, στις 14 Οκτωβρί-

ου του 1806, και κρατήθηκαν ως αιχμάλωτοι πολέμου των Γάλλων επί εννέα μήνες, όπως και άλλοι 25.000 νικημένοι Πρώσσοι

Η αιχμαλωσία του Κλάουζεβιτς δεν είχε τιμωρητικό ή σωφρονιστικό χαρακτήρα Εκείνη την εποχή οι Αξιωματικοί που εκρατούντο υπό επιτήρηση ως αιχμάλωτοι πολέμου από μια ξένη δύναμη, είχαν συνήθως την άδεια να περιφέρονται ελεύθερα Έπρεπε μόνο να παραδώσουν τα διακριτικά και τα όπλα τους και να ορκιστούν ότι δεν θα έπαιρναν τα όπλα ενά-ντια στον στρατό που τους έθεσε υπό κράτηση Έτσι ο Κλάου-ζεβιτς διήλθε ένα μέρος του 1806 στο Βερολίνο και στο Νωυ-ρούπιν και έπειτα εστάλη με τον Πρίγκηπα Αύγουστο στο Σουασόν της Γαλλίας, όπου πέρασε ένα μέρος του 1807 Τότε ξεκίνησε να συγγράφει διάφορα άρθρα για τις στρατιωτικές καταστροφές του προηγούμενου έτους, με σπουδαιότερο το

«Ιστορικά σημειώματα περί τα μείζονα πολεμικά συμβάντα τον Οκτώβριο του 1806», όπου περιγράφει της αιτίες κατάρρευ-σης του πρωσσικού στρατού

Το 1807 συντελέσθηκε μια μείζων πολιτική συνθηκολόγηση, όταν ο Πρώσσος Βασιλιάς Φρειδερίκος Γουλιέλμος υπέγραψε συμφωνία με τον Ναπολέοντα, την γνωστή «Συνθήκη του Τιλσίτ» (7-9 Ιουλίου) Η συνθήκη αυτή παρέδωσε σχεδόν το μισό πρωσσικό έδαφος στους Γάλλους, που χορηγήθηκε στο υπό πολωνική διαχείριση και γαλλική εξουσία «Δουκάτο της Βαρσοβίας» Αυτό θεωρήθηκε (εύλογα) από μεγάλο μέρος του πρωσσικού λαού ως μια ταπεινωτική και εξευτελιστική ήττα, ενώ πάμπολλοι Αξιωματικοί εξοργίσθηκαν, συμπεριλαμβανομένου και του Κλάουζεβιτς Όμως η συνθήκη σήμανε επίσης ότι, αυτός και ο Πρίγκηπας απαλλάχτηκαν από την επίσημη κράτηση Ο Κλάουζεβιτς επέστρεψε στο Βερολίνο για να βοηθήσει τον φίλο και τέως Διοικητή του Σάρνχορστ, ο οποίος είχε πρόσφατα τοποθετηθεί

οποίος είχε πρόσφατα τοποθετηθεί επικεφαλής της πής Στρατιωτικής Αναδιοργάνωσης» στο νεοδημιουργηθέν

«Επιτρο-«Υπουργείο Πολέμου» και εργαζόταν σκληρά για να γανώσει και να μεταρρυθμίσει τον ηττημένο στρατό Εκεί ο Κλάουζεβιτς συνδέθηκε με τον στενό κύκλο του δασκάλου του, τους διάσημους «μεταρρυθμιστές» (Αύγουστος Γουλιέλ-μος Αντώνιος Κόμης φον Νάϊντχαρτ Γκναϊζενάου, Χέρμαν φον Μπόγιεν, Καρλ φον Γκρόλμαν), οι οποίοι προσπάθησαν να δημιουργήσουν έναν ολοκαίνουργιο πρωσσικό στρατό, στη-ριγμένο σε νέες ισχυρές διανοητικές, ηθικές και υλικές βάσεις Κατά την διάρκεια αυτού του χρόνου ο Κλάουζεβιτς συνδέθη-

αναδιορ-κε φιλικά με τον Γκναϊζενάου, (υπό τον οποίο είχε υπηρετήσει κατά την διάρκεια των ναπολεοντείων πολέμων), που τον τί-μησε με την αληθινή και διαρκή φιλία του Αργότερα, ο Γκναϊ-ζενάου, θα γράψει χαρακτηριστικά στον Κλάουζεβιτς για εκεί-

νη την περίοδο : «Εσείς είσαστε ο Ιωάννης του Σάρνχορστ, εγώ ήμουν μόνον ο Πέτρος του»

Το 1810, ο Κλάουζεβιτς προήχθη στον βαθμό του Ταγματάρχου, τοποθετήθηκε ως Διευθυντής του γραφείου του Σάρνχορστ και άρχισε να διδάσκει στην «Γενική Σχολή Πολέ-μου» του Βερολίνου, (το πρόσφατα ανασυγκροτημένο και αναβαθμισμένο ανώτερο στρατιωτικό σχολείο), ενώ παραλλή-λως ορίσθηκε εκπαιδευτής των Πρώσσων Πριγκήπων, μεταξύ των οποίων και ο μετέπειτα Γερμανός Αυτοκράτωρ Γουλιέλμος

ο Α’

Ο μεγαλύτερος πλέον μισθός του και η καλή ματική φήμη του συνδυάστηκαν και κέρδισε τελικά την έγκρι-

επαγγελ-ση της οικογένειας φον Μπρούλ Αυτός και η πιστή του Μαρία φον Μπρούλ παντρεύτηκαν στην εκκλησία της Παρθένου, στο Βερολίνο, στις 17 Δεκεμβρίου του 1810 Στο μεταξύ η ένταση μεταξύ της ταπεινωμένης Πρωσσίας και της νικηφόρας και αλαζονικής ναπολεόντειας Γαλλίας έγινε ανυπόφορα έντονη

Τον Φεβρουάριο του 1812, ο Βασιλιάς Φρειδερίκος Γουλιέλμος ο Γ’, ενέκρινε ένα αίτημα του Ναπολέοντα να α-ποστείλει έναν πρωσσικό εκστρατευτικό σώμα 20.000 αν-δρών, για να ενωθεί με τους Γάλλους εισβάλλοντας στην Ρω-σία Ο Κλάουζεβιτς έγραψε τότε μιαν αυστηρή καταγγελία αυτής της αστόχαστης και εν τέλει προδοτικής πράξης του Βασιλιά, που έμεινε αδημοσίευτη επί αρκετά έτη Κατόπιν πα-ραιτήθηκε από τον στρατό, (όπως πολλοί άλλοι, κυρίως υψη-λόβαθμοι, Αξιωματικοί), και προσεχώρησε στην ρωσική πλευ-

ρά, αφήνοντας την πνευματική του παρακαταθήκη στον εξάχρονο διάδοχο του θρόνου, Πρίγκηπα Φρειδερίκο Γουλιέλ-

δεκα-μο (τον οποίο ο Κλάουζεβιτς υπηρέτησε ως στρατιωτικός του προγυμναστής και δάσκαλος) Το κείμενο αυτό, δοκίμιο και συνάμα μνημόνιο, με πλήρη τίτλο «Οι σημαντικότατες αρχές της διεξαγωγής του πολέμου για την συμπλήρωση του μαθή-ματός μου για την Αυτού Βασιλική Υψηλότητα τον Διάδοχο του Θρόνου», αφέθηκε ως χειρόγραφη παρακαταθήκη του Κλάουζεβιτς πριν από την εκούσια παραίτησή του από τον πρωσσικό στρατό και την αναχώρησή του για την Ρωσία

Περιέχει σε πρωτόλεια μορφή, πολλές από τις θεωρίες του και την γενική άποψή του για την τακτική, υπήρξε δε εν μέρει το σπερματικό μόρφωμα, ο «πρόδρομος» της κατοπινής πραγματείας του «Περί του πολέμου» Συνήθως αναφέρεται

με τον συντετμημένο τίτλο «Αρχές του πολέμου» και προσωπεύει την έως τότε θεωρητική εξέλιξη του Κλάουζεβιτς, μεταπλασμένη σε ευπρόσληπτη για τον νεαρό Διάδοχο - ì α-θητή του μορφή

αντι-Ατυχώς, αρκετοί εξέλαβαν (και εκλαμβάνουν) το μενο ως μια σύνοψη της ώριμης κλαουζεβιτσιανής θεωρίας, σχετικά με την φύση και διεξαγωγή του πολέμου, πράγμα το οποίο επ’ ουδενί λόγω ισχύει, οπότε μέσω της ανακριβούς και ελλειμματικής αυτής προσέγγισης, αυτοπαροτρύνονται σε ά-τοπα διανοητικά άλματα, εσφαλμένων παραδοχών και πεποι-θήσεων

κεί-Αντίθετα, οι «Αρχές του πολέμου» είναι μάλλον ένας εισαγωγικός προάγγελος και κατά κάποιο τρόπο «προπομπός» του κατοπινού μείζονος έργου του Κλάουζεβιτς Κάποιες από τις έννοιες και συλλήψεις οι οποίες αναπτύσσονται στο «Περί του πολέμου», παρουσιάζονται στις «Αρχές του πολέμου», αρκετά καλά μορφοποιημένες (όπως η περιβόητη «τριβή»), ενώ άλλες διαγράφονται εμβρυακά και ορισμένες ελλείπουν τελείως Ειδικότερα «Οι αρχές του πολέμου», σε μεγάλη αντί-θεση με τα επόμενα έργα του, δεν είναι ένα κείμενο αξιοση-μείωτα πολύπλοκο σε ιστορικούς όρους ή έμφορτο με αποκα-λυπτικές λεπτομέρειες, όπως η πλειονότητα των κειμένων του Κλάουζεβιτς Βασίζεται σχεδόν εξ ολοκλήρου στην εμπειρία των εκστρατειών του Μεγάλου Φρειδερίκου και των πολέμων της Πρωσσίας με την επαναστατική Γαλλία και τον Ναπολέο-ντα προ του 1812

Το συγκεκριμένο έργο, σπάνια προξένησε σμό μεταξύ των προσανατολισμένων (στην πυκνή και δυσχε-

ενθουσια-ρή θεωρία) μελετητών του Κλάουζεβιτς, καθώς δεν κλά αρκετές από τις σημαντικότατες οψιμότερες και βαθύτε-ρες διορατικές διαπιστώσεις του συγγραφέα Όμως, οι «Αρχές του Πολέμου» δεν παύουν να είναι ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον καθεαυτό δοκίμιο, ως ένα τεκμαρτό στοιχείο της προσωπικής πνευματικής συγκρότησης και ανέλιξης του Κλάουζεβιτς, ως ένα συμπύκνωμα εμπειρικών κατευθύνσεων τακτικής, αλλά και ως μια μαρτυρία περί των πολέμων της ναπολεοντείου περιόδου, από τον πλέον οξυδερκή της παρατηρητή Τέλος οι

αντανα-«Αρχές του Πολέμου» αποτελούν μια στοιχειώδη περιληπτική νύξη για το πραγματικό δρώμενο του πολέμου, όπως ο συγ-γραφέας τον βίωσε στην εποχή του

Πρέπει ωστόσο να επισημανθεί εμφατικά ότι, οι φορες απόψεις τις οποίες εκφράζει ο Κλάουζεβιτς στο εν λόγω δοκίμιο, επ’ ουδενί δεν είναι εκείνες του Ναπολέοντα, «αρχιε-ρέας» του οποίου χαρακτηρίστηκε με ειρωνεία και κακεντρέ-χεια πάμπολλες φορές ο Πρώσσος στοχαστής Οι απόψεις που απηχούνται στις ακόλουθες γραμμές του Κλάουζεβιτς, προέρ-χονται, κατά το μάλλον, από τον σοφό και αγαπητό σύμβουλο και φίλο του, Στρατηγό Γκέρχαρντ φον Σάρνχορστ, τον πιο ακλόνητο και ικανότερο ίσως αντίπαλο του μεγάλου Κορσικα-νού

διά-Κατά την παραμονή του στην Ρωσία, ο Κλάουζεβιτς συμμετείχε σε όλες τις σημαντικές μάχες ως Επιτελάρχης ενός ρωσικού Σώματος Στρατού Ο γαλλικός στρατός κατόρθωσε

να φθάσει στην Μόσχα, αλλά αποδεκατίστηκε από τον μακρό και δυσβάστακτα σκληρό ρωσικό χειμώνα Στα τέλη Νοεμβρί-

ου του 1812, παρουσιάστηκε μια κρίσιμη καμπή όταν οι λοι έφθασαν υποχωρώντας στον ποταμό Μπερεζίνα, στην Λευκορωσία, όπου συνετρίβησαν, υφιστάμενοι τεράστιες α-πώλειες, από τις ρωσικές δυνάμεις, υπό τον Στρατάρχη Πρί-γκηπα Μιχαήλ Ιλαριόνοβιτς Κουτούζωφ

Γάλ-Στις τελευταίες ημέρες του ημερολογιακού έτους, ο Κλάουζεβιτς αναμείχθηκε στις διαπραγματεύσεις που οδήγη-σαν στην Συνθήκη του Ταουρόγκεν Αυτή η συνθήκη άλλαξε αποφασιστικά την πορεία του πολέμου Ολόκληρος ο πρωσσι-κός στρατός ενώθηκε με τους Ρώσους για να αντιμετωπίσει τους Γάλλους και κέρδισε μια σπουδαία νίκη στη Λειψία τον Οκτώβριο του 1813 Το Παρίσι κατελήφθη πέντε μήνες αργό-

τερα και ο Ναπολέων εξορίσθηκε στο μεσογειακό νησί της Έλβας

Μετά από το Ταουρόγκεν, τον Απρίλιο του 1814, ο Κλάουζεβιτς επανήλθε στον πρωσσικό στρατό ως Συνταγμα-τάρχης Εντούτοις, ο Βασιλιάς τον αντιπαθούσε ακόμη βαθύ-τατα για την σφοδρή κριτική που του είχε εξασκήσει και επει-

δή ακολούθησε τους άλλους «Λιποτάκτες» στην Ρωσία, για τούτο και δεν τοποθετήθηκε σε καμία διοικητική θέση Στο ξεκίνημα του 1815, ο Ναπολέων δραπέτευσε από την Έλβα και για άλλη μια φορά συνέλεξε μια δύναμη με την οποία ανε-κατέλαβε το Παρίσι και αγωνίσθηκε ενάντια στις συνασπισμέ-νες δυνάμεις των Πρώσσων, Αυστριακών, Βρετανών και Ρώ-σων

Ο Κλάουζεβιτς συμμετείχε στις μάχες του Λινύ και της Βαβρ κατά την διάρκεια της εκστρατείας του Βατερλώ το

1815, ως Επιτελάρχης ενός πρωσσικού Σώματος Στρατού, που διοικούσε ο Γιόχαν φον Τίλμαν Οι Πρώσσοι συνετρίβη-σαν στο Λινύ (νότια του όρους Σαιν Ζαν και του χωριού Βα-τερλώ), από έναν στρατό οδηγημένο προσωπικά από τον Να-πολέοντα Τα γαλλικά στρατεύματα προξένησαν στους αντι-πάλους τους τρομακτικές απώλειες, αλλά η ακόλουθη αποτυ-χία του μεγάλου Κορσικανού να καταστρέψει ολοσχερώς τις πρωσσικές δυνάμεις οδήγησε στην ήττα του λίγες ημέρες αρ-γότερα, στην τελική μάχη του Βατερλώ, όταν αργά το από-γευμα έφθασαν στο πεδίο της μάχης οι πρωσσικές δυνάμεις υπό τον υπέργηρο και αδάμαστο Στρατάρχη Γκέμπχαρτ Λέ-μπερεχτ φον Μπλύχερ και επέπεσαν στο δεξιό πλευρό των Γάλλων, ενώ οι αγγλο-ολλανδικές δυνάμεις τους έπλητταν κατά μέτωπο

Τον Οκτώβριο του 1815, ο Κλάουζεβιτς διορίστηκε πιτελάρχης στην Στρατιά του Ρήνου, την οποία διοικούσε ο Γκναϊζενάου Ο Κλάουζεβιτς και η σύζυγός του έζησαν στο Κόμπλεντς (που τότε ανήκε στην Γερμανία) επί μία τριετία Το

Ε-1818, ο Κλάουζεβιτς, 38 ετών προήχθη στον Βαθμό του Στρατηγού (γινόμενος ο νεότερος έως τότε Στρατηγός του πρωσσικού στρατού) και τοποθετήθηκε διοικητικός διευθυ-ντής της Σχολής Πολέμου Για την θέση αυτή τον πρότεινε ο επιστήθιος φίλος του Γκναϊζενάου

Η θέση ήταν μάλλον ανιαρή γι’ αυτόν, καθώς λόγω της συνεχιζόμενης εμπαθούς δυσμένειας του βασιλιά σε βάρος του Κλάουζεβιτς και εξ αιτίας μιας μεταπολεμικής διάθεσης

πολιτικού και διανοητικού συντηρητισμού, δεν του επετράπη

να διδάξει αυτοπροσώπως (!) και δεν μπόρεσε να εφαρμόσει οποιεσδήποτε από τις καινοτόμες ιδέες του στην Σχολή Πολέ-μου Έτσι ο Κλάουζεβιτς σε ολόκληρη την δεκαετία του 1820 επεδίωξε και επέτυχε μιαν εν πολλοίς αφανή παρουσία, με αποτέλεσμα να σχολιάζεται ως «μονόχνωτος» Υπήρξαν επι-πλέον φήμες ότι ήταν βαρύς πότης, λόγω της διαρκούς ροδο-κόκκινης χροιάς του Αυτή όμως προκλήθηκε από την δερμα-τολογική βλάβη που υπέστη κατά την διάρκεια του ρωσικού χειμώνα του 1812, όταν αρκετές φορές βρέθηκε επί πολύ σε πεδία μαχών με θερμοκρασίες σαράντα βαθμών υπό το μηδέν

Ο στρατιώτης - στοχαστής αφιέρωσε ένα μεγάλο ρος της δεκαετίας του 1820 στην συγγραφή Το 1823 και

μέ-1824 συνέγραψε το έργο του με τίτλο «Παρατηρήσεις περί της Πρωσσίας στην μεγάλη καταστροφή της», βασισμένο στις σημειώσεις του από το 1806 Οι κριτικές του για το πώς είχαν ηττηθεί τα πρωσσικά Συντάγματα στην Ιένα και στο Άουερ-στατ θεωρήθηκαν τόσον εμπρηστικές, ώστε το έργο του αυτό δεν θα δημοσιευόταν πάλι στην Γερμανία επί επτά δεκαετίες

Παρά ταύτα το 1827, αυτός και ο αδελφός του Γουλιέλμος απέκτησαν επισήμως με βασιλικό διάταγμα και μετά μια λαμπρή τελετή στα ανάκτορα, την επισφράγιση του κληρονομικού τίτλου ευγενείας που διέθετε η οικογένειά τους

Το 1830, μόλις μετατέθηκε στο Μπρεσλάου, ως χιεπιθεωρητής του Πυροβολικού, ξέσπασαν εντάσεις στα σύ-νορα της Πρωσσίας με την Πολωνία Σημειώνεται ότι ο Κλά-ουζεβιτς πάντοτε εξέφραζε με σκληρές λέξεις την υποτίμησή του για τους Πολωνούς, τους οποίους θεωρούσε ανίκανους για αυτοδιακυβέρνηση Τοποθετήθηκε ως Επιτελάρχης του Στρατάρχου Γκναϊζενάου, Διοικητή της Στρατιάς Ανατολικής Πρωσσίας και ανεχώρησε από το Μπρεσλάου για να λειτουρ-γήσει ως Επιθεωρητής του στρατεύματος κοντά στα σύνορα Προτού να αναχωρήσει, σφράγισε όλα τα χειρόγραφά του, συμπεριλαμβανομένου και αυτού από το οποίο θα προέκυπτε αργότερα το «Περί του πολέμου»

Αρ-Ο πόλεμος τελικά αποτράπηκε, αλλά μια επιδημία λέρας που ξεκίνησε από την Ρωσία, έπληξε την περιοχή στο δεύτερο μισό του 1831, και εξόντωσε τον Γκναϊζενάου στο Πόζεν (νυν Πόζναν της Πολωνίας) τον Αύγουστο Ο Κλάουζε-βιτς ανέλαβε για λίγο την διοίκηση των πρωσσικών στρατευ-μάτων στην θέση του, κατόπιν απομονώθηκε σε καραντίνα επί

χο-μικρό διάστημα, αλλά έπειτα του επιτράπηκε να επιστρέψει στο Μπρεσλάου Δέκα ημέρες αργότερα, στις 16 Νοεμβρίου

1831, πέθανε από χολέρα Η σύζυγός του επιμελήθηκε τα χειρόγραφά του και τα δημοσίευσε το 1832

ΠΕΡΙΛΗΠΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΓΙΑ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ

ΚΛΑ-ΟΥΖΕΒΙΤΣ

Τα στρατιωτικά συγγράμματα του Κλάουζεβιτς, με ρυφαίο το περίφημο βιβλίο του «Περί του Πολέμου», κατέχουν μιαν ολότελα ξεχωριστή θέση στην ιστορία της στρατιωτικής σκέψης Ο Κλάουζεβιτς αποκαλείται με σεβασμό από κριτές και απολογητές «Κλασικός», αν και απ’ ότι φαίνεται οι περισσότε-ροι μάλλον παραπέμπουν στο έργο του με αφορισμούς, εξορκι-σμούς ή ευχολόγια, παρά εν τέλει το μελετούν πραγματικά Παρ' ότι το ευρύτατο έργο του μεγαλοφυούς Πρώσσου, περι-λαμβάνει αρκετά μεγάλα τμήματα (κυρίως εκείνα που εξετά-ζουν την τακτική ή ευρύτερα το τακτικό επίπεδο του πολέμου), των οποίων ή αξία έχει τροποποιηθεί ή και απομειωθεί με την πάροδο του χρόνου, αποτελεί εντούτοις την πρώτη εκτενή και βαθεία σπουδή του πολέμου, η οποία πραγματικά εξετάζει τόσο

κο-τα πολεμικά δρώμενα και φαινόμενα, όσο και κο-τα θεμέλια του θέματος, αλλά συνάμα είναι ή πρώτη που προσφέρει ένα απαρ-τιωμένο πρότυπο υπόδειγμα λογικής σκέψης, εφαρμόσιμο σ’ όλα τα στάδια της στρατιωτικής ιστορίας και της στρατιωτικής τέχνης και επιστήμης γενικότερα Το διανοητικό αυτό κατόρ-θωμα του Κλάουζεβιτς δεν μπορεί βέβαια να εκτιμηθεί εύκολα από τον οποιοδήποτε, και δη από ανθρώπους που αγνοούν το έργο του ή διαθέτουν μια επιδερμική ή και μεριστική του αντί-ληψη

Το κυριότερο κείμενο του Κλάουζεβιτς «Περί του μου», είναι ουσιαστικά ημιτελές, καθώς ό πρόωρος θάνατος του συγγραφέα, το 1831, τον εμπόδισε να ολοκληρώσει μία πλήρη αναθεώρησή του, οπότε κάποιες ασάφειες και ανακο-λουθίες παραμένουν Συνακόλουθα, οι ποικίλες δυσχέρειες της ανάλυσης και της ερμηνείας του είναι σημαντικές, εν μέρει εξ αιτίας μιας φιλοσοφικής ορολογίας, η οποία σε κάποιους σύγ-χρονους ακραία χρησιμοθήρες, είτε θετικιστές μελετητές, δεί-χνει σχεδόν «μεταφυσική»

Πολέ-Πιθανώς η σκληρότερη περιληπτική κριτική στον

μεγά-λο συγγραφέα έγινε από τον Ελβετό σύγχρονο και αντίζηλό

του Ζομινί *, ο οποίος απεκάλεσε την γραφίδα του Κλάουζεβιτς

«υπερβολική και αλαζονική» Αξίζει όμως να επισκοπήσουμε απανθισματικά και εν τάχει την υποδοχή, αποδοχή και αντανά-κλαση του έργου του στις διάφορες χώρες και περιόδους

Αν και η γαλλική στρατιωτική θεωρία του τέλους του

19ου αιώνα απορρόφησε σε ιδιαίτερα μεγάλη έκταση τα ματα του Κλάουζεβιτς, ζυμώθηκε και ωρίμασε με αυτά, δεν μπόρεσε να ξεπεράσει πραγματικά τα εθνικά και ιστορικά της συμπλέγματα Χαρακτηριστικότατα κάποιος Γάλλος συγγραφέ-

διδάγ-ας, στις παραμονές του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, μενος βέβαια εκτός από τα πολιτιστικά εθνικά του χαρακτηρι-στικά και από τους - πρωτογενείς τότε- γερμανοφοβικούς ή και μισογερμανικούς συναισθηματικούς περιορισμούς, (προκατει-λημμένα και ρεβανσιστικά κατάλοιπα της ατίμωσης του 1871), αποκαλεί τον Πρώσο ιθύνοντα : «…ο πιό Γερμανός των Γερμα-νών» και καταγγέλλει « κάθε στιγμή στην θέση του αισθάνε-σαι να είσαι μέσα στη μεταφυσική ομίχλη»

ορμώ-Ποιά ήταν όμως πραγματικά η αποδοχή του βιτς στην Γαλλία τον 19ο αιώνα; Ακριβώς ανάλογη όπως σε πολλές άλλες χώρες Στο ξεκίνημα, ήταν πολύ αργή, μάλλον ήρεμη και συναισθηματικά απαθής Το 1846, πρώτος ο κόμης Λουδοβίκος Σαφράνιετς ντε Μπυστρονόφκι, ένας γερμανοì α-θής Πολωνός Αξιωματικός του γαλλικού στρατού, προέβη σε μία μικρή σύνοψη του κυρίως βιβλίου του Κλάουζεβιτς1, κατά διαταγή του Δούκα της Ορλεάνης, γιού του Βασιλιά Λουδοβί-κου – Φιλίππου

Κλάουζε-Μετά από αυτήν την ατελή προσπάθεια, το 1849, έγινε μια πρώτη πλήρης μετάφραση του «Περί του πολέμου» από έναν Βέλγο Αξιωματικό, τον Ταγματάρχη Ουβέρτο Νώυενς2 Εν τούτοις, ο Νώυενς απέδωσε μια μετάφραση «που τουλάχιστον δεν είναι ατιμωτική», όπως έγραψε πολύ αργότερα η κατοπινή, σύγχρονή μας, πολυτάλαντη μεταφράστρια, η διάσημη σουρε-αλίστρια και μαχητική τροτσκίστρια, Ντενίζ Λεβύ–Καν Ναβίλ3, (η οποία επέκρινε σφοδρότατα τους προηγουμένους της μετα-φραστές, όπως συνήθως συμβαίνει σε όλο τον κόσμο με τους υστερότερους μεταφραστές του ιδίου έργου) Αλλά προφανώς, όσον αφορά στον Νώυενς, η μετάφρασή του είχε ολοκληρωθεί αρκετά γρήγορα, ενώ πράγματι δεν είχε συλλάβει όλο το εύρος του κλαουζεβιτσιανού συστήματος

Κατόπιν, το 1853, εγράφη ένας εκτενέστερος αλλά και επιπόλαιος συνοπτικός σχολιασμός4, από έναν πολυγραφότατο συγγραφέα της «Δεύτερης Αυτοκρατορίας», τον Ταγματάρχη του Μηχανικού Εδουάρδο ντε λα Μπαρ – Ντυπάρκ, καθηγητή της Στρατιωτικής Τέχνης στην «Ανωτέρα Σχολή Πολέμου» του Σαιν–Συρ, ο οποίος διαβάστηκε αρκετά από τους Γάλλους Α-ξιωματικούς

Όμως, η ιδέα που εκφράζει ακόμη πιο καλά την φίαλη γαλλική στρατιωτική σκέψη στο τέλος του 19ου αιώνα, εκφράστηκε απερίφραστα από τον Διοικητή της «Ανωτέρας Σχολής Πολέμου» Αύγουστο - Αντώνιο Γκρουάρ, ένα από τα μεγάλα ονόματα της γαλλικής στρατιωτικής θεωρίας : «… ένας στρατός που έχει στην διάθεσή του τον Ναπολέοντα, τον Ζομι-

υπερ-νί, τον Γκουβιόν–Σαιν–Συρ και τελικά τον Αρχιδούκα Κάρολο και τον Στρατάρχη Μαρμόν, δεν έχει την ανάγκη ενός Πρώσ-σου στρατηγού για να σφυρηλατήσει την θεωρία του πολέμου του» Μόνον μετέπειτα, ύστερα από το καταστροφικό 1870 ο πολυγραφότατος5 Γκρουάρ προθυμοποιήθηκε να αντιγράψει το

….εξορκισμένο πρωσσικό πρότυπο Είναι αυτό το τικό φαινόμενο, που ένας ιστορικός των ιδεών έχει αποκαλέσει

ψυχοδιανοη-«η γερμανική κρίση της γαλλικής σκέψης», η υπερβάλλουσα προθυμία για την μελέτη του Κλάουζεβιτς μετά το έτος 1880 Από το 1880 έως το 1905, υπάρχει μια πραγματική κλαουζεβι-τσιανή μόδα, που αγγίζει κατ’ αρχήν την Γαλλία Αυτός που ξαναμεταφράζει το «Περί του πολέμου», (με άλλον… άσχημο τρόπο), είναι ο Αντισυνταγματάρχης Βατρύ6

Εκτός αυτού, μεταφράζει επίσης την πλειοψηφία των μελετών του Κλάουζεβιτς για τις διάφορες κρίσιμες εκστρατεί-

ες, επειδή ο Κλάουζεβιτς έχει γράψει αρκετά μεγάλο αριθμό τέτοιων μελετών Έτσι ο Κλάουζεβιτς διαβάζεται πολύ, αλλά

… σχολιάζεται περισσότερο.Το…«περιττό» έργο του τέως λαζονικού Πρώσσου», μεταμορφώνεται σε αντικείμενο σχεδόν υποχρεωτικής μελέτης στην γαλλική «Ανωτέρα Σχολή Πολέ-μου»

Όλες οι διαλέξεις που έγιναν για το έργο του βιτς στην «Ανωτέρα Σχολή Πολέμου» πριν το 1914, υπήρξαν τμηματικές και μεροληπτικές Όταν διάβαζαν τον εχθρό για να νικήσουν τον εχθρό, βίωναν ένα οξύμωρο, επειδή Κλάουζεβιτς σημαίνει αντανακλαστικά Γερμανία και μάλιστα Πρώσσος, δλδ

Κλάουζε-ο πυρήνας τΚλάουζε-ου κακΚλάουζε-ού, και εκείνΚλάουζε-οι ήταν ΓάλλΚλάουζε-οι πριν τΚλάουζε-ο 1914, δηλαδή σε μια περίοδο που η στρατιωτική σκέψη ρυθμιζόταν κυριολεκτικά από την ανάμνηση του 1870 και από την ιδέα της εκδίκησης

Τον Κλάουζεβιτς, σήμερα, εκτός από τον χώρο της στρατιωτικής επιστήμης όπου αποτελεί αναγκαιότητα, τον δια-βάζουμε επίσης υπό το φώς των κοινωνικών επιστημών, για να βρούμε μιαν απαρτιωμένη επιστημολογία, μιαν ερμηνευτική ικανή να υιοθετήσει όρους στην μέθοδο και με την ορθοτόμο

καταλυτική διήθηση της ιστορικής πραγματικότητας Οι Γάλλοι αξιωματικοί μεταξύ 1880 -1900 τον διάβαζαν για να βρουν το εισιτήριο για την επιτυχία στον ερχόμενο πόλεμο, επειδή η στρατηγική εκείνη την εποχή, περισσότερο από ποτέ άλλοτε, δεν ήταν μια χαριστική και υψιπετής ειδική γνώση, ήταν μια γνώση που έπρεπε να δώσει την πολυπόθητη νίκη Η φράση

«Μελετούν για να νικήσουν», ήταν η επιταγή του Φερδινάνδου Φός και το ρητό της «Ανωτέρας Σχολής Πολέμου» Ο Κλάουζε-βιτς διαβάστηκε εκεί, αποκλειστικά και μόνον μέσα σε αυτό το πλαίσιο

Αυτή η προσέγγιση είναι ακρωτηριαστική για την σιώδη κατανόηση του μεγάλου ιθύνοντα Κάθε στοιχείο που συνιστά την πολυπλοκότητα της κλαουζεβιτσιανής σκέψης, και κυρίως αυτήν την στενή εγγενή σχέση ανάμεσα στην πολιτική και τον πόλεμο, εξαλείφθηκε ώστε να μην προβληθεί στους Γάλλους μελετητές παρά ένας Κλάουζεβιτς - κήρυκας του με-γάλου ελιγμού, ο οποίος πρέπει να καταλήξει στην αποφασιστι-

ου-κή νίκη Είχε μάλιστα αλλοιωθεί το ίδιο το κείμενο του ζεβιτς : μια κομβική φράση του είχε τροποποιηθεί, με σκοπό να εξαφανιστεί η δεδηλωμένη από τον συγγραφέα προτεραιότητα της πολιτικής κυβέρνησης απέναντι του επικεφαλής στρατιωτι-κού Διοικητή

Κλάου-Εξ άλλου, στην ίδια την πατρίδα του, στον ευρύτερο χώρο των επαγγελματιών στρατιωτικών, το έργο του Κλάουζε-βιτς κατ’ αρχήν κέρδισε ελάχιστη προσοχή Μόνον ο Αρχηγός του γερμανικού Γενικού Επιτελείου, ο Χέλμουτ φον Μόλτκε (ο

«Πρεσβύτερος») συνέτεινε στην ευρεία αναγνώριση του

βιβλί-ου τβιβλί-ου «Περί τβιβλί-ου πολέμβιβλί-ου», το οποίο θεωρούσε ως λιο», αλλά και του λοιπού έργου του Ο Μόλτκε όμως απομείω-

«ευαγγέ-σε εν πολλοίς τις θεωρίες του Κλάουζεβιτς, προσαρμόζοντάς τις στην δική του στρατηγική εκτίμηση, κατά την οποία η πολιτική καθορίζει «μόνον την αρχή του πολέμου» Κατά την διάρκεια του πολέμου, σύμφωνα με τον Μόλτκε, η πολιτική πρέπει να υπαχθεί στους στρατιωτικούς Αυτή η πτυχή έγινε παράδοση στο γερμανικό Γενικό Επιτελείο, ιδίως από την δύση του Μπί-σμαρκ (1890) και έπειτα, μέχρι τον Πρώτο Παγκόσμιο πόλεμο, έτσι ώστε η πολιτική κατά την κρίση του Ιουλίου του 1914 κα-θορίστηκε από το Γενικό Επιτελείο και όχι από την κυβέρνηση

Στην Ράιχσβερ της πρώτης μεσοπολεμικής περιόδου, υπό τον επικεφαλής του Γενικού Επιτελείου Στρατηγό φον Μπέκ, κάποιοι όχι μόνον απλώς ξανασκέφτηκαν γύρω από την πρωτοκαθεδρία της πολιτικής εξουσίας επί της στρατιωτικής

ηγεσίας, αλλά όταν ο Αδόλφος Χίτλερ ανήλθε στην εξουσία το

1933 ως πολιτικός αρχηγός και από το 1934 επίσης και ως στρατιωτικός αρχηγός του κράτους, οι πολιτικοί στόχοι προφα-νώς αντιμετωπίσθηκαν πάλι ως τα κυρίαρχα και πρωταρχικά δεδομένα, ως οι απόλυτες ρυθμιστικές οδηγίες για τις παραμέ-τρους του στρατιωτικού αντικειμενικού σκοπού Σ’ αυτήν την περίοδο εντούτοις «πολιτική» σήμαινε βεβαίως τις προσωπικές ρυθμίσεις όλων των πολιτικών σκοπών από τον απόλυτο ηγέτη Χίτλερ, άρα και των συνακόλουθων παραμέτρων του στρατιω-τικού αντικειμενικού σκοπού, στοιχείων κατά πολύ απρόσιτων σύμφωνα με την κατά Κλάουζεβιτς κατανόησή τους Εν προ-κειμένω, (και όχι σε μια κυβερνητική - πολιτευτική αντίληψη της πολιτικής), έγκειται η ασυμφωνία του Χίτλερ με τον παλαιό συναγωνιστή του (από το πραξικόπημα του 1923) Στρατηγό Έριχ Λούντεντορφ, ο οποίος είχε δηλώσει ήδη από το 1936, (ένα έτος πριν από το θάνατό του): «…όλες οι θεωρίες του Κλάουζεβιτς πρόκειται να ριχτούν στον σωρό Επομένως η πο-λιτική πρέπει να εξυπηρετεί την διεξαγωγή του πολέμου.»7 Και

οι δύο απόψεις αντιστοιχούσαν κατ’ ελάχιστο στην τσιανή σύλληψη Ίσως επίσης ο «πραγματικός», ο «απόλυτος» πόλεμος του Κλάουζεβιτς, ποτέ άλλοτε δεν προσεγγίστηκε τόσο έντονα στην πράξη, δεν βιώθηκε, όπως στην περίοδο 1939 -

κλαουζεβι-1945 και ιδιαίτερα μετά το 1943, στην φάση του κού πολέμου»

«ολοκληρωυι-Έχει λοιπόν αναφερθεί εσφαλμένα πως ο Κλάουζεβιτς συνδέθηκε ιδεολογικά από τους εθνικοσοσιαλιστές με την κο-σμοθεώρησή τους, οι οποίοι τον προέβαλαν ως ένα μεγάλο χα-ρακτηριστικό γερμανικό πρότυπο στρατιώτη και στοχαστή, αλ-

λά και ότι το έργο του γνώρισε εκλεκτικά μεγάλη προβολή στα χρόνια του Γ’ Ράιχ Στην πραγματικότητα, η χρήση του δεν υ-πήρξε στρεβλή ούτε προσβλητική για το περιεχόμενο του, ε-ντάχθηκε απλά στα πλαίσια της ευρύτερης προπαγανδιστικής παραγωγής και κατανάλωσης του καθεστώτος Πράγματι ο ε-θνικοσοσιαλισμός προέβαλε πολλούς μεγάλους άνδρες της γερμανικής ιστορίας, τους περισσότερους από αυτούς μεγάλα ονόματα του πρωσσικού πανθέου ηρώων και πνευματικών δη-μιουργών, συναρτώντας τους με την κοσμοθεώρησή του και την αντίληψή του για το γερμανικό πνεύμα, χωρίς τελικά να υπερβάλλει ειδικότερα με τον Κλάουζεβιτς Το έργο του Κλάου-ζεβιτς αναδημοσιεύθηκε σε αρκετές επαναλήψεις στο Γ’ Ράιχ, επρόκειτο δε μάλιστα να παραχθεί μετά από κρατική εντολή μια πληρέστατη έκδοση των έργων του, η οποία δεν ολοκληρώθη-

κε ποτέ λόγω του πολέμου

Όμως και η Σοβιετική Ένωση έχει επίσης κάνει ευρεία χρήση του έργου του και μάλιστα περισσότερο απ’ ότι η εθνι-κοσοσιαλιστική Γερμανία Κατά την δεκαετία του 1930, κάθε χρόνο εκδίδονταν αναδημοσιεύσεις του έργου του στα ρωσικά, αλλά παρήχθησαν και αξιόπιστες μεταφράσεις στα ουκρανικά και στα λευκορωσικά Μάλιστα είχε μεταφραστεί η πλειοψηφία των μελετών του για τις αξιοσημείωτες εκστρατείες ποικίλλων μεγάλων ηγετών

O πολύς Λένιν κατά την διάρκεια της εξορίας του στην Ελβετία παρήγαγε ένα εκτενέστατο σημειωματάριο8 σχετικό με

το έργο του Κλάουζεβιτς «Περί του πολέμου», προκειμένου να προετοιμαστεί για την επανάσταση Οι προτεραιότητες του εν-διαφέροντος του Λένιν για το κλαουζεβιτσιανό έργο αφορού-σαν στην σχέση του πολέμου και της πολιτικής, στην επίθεση και στην άμυνα, καθώς επίσης και στο ηθικό Η σημαντικότερη παράγραφος την οποία και σχολίασε περισσότερο αναφέρεται στο τμήμα εκείνο του «Περί του πολέμου», στο οποίο ο Κλάου-ζεβιτς εκφράζει ρητά την υπαγωγή του πολέμου στην πολιτική Ανάλογη μνεία του Κλάουζεβιτς κάνει και ο Τρότσκυ9 στις ανα-φορές του στον νεογέννητο τότε Ερυθρό Στρατό Εντούτοις υπό το μετέπειτα σταλινικό καθεστώς η επίδραση του Κλάουζε-βιτς στην ανάπτυξη της στρατιωτικής θεωρίας του μαρξισμού - λενινισμού αμφισβητήθηκε, καθώς η αποδοχή ενός Γερμανού στοχαστή ως πρωτοπόρου καθοδηγητή, γινόταν ολοένα πιο ασύμβατη με την κλιμακούμενο «εκρωσισμό» της ΕΣΣΔ Μετα-σταλινικά, η στρατιωτική σοβιετική σκέψη και γενικότερα εκεί-

νη του ανατολικού συνασπισμού ενέκυψε με πάθος σε βαθεία σπουδή του Πρώσσου Δασκάλου

Σημειωτέον πως μέχρι σήμερα δεν υπάρχει σε καμία χώρα ή γλώσσα, μία πλήρης και συγκεντρωτική έκδοση των έργων του

Βέβαια πρέπει να ομολογηθεί έντιμα, πως πέρα από τις υπάρχουσες ή εκάστοτε χαλκευόμενες ιδεολογικοθεωρητικές συγγένειες και συσχετίσεις ο Κλάουζεβιτς διαθέτει ένα ιδιαίτερα περίπλοκο ύφος, στοιχείο που εξ ορισμού περιορίζει το ενδεχό-μενο αναγνωστικό κοινό και μειώνει εύλογα τον συνακόλουθο εκδοτικό ζήλο Ιδιαίτερα η πεμπτουσία του έργου του, το «Περί του πολέμου», είναι ένα εκτεταμένο βιβλίο, δυσπρόσιτο στον μέσο αναγνώστη, με βαθύ στρατιωτικό και συνάμα φιλοσοφικό αντικείμενο Μόνο παρά πολύ πρόσφατα έχει διακριθεί σαφώς ανάμεσα στις γραμμές του το έμβρυο ενός λογικού συστήμα-

τος, το οποίον όμως δεν είναι μόνον στρατιωτικό ή

φιλοσοφι-κό

Μήπως δεν χαρακτηρίστηκε ο Κλάουζεβιτς «Μάχντι της μάχης», «σατανική μεγαλοφυΐα της στρατιωτικής σκέψης» και

«απόστολος του ολοκληρωτικού πολέμου» από τον σερ Μπάζιλ Λίντελ – Χάρτ, τον Βρετανό στρατιωτικό θεωρητικό και κριτικό

Σε όλη την συγγραφική του σταδιοδρομία, ο Λίντελ – Χάρτ ταν διαρκώς και εμπαθώς επικριτικός κατά του Κλάουζεβιτς10, απεικονίζοντας τον ως ανηλεή συνήγορο της στρατιωτικής μά-ζας και της επίθεσης Μαζί με άλλους επικριτές του, ισχυρίσθη-

ή-κε επιπλέον με έμφαση πως ή επικράτηση της σκέψης του ουζεβιτς συνέτεινε στην μέχρις αδιαφορίας παραμέληση των διδαγμάτων του αμερικανικού εμφυλίου πολέμου και οδήγησε

Κλά-σε μία στείρα εμμονοΐδεακή στάση, ή οποία κατέληξε στο τηρό αδιέξοδο του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου Χαρακτηρι-στική παραμένει η φράση του Μπάζιλ Λίντελ – Χάρτ (ως Λοχα-γού τότε), ενδεικτική της αμφιθυμικής, πικρόχολης και συνάμα ζηλότυπης στάσης του, πως οι στρατηγοί της τότε σύγχρονης εποχής, επί πενήντα χρόνια είχαν «μεθύσει με το αιματοκόκκι-

αιμα-νο κρασί παραγωγής του Κλάουζεβιτς»

Αλλού πάλι ο Λίντελλ – Χάρτ γράφει : «Ούτε ένας γνώστης στους εκατό δεν θ’ ακολουθούσε πιθανώς την λεπτό-τητα της λογικής του (του Κλάουζεβιτς), ή δεν θα διατηρούσε μιαν αληθινή ισορροπία ανάμεσα σε τέτοια φιλοσοφική ταχυ-δακτυλουργία Όμως, ο καθένας θα μπορούσε να συλλάβει τέ-τοιες κουδουνιστές φράσεις ….(ακολουθεί σωρεία αποκομμέ-νων επιλεγμένων φράσεων του Κλάουζεβιτς)….Με το αναμάση-

ανα-μα τέτοιων φράσεων ο Κλάουζεβιτς θόλωσε τα περιγράμανα-ματα της ήδη ασαφούς φιλοσοφίας του, και την κατέστησε ένα α-πλοϊκό εμβατηριακό ρεφραίν, μια πρωσσική «Μασσαλιώτιδα», η οποία πυρπόλησε το αίμα και μέθυσε τον νου Σε μετάγγιση έγινε ένα δόγμα κατάλληλο να σχηματίζει Δεκανείς, όχι Στρα-τηγούς…….το ευαγγέλιό του στέρησε την στρατηγική από τις δάφνες της, υποβίβασε την τέχνη του πολέμου σε μηχανική μαζικής σφαγής… »

Εξαίρεση στην συνήθη προκατειλημμένη κριτική ντίον του Πρώσσου κλασσικού αποτελεί ένα δοκίμιο του Χάνς Ρότφελς (ενός γερμανοεβραίου συντηρητικού ιστορικού, ο ο-ποίος στην εθνικοσοσιαλιστική περίοδο κατέφυγε στις ΗΠΑ) για τον Κλάουζεβιτς, το οποίο δημοσιεύτηκε το 1943, στο βιβλίο

ενα-«Οι δημιουργοί της σύγχρονης στρατηγικής»11 (του Εντουαρντ Μηντ Ηρλ σε συνεργασία με τους Γκόρντον Γκραίγκ και Φήλιξ

Γκίλμπερτ) Το εν λόγω κείμενο έχει εγκωμιαστεί από το Σερ Μάϊκλ Χάουαρντ (αυτήν την περίοδο είναι μέλος της Βρετανι-κής Ακαδημίας και επίτιμος πρόεδρος του Διεθνούς Ιδρύματος Στρατηγικών Μελετών, στου οποίου την ίδρυση συνέτεινε κοì-βικά), ως «το πρώτο σοβαρό δοκίμιο που δημοσιεύθηκε στην αγγλική γλώσσα περί του Κλάουζεβιτς» Στο δοκίμιό του, ο Ρότφελς υποστήριξε ότι οι στρατιωτικές θεωρίες του Κλάουζε-βιτς ήταν σαφώς περιπλοκότερες από την ερμηνεία του Κλάου-ζεβιτς ως «Μάχντι της μάζας», προερχόμενη από ιστορικούς όπως ο Σερ Μπάζιλ Λίντελ – Χαρτ Ο Ρότφελς υποστήριξε ότι ήταν ολότελα απρόσφορο να κρίνουμε τον Κλάουζεβιτς στα πλαίσια των κατοπινών γεγονότων Αντ’ αυτού επέμεινε στην κατανόηση του Κλάουζεβιτς και της θεωρίας του περί πολέμου στα πλαίσια των Ναπολεοντείων πολέμων, αλλά επίσης και στην κατανόηση του Κλάουζεβιτς ως ανθρώπου, σαν κλείδα της κατανόησης του Κλάουζεβιτς ως στρατιωτικού στοχαστή και φιλοσόφου Ο Ρότφελς ισχυρίστηκε πως η προσωπικότητα,

το κοινωνικό υπόβαθρο, η πολεμική εμπειρία, καθώς και η παιδαγώγηση και εκπαίδευσή του Κλάουζεβιτς, όλα έπρεπε να γίνουν πράγματι κατανοητά από κάποιον για να εκτιμήσει δεό-ντως τις θεωρίες του για τον πόλεμο Ειδικότερα ο Ρότφελς, απεικόνισε τον Κλάουζεβιτς ως πρόσωπο υπό ιδιαίτερη ψυχο-λογική πίεση, προκαλούμενη από την συσχετικά ταπεινή του καταγωγή και την ιδιότητά του ως Αξιωματικού στον, από πλευράς διαστρωμάτωσης, κατά μεγάλο μέρος αριστοκρατικό πρωσσικό στρατό Αν και ο Ρότφελς υποστήριξε ότι πολλές πτυχές της κλαουζεβιτσιανής θεωρίας του πολέμου ήσαν ξεπε-ρασμένες από τις προόδους στην στρατιωτική τεχνολογία και την τακτική, εντούτοις, θεωρούσε ότι ο Κλάουζεβιτς ήταν ο σημαντικότερος στρατιωτικός φιλόσοφος όλων των εποχών Ο έγκριτος στρατιωτικός ιστορικός Πέτερ Πάρετ διαφωνεί εν μέρει

δια-με την ερμηνεία του Ρότφελς για τον Κλάουζεβιτς, αλλ’ όμως παραδέχεται τον Ρότφελς ως πηγή μείζονος επιρροής στην δική του εργασία για τον Κλάουζεβιτς

Επειδή όπως ευστοχότατα διατυπώνει ο Χιού Σμίθ12, η

«διαύγεια του νου του Κλάουζεβιτς μπορεί να εκτιμηθεί μόνο από πρώτο χέρι», αλλά και επειδή ό ίδιος ο Κλάουζεβιτς σκό-πευε με το έργο του να υποκινήσει τους αναγνώστες να δια-μορφώσουν τις δικές τους κρίσεις για τα προβλήματα που πα-ρουσιάζει ο πόλεμος, δεν υπάρχει κανένα υποκατάστατο της άμεσης ανάγνωσης του Κλάουζεβιτς, όχι μόνο για το πολυεπί-πεδο και πολυσύνθετο «Περί του Πολέμου», μα και για όλη του την εργογραφία

Έχοντας διερευνήσει τις ερμηνείες του Κλάουζεβιτς από συμπαθούντες ή απολογητές μελετητές, όπως οι Πέτερ Πά-ρετ13, Μάικλ Χάουαρντ14, Μπέρναρντ Μπρόντυ15, Μάικλ Χά-ντελ16 και Κρίς Μπάσφορντ 17, καθώς και εκείνες των επικρι-τών ή πολεμίων του, από τον εμμονοιδεακό Λίντελ Χαρτ (κου-ραστικά παθιασμένο με λογικοφάνεια και κομψεπίκοì ψους φραστικούς ακροβατισμούς), έως τους σύγχρονους Μάρτιν φαν Κρέφελντ και Τζων Κήγκαν, μπορούμε να επισημάνουμε με μετρητή σαφήνεια και ακρίβεια ορισμένες παρατηρήσεις :

Αφ' ενός, ο μεγάλος θεωρητικός υπήρξε στρατιώτης από την νεαρή ηλικία των 12 ετών μέχρι το θάνατό του στα 51 του χρόνια, το 1831 Έως ότου γίνει 35 ετών, είχε ήδη συμμε-τάσχει σε 5 εκστρατείες ενάντια στη Γαλλία, ενώ από το 1790 έως το 1820, η ηπειρωτική Ευρώπη είχε βιώσει περίπου 713 μάχες Αφ' ετέρου, το μεγάλο του έργο δεν περιέχει ουσιαστικά καμία αναφορά στον ναυτικό πόλεμο αυτής της περιόδου, ή για την δυνατότητα της τεχνολογίας να μετασχηματίσει την διεξα-γωγή του πολέμου έστω κι αν η υποκείμενη φύση του παραμέ-νει αμετάβλητη Ακολουθώντας τον Κλάουζεβιτς κατανοούμε τον πόλεμο θεμελιωδώς, ως μία διαδικασία μεταξύ στρατών μαχομένων με στρατούς Μ’ αυτόν τον τρόπο, παραμένουμε μεν πιστοί στο κείμενο των εργασιών του, αλλά επίσης υποτι-μούμε την θαλάσσια ισχύ και ρίχνουμε μόνο μια σύντομη ματιά στις αληθινά επαναστατικές εξελίξεις στα μέσα διεξαγωγής του πολέμου μετά από το 1820 (παραδείγματος χάριν : πολυβόλα, μηχανοποίηση, αεροπορική ισχύς και θερμοπυρηνικά όπλα και

μη πυρηνικά όπλα υψηλής ακριβείας)

Ο Κλάουζεβιτς μπορεί όμως να συγχωρηθεί εύλογα για την παραμέληση της τεχνολογικής διάστασης του πολέμου : Κατά την διάρκεια της εποχής του Κλάουζεβιτς, οι τεχνολογικές αλλαγές στα μέσα του πολέμου ήταν μέτριες ή ασήμαντες, συ-γκρινόμενες προς εκείνες που επακολούθησαν τον 20ο αιώνα Όσον αφορά στην θαλάσσια ισχύ, ο Κλάουζεβιτς ήταν στρατιώ-της, όχι ναυτικός Έστω και έτσι πάντως, η εκ μέρους του πα-ραμέληση της θάλασσας, ως πεδίου εκδήλωσης της στρατιωτι-κής ισχύος και του πολέμου ήταν μια σημαντική παράλειψη Η επίτευξη της ναυτικής κυριαρχίας της Μεγάλης Βρετανίας στα ευρωπαϊκά και κατόπιν στα παγκόσμια ύδατα κατά την διάρκεια της ζωής του Κλάουζεβιτς ήταν το αποκορύφωμα «του μεγαλύ-τερου, πιο μακροχρόνιου, πιό σύνθετου, και πιο ακριβού προ-γράì ματος που αναλήφθηκε ποτέ από το βρετανικό κράτος και την βρετανική κοινωνία»18 Βέβαια πολλοί ιστορικοί του 20ουαιώνα, ακόμη και στην Βρετανία, έχουν υποτιμήσει την σημα-

σία του θριάμβου του Ναυάρχου Νέλσον στο Τραφάλγκαρ τον Οκτώβριο του 1805 Αυτή η νίκη του ατρόμητου ναυμάχου ε-ξασφάλισε την επιβίωση της Μεγάλης Βρετανίας, σε έναν πόλε-

μο όπου κανένας άλλος έθνος δεν έμεινε αβλαβές, περιέκλεισε τον Βοναπάρτη σε μία χερσαία στρατηγική φυλακή, μέσα από την οποία αγωνίστηκε μάταια στο υπόλοιπο της ηγεμονίας του, αλλά και εγγυήθηκε την μακρόχρονη οικονομική ευημερία της Μεγάλης Βρετανίας

Η έμμονη προσκόλληση των οπαδών του Κλάουζεβιτς στην θεμελιώδη κατανόηση του πολέμου ως διαδικασίας μεταξύ στρατών που μάχονται στρατούς, έχει άλλες συνέπειες για την εκτίμηση της συνάφειας του έργου του με τις σύγχρονες μορ-φές σύγκρουσης Φυσικά, το σοβαρότερο κρίσιμο σημείο είναι

η διαρκώς διευρυνόμενη αντίληψη της έννοιας της γενικής βής, που έθεσε ο μεγάλος Πρώσσος Κανένας σοβαρός στρα-τιωτικός μελετητής ή θεωρητικός δεν τολμά να μην αναγνωρί-σει την άποψη του Κλάουζεβιτς ότι η γενική τριβή αποτελεί την

τρι-«μόνη έννοια που αντιστοιχεί λίγο πολύ στους παράγοντες οι οποίοι διακρίνουν τον πραγματικό πόλεμο από τον πόλεμο στα χαρτιά» Μερικοί μελετητές προσκολλώνται επίσης στην παρα-δοσιακή ανάγνωση, που χωρίζει την πιθανότητα από τη γενική τριβή, αντί να δουν απλά την πιθανότητα ως μια από τις πηγές της τριβής Αλλά μόνον η τιμιότητα και ο παραδοσιακός σεβα-σμός των αληθινών μελετητών του έργου του προς το μεγα-λειώδες και όχι κάποια διανοητική ανικανότητα ή ημιμάθεια, υπαγορεύουν την άρνηση να προχωρήσει σε περαιτέρω επε-ξεργασία το ατελές κείμενο του Κλάουζεβιτς, στα θέματα εκείνα που άφησε ανολοκλήρωτα το 1831

Στην δεκαετία του '90 μια σειρά ιδιαίτερα νων βιβλίων στην αγγλική γλώσσα, υποστήριξε ότι το έργο του Κλάουζεβιτς είχε παύσει να είναι σήμερα ένας χρήσιμος οδηγός στον πόλεμο Η σειρά περιελάμβανε : «Ιστορία του πολέμου» - Τζων Κήγκαν19 (1994), «Ο μετασχηματισμός του πολέμου» - Μάρτιν φαν Κρέφελντ20 (1991) και «Νέοι και παλαιοί πόλεμοι»

προβεβλημέ Μαίρη Κάλντορ21 (1999) Ο Κήγκαν υποστήριξε ότι ο πόλεμος είναι περισσότερο ένα ζήτημα του πολιτισμού, παρά της πολιτι-κής Οι φαν Κρέφελντ και Κάλντορ, ότι οι μελλοντικοί πόλεμοι είναι πιθανότερο να εξαπολυθούν από μη-κρατικούς δράστες

Από την πλευρά τους οι υπερασπιστές του Κλάουζεβιτς υποστηρίζουν ότι, στους επικριτές του διαφεύγει εξ ολοκλήρου

ο διαλεκτικός χαρακτήρας του έργου του, καθώς εστιάζοντας διαρκώς σε μια πρόταση με σκοπό τον αποκλεισμό της αντίθε-

σής της, παρερμηνεύουν την σύνθεση που επάγει το έργο του Κλάουζεβιτς, ψάχνοντας «απελπισμένα έναν ακόμη Ζομινί» δηλ ψάχνοντας στρατιωτικές συμβουλές τύπου συνταγολογί-

ου, από τις οποίες ο Κλάουζεβιτς απέχει κατηγορηματικά Κατ’ αυτήν την έννοια, οι επικριτές έχουν παρερμηνεύσει την ασυ-γκίνητη και αμερόληπτη περιγραφή της πραγματικότητας από τον Κλάουζεβιτς, ως μια κανονιστική συνταγή, προβάλλοντας

με οξύτητα δήθεν εξαιρετικούς ισχυρισμούς για τις μένες από τον Κλάουζεβιτς υποκείμενες πολιτιστικές και πολιτι-κές νοητικές συνιστώσες του πολέμου, με τις οποίες όμως η κλαουζεβιτσιανή προσέγγιση είναι έτσι κι’ αλλιώς εξ ολοκλήρου συμβατή

περιφρονη-Οι επικριτές με τη σειρά τους, κατηγορούν τους στηρικτές του Κλάουζεβιτς ότι επαναδιατυπώνουν ατέλειωτες φορές αυτά που προσλαμβάνουν ολόψυχα ως αιώνιες αλήθειες, όντας επίσης όλοι τους πανέτοιμοι να μας πουν «γιατί» ο «δά-σκαλος» είναι ακόμα αποκαλυπτικός, αλλά όχι «πώς»

υπο-Εντούτοις και οι δύο πλευρές φαίνονται να νούν, ότι ο Κλάουζεβιτς είναι ένας, μοναδικός και σημαντικός Βεβαίως τα υφιστάμενα στρατιωτικά, ιστορικά, και φιλοσοφικά ζητήματα περί τα οποία στροβιλίζεται η διαμάχη είναι πραγμα-τικά κρίσιμα Ωστόσο τα δύο «στρατόπεδα» φαίνεται ότι σκια-μαχούν συνεχώς, οδηγούμενα σε μιαν όλο και περισσότερο στείρα και μη παραγωγική συζήτηση

συμφω-Συνεπώς, η αληθινή μελέτη των έργων του βιτς πρέπει να εστιάσει στην εφαρμογή και την πραγματοποίη-

Κλάουζε-ση τους σήμερα Πρώτα πρέπει να πλησιάσουμε την ιστορική, πρακτική και εννοιολογική προκαταρκτική εργασία Κατόπιν πρέπει να εξετάσουμε την εργασία της μετάφρασης και των αποτελεσμάτων που αυτή είχε στις κατά καιρούς στις ερμηνείες του Κλάουζεβιτς Ύστερα μπορούμε να επικεντρωθούμε στην εφαρμογή του Κλάουζεβιτς σήμερα, ιδιαίτερα στα παρόντα και επίκαιρα ζητήματα που καθορίζουν τον χαρακτήρα της σύγχρο-νης ένοπλης σύγκρουσης

Η μετάφραση είναι ερμηνεία Ως εκ τούτου μπορεί να ειπωθεί ότι, οι τρεις σημαντικές αγγλικές μεταφράσεις του «Πε-

ρί του πολέμου» του Κλάουζεβιτς αντιπροσωπεύουν τρεις φορετικές ερμηνείες Η πιό πρόσφατη μετάφραση, δημοσιευμέ-

δια-νη από τον Σερ Μάϊκλ Χάουαρντ και τον μαθητή του Πέτερ ρετ (1976 και επανέκδοση 1984), είναι η δημοφιλέστερη και η πλέον εμβριθής, προσφέρει δε στους αγγλομαθείς την καλύτε-

Πά-ρη νοηματική απόδοση και την περισσότερο υποστηρίξιμη μηνεία των ιδεών του Κλάουζεβιτς Οι παλαιότερες μεταφρά-σεις (Οτο Γιόλλες 1943 και επανεκδόσεις 1950 και 1953 – και

ερ-με την επιμέλεια του Συνταγματάρχη Φρέντερικ Νάτους Μώντ

1908 και επανεκδόσεις 1911, 1918, 1940, 1962, 1966 της χικής μετάφρασης του Συνταγματάρχη Τζέϊμς Τζόν Γκρέϊαμ του 1873) ενδεχομένως προσφέρουν στους αναγνώστες και άλλα στοιχεία, τα οποία προσθετικά στην θεμελιώδη πρόσφατη με-τάφραση, μπορούν να απεικονίσουν τις ιδέες του Κλάουζεβιτς

αρ-με περισσότερο λεπτοφυή τρόπο

Επίσης πρέπει να λάβουμε πολύ σοβαρά υπόψη μας το σύνολο των πρωιμώτερων έργων (όπως «Οι αρχές του πολέ-μου») και των ιστορικοπολιτικών κειμένων του Κλάουζεβιτς για

να συνειδητοποιήσουμε ότι, ουδέποτε υπήρξε ένας τος κρυπτοφιλελεύθερος, όπως ευχολογιακά υπαινίσσονται διάφοροι αναλυτές του Ο Πρώσσος στρατιώτης – στοχαστής ήταν ένα σπάνιο ανθρώπινο πνεύμα, θαυμαστό ισορροπημένο κράμα του ρωμαλέου γερμανικού ρομαντισμού και του Διαφω-τισμού της εποχής του

ανεκδήλω-Κάθε γενεά έχει τον «δικό της» Κλάουζεβιτς Αυτός του ψυχρού πολέμου ήταν διαφορετικός από εκείνον της στρατιω-τικής σκέψης προ του 1914 ή από τον άλλο της εθνικοσοσιαλι-στικής Γερμανίας, αλλά κάθε μια γενεά ήταν σε θέση, γι’ αυτό

το οποίο εκάστοτε ισχυριζόταν, να επικαλείται την αυθεντία του, όπως αυτή προέκυπτε με την αυτούσια παράθεση των κει-μένων του

Ένα μεγάλο μέρος της παρούσας συζήτησης και του προβληματισμού για την σύγχρονη σχετικότητα του Κλάουζε-βιτς ενέχει τον κίνδυνο να καταντήσει αβασάνιστη και στείρα προχειρολογία, είτε παπαγαλίζοντας λογοκοπικά αυτονόητες οιονεί αλήθειες του μεγάλου Πρώσσου, είτε επαναπροσδιορίζο-ντας τον πόλεμο και τις μεθόδους διεξαγωγής του, με τρόπους που παρακάμπτουν κατηγορηματικά την σαφώς περιγεγραμένη αντίληψη του Κλάουζεβιτς, ενώ συγχρόνως εξαιρούν την δυνα-τότητα χρησιμοποίησης των κατευθύνσεών του για την μελέτη και ερμηνεία των συγχρόνων συγκρούσεων, εξοβελίζοντας τον κλασικό ιθύνοντα σε ρόλο αξιοπερίεργου και ενδιαφέροντος αναχρονισμού

Με δεδομένη την σχετικά περιορισμένη γερμανομάθεια των μη γερμανόφωνων πληθυσμών, άρα και των συγγραφέων, μελετητών και στοχαστών τους, πρέπει και αρκεί να λεχθεί ότι,

οι περισσότεροι σύγχρονοι κλαουζεβιτσιανοί βασίζουν σήμερα την κατανόηση του περιεχομένου του έργου του, περισσότερο

σε σχολιασμούς και μεταφράσεις των έργων του Κλάουζεβιτς απ' ότι στα ίδια τα κείμενα του (όπως βέβαια και οι αντίστοιχοι επικριτές του)

Η διάκριση των στρατιωτικών φιλοσόφων από τα τιωτικά συστήματα είναι εξαιρετικά σημαντική για να αντιλη-φθούμε τι είναι ένας στρατιωτικός φιλόσοφος σε αντιδιαστολή

στρα-με έναν στρατιωτικό ηγέτη , όπως π,χ, ο Ναπολέων Ο λέων, ο σύγχρονος του Κλάουζεβιτς και ο κορυφαίος εχθρός του εκείνη την περίοδο, υπήρξε τολμηρότατος μαχητής, χαρι-σματικός στρατιωτικός ηγέτης και ένας από τους μεγαλύτερους και διασημότερους κατακτητές της ιστορίας Ο Ναπολέων ήταν σαφώς ένα πρόσωπο ανείπωτου θάρρους, θρυλικής -κυριολεκτικά- διάνοιας, εξαίρετης ενεργητικότητας και σπανίων ικανοτήτων, αλλά δεν ανέλαβε ποτέ να γράψει μια λεπτομερή συστηματική πραγματεία των εκστρατειών ή των στρατιωτικών θεωριών του Είναι πολύ εύκολο να βρεθούν εκατοντάδες αυ-τούσιων αποσπασμάτων του Ναπολέοντα ή άλλων αναλόγων που απλώς αποδίδονται σ’ αυτόν (πρέπει να είναι ένας από τους πλέον συζητημένους και μνημονεύσιμους ανθρώπους ο-λόκληρης της στρατιωτικής ιστορίας) Όμως αυτά τα αποσπά-σματα προέρχονται κατά ένα μεγάλο μέρος από τις επιστολές,

Ναπο-τα υπηρεσιακά επείγονΝαπο-τα μηνύμαΝαπο-τα, Ναπο-τα ημερολόγια, τις σεις εκστρατείας, και τους απολογισμούς αυτοπτών μαρτύρων και επιλέγονται συχνά αποσπασματικά, ξέχωρα από το γενικό ευρύτερο πλαίσιο του εκάστοτε κειμένου Ότι γνωρίζουμε για τις θεωρίες και τις μεθόδους του Ναπολέοντα προέρχεται από την μελέτη των επιστολών του και τις ενέργειές του, από τα ιστορικά αρχεία των εκστρατειών του και από τις πραγματείες του Αντουάν Ανρί ντε Ζομινί, που υπηρέτησε επί μικρό χρονικό διάστημα ως Αξιωματικός στον Ναπολεόντειο στρατό, υπό τον Στρατάρχη Μισέλ Νεύ

εκθέ-Όπως έχει επισημανθεί από αρκετούς συγγραφείς, ο Ναπολέων είχε ελάχιστο ενδιαφέρον να καθοδηγήσει τους Διοι-κητές του, ώστε να είναι εφάμιλλοί του στην στρατιωτική σκέ-

ψη (μάλιστα δε το 1813 σχολίασε για την «Πραγματεία περί των μεγάλων στρατιωτικών επιχειρήσεων» του Ζομινί ότι, «δι-δάσκει ολόκληρο το σύστημα πολέμου μου στους εχθρούς μου») Στο τέλος, όπως πολλοί έχουν σχολιάσει, αυτή του η κρυψινοϊκή επιλογή υπήρξε η καταστροφή του, καθώς από το

1811 έως το 1813 η εκάστοτε συμμαχία των εχθρών του φυγε συστηματικά την άμεση μάχη με τον ίδιο τον Ναπολέοντα

απέ-και επικεντρώθηκε στην εξάλειψη των δυνάμεων που νταν από τους (συγκριτικά μ’ εκείνον) λιγότερο ικανούς Στρα-τάρχες και Στρατηγούς του

διοικού-Άλλοι στρατιωτικοί Διοικητές πριν από τον Ναπολέοντα και τον Κλάουζεβιτς έγραψαν πραγματείες περί διαφόρων στρατιωτικών θεμάτων που τους ενδιέφεραν Παραδείγματος χάριν, ο Στρατάρχης Σεβαστιανός λε Πρεστρ - Μαρκήσιος ντε Βωμπάν, ο οποίος δημοσίευσε τέσσερις επαναστατικές πραγμα-τείες γύρω από τις σύγχρονες οχυρώσεις και ο Στρατάρχης Μωρίς ντε Σαξ, του οποίου τα απομνημονεύματα - πραγματεία,

«Οι αναπολήσεις μου» (που δημοσιεύθηκαν μεταθανάτια το 1756), ήταν ο διανοητικός πρόδρομος της «ναπολεόντειας» ή

«ì εγάλης» τακτικής Και οι δύο Στρατάρχες υπηρέτησαν στον στρατό του Λουδοβίκου του ΙΔ’, του «Βασιλιά Ήλιου» της Γαλ-λίας, στην εποχή που προηγείται αμέσως της ναπολεόντειας περιόδου Κανένας τους όμως δεν ανέλαβε μια μεγάλη φιλο-σοφική εξέταση του πολέμου στην κλίμακα που το έπραξαν

μόνον οι Κλάουζεβιτς και Λέων Τολστόι (στο ξακουστό

έρ-γο του «Πόλεμος και Ειρήνη»* *), οι οποίοι και οι δύο

εμπνεύ-στηκαν από τα γεγονότα της ναπολεόντειας εποχής, στην οποία έζησαν

Ο Καρλ φον Κλάουζεβιτς υπήρξε ένα άτομο υψηλής διανοίας, συμμετείχε ενεργά σε πολυάριθμες πραγματικές στρατιωτικές εκστρατείες, αλλά ουδέποτε είχε την παρόρμηση

να γίνει Αυτοκράτορας του έθνους του και να προσπαθήσει να κατακτήσει τον κόσμο Αντίθετα, υπήρξε άνθρωπος της σκέψης και συνεπής εκπαιδευτικός, πραγματικός δάσκαλος των επόμε-νων γενεών στην Ακαδημία Πολέμου, ενδιαφέρθηκε δε για την βαθειά και ενδελεχή εξέταση του πολέμου Ανέλαβε την ευθύ-

νη να γράψει μια προσεκτική φιλοσοφική και συστηματική ταση του πολέμου, σε όλες του τις πτυχές, όπως τον μελέτησε, τον παρετήρησε και τον δίδαξε, με αποτέλεσμα ένα ογκωδέ-στατο έργο με κορύφωση την κύρια εργασία του «Περί του πο-λέμου», την αρχαιότερη ευρωπαϊκή εργασία για την φιλοσοφία του πολέμου Η εξέτασή του ήταν ευρύτατη, λεπτομερής και προσεκτική, θεώρησε δε ότι αυτή μερικώς μόνον ολοκληρώθη-

εξέ-κε πριν από το θάνατό του

Ο Ζομινί ήταν ένας σύγχρονος του Κλάουζεβιτς, σος ανταγωνιστής και αντίζηλος του στην μετα-ναπολεόντεια ερμηνεία των Ναπολεοντείων πολέμων Οι πραγματείες του Ζομινί, που αποτελούνται από πολυάριθμα γεωμετρικά δια-γράμματα και δηλώσεις με μορφή φυσικομαθηματικών τύπων,

άμε-ήταν αρχικά δημοφιλέστερες από την φιλοσοφία του βιτς, όμως όπως απέδειξε ο αμείλικτος κριτής χρόνος, οι εργα-σίες του Ζομινί έχουν ξεθωριάσει στην εξέλιξη της ιστορίας, όντας τώρα σχεδόν ξεχασμένες, ενώ ο Κλάουζεβιτς παραμένει εφαρμόσιμος (ακόμη και στην πυρηνική εποχή μας), προκαλεί αντιπαραθέσεις, διαμάχες και συζητήσεις Όπως επεσήμανε ο Λύν Μόντρος στο βιβλίο του «Ο πόλεμος δια μέσου των αιώ-νων»22 : «……αυτή η έκβαση μπορεί να εξηγηθεί από το γε-γονός ότι ο Ζομινί παρήγαγε ένα σύστημα πολέμου, ενώ ο Κλάουζεβιτς μια φιλοσοφία Ο ένας είναι ξεπερασμένος από τα νέα όπλα, ο άλλος επηρεάζει ακόμα την στρατηγική πίσω από εκείνα τα όπλα.»

Κλάουζε-Είναι αμφισβητήσιμης πρακτικής σκοπιμότητας και θανόν δίχως ουσιώδες εννοιολογικό περιεχόμενο, η δυνητική απόπειρα εξομοίωσης του Κλάουζεβιτς με τον αρχαίο Κινέζο φιλόσοφο και δάσκαλο του πολέμου Σουν Τζου Ανάλογη είναι και η όποια προσπάθεια εξομοίωσης του «Περί του πολέμου» του Πρώσσου με το «Η τέχνη του πολέμου» του Κινέζου, όμως και οι δύο τους αναγνωρίζονται γενικά ως οι μέγιστοι στρατιω-τικοί φιλόσοφοι της ιστορίας, τα δε κείμενά τους, ως τα σπου-δαιότερα κείμενα της στρατιωτικής φιλοσοφίας Αυτό που κα-τόρθωσε αναντίρρητα ο Κλάουζεβιτς ήταν η λειτουργική εισα-γωγή της συστηματικής φιλοσοφικής σκέψης στην ευρωπαϊκή στρατιωτική εκπαίδευση και την επιχειρησιακή σχεδίαση

πι-Η ανάγνωση του «Περί του πολέμου» είναι δύσκολη σε οποιαδήποτε γλώσσα Τα οκτώ επιμέρους βιβλία του έχουν γε-νικούς ή αόριστους τίτλους, όπως:«Περί της φύσεως του πολέ-μου», «Η Μάχη», «Άμυνα» και «Πολεμικά Σχέδια».Ο Κλάουζε-βιτς θεώρησε ότι οι δοκιμασμένες με τα χρόνια «μαθηματικές» στρατηγικές για την μάχη ήταν ολοένα και περισσότερο άχρη-στες στην εποχή του, όπως και οι ποικίλοι «αλγόριθμοι» τακτι-κής Ο πόλεμος, αντίθετα από τα μαθηματικά, ήταν συνήθως απρόβλεπτος Στο γράψιμό του, ο Κλάουζεβιτς βασίζεται στην εμπειρία του των πεδίων μαχών για την λεπτομερή απόδοση των καινοτόμων μεθόδων υποχώρησης, των θέσεων των πλευ-ρών, των πορειών και γενικότερα της διαβίωσης των μαχητών Έγραψε επίσης επί μακρόν για θεωρητικότερα θέματα, όπως η έννοια αυτού που απεκάλεσε «απόλυτο πόλεμο» Αυτή η έν-νοια αποτελεί πηγή της πολεμικής εναντίον του και συνιστά την πλέον κακόφημη και παρανοημένη άποψή του

Το έργο του Κλάουζεβιτς ανήκει σε ένα θεματικό και εκφραστικό ύφος μιας ομάδας αμφισβητούμενων εργασιών, οι

οποίες κατά περιόδους υπόκεινται σε πολλές και νες μεταξύ τους ερμηνείες, όπως π.χ «Ο Πρίγκηπας» του Νι-κολό Μακιαβέλι και το «Κεφάλαιο» του Καρόλου Μαρξ Το έργο του Κλάουζεβιτς έχει κερδίσει μια παρόμοια θέση στα ράφια της Ιστορίας Πράγματι, η μαρξιστική-λενινιστική θεωρία του πολέ-μου συγκροτήθηκε κατ’α μείζονα λόγο μέσα από σταχυολόγηση των θεωριών του Κλάουζεβιτς Το « Περί του πολέμου» παρα-μένει ένα εξόχως σημαντικό, αν και αμφισβητούμενο κείμενο στους στρατιωτικούς ακαδημαϊκούς κύκλους, ενώ αποτελεί ένα αναπόσπαστο τμήμα του προγράμματος κλαδικών και διακλαδι-κών σπουδών των Αξιωματικών των ΗΠΑ, ως μετατραυματική συνέπεια του πολέμου του Βιετνάμ Χωρίς υπερβολή το πλεί-στον της μεταπολεμικής αμερικανικής στρατιωτικής σκέψης είναι γέννημα του Κλάουζεβιτς ή τροποποιημένο παράγωγό του, ιδίως μετά την ήττα στο Βιετνάμ οπότε οι Αμεριξανοί στρατιωτικοί στοχαστές ενέκυψαν στο έργο του με πάθος και λεπτομερή σπουδή

συγκρουόμε-Μια από τις βασικές πηγές σύγχυσης σχετικά με την προσέγγιση του Κλάουζεβιτς βρίσκεται στην διαλεκτική μέθοδο έκθεσης των δεδομένων του, στην ιδιαίτερη παρουσίαση του αντικειμένου του Παραδείγì ατος χάριν, η διάσημη φράση του

«ο πόλεμος είναι μόνο μια συνέχιση της πολιτικής», ενώ είναι ακριβέστατη, δεν προορίστηκε ως δήλωση γεγονότος Είναι η

«αντίθεση» σε ένα διαλεκτικό επιχείρημα, η «θέση» του οποίου είναι το σημείο «ο πόλεμος δεν είναι παρά μια πάλη σε μια με-γαλύτερη κλίμακα» Η σύνθεσή τους, που επιλύει τις ανεπάρ-κειες αυτών των δύο έντονων δηλώσεων, συμπεραίνει ότι ο πόλεμος δεν είναι ούτε αποκλειστικά μια πράξη ωμής βίας, ούτε μόνον μια λογική πράξη της πολιτικής ή των πολιτικών πραγ-μάτων

Αυτή η σύνθεση βρίσκεται στην «θαυμαστή τριάδα» του Κλάουζεβιτς: στην δυναμική, εγγενώς ασταθή αλληλεπί-δραση των δυνάμεων των βιαίων συναισθημάτων, της πιθανό-τητας, και του λογικού υπολογισμού Μια άλλη πηγή της σύγ-χυσης γύρω από τον Κλάουζεβιτς είναι η σφαλερή και επιπό-λαιη ιδέα ότι υπήρξε υπέρμαχος του ολοκληρωτικού πολέμου, όπως προβλήθηκε από την προπαγάνδα του Γ’ Ράιχ στα πολε-μικά χρόνια της δεκαετίας του '40 Ο Κλάουζεβιτς δεν επινόησε την φράση του ως ιδεολογικό ιδεώδες Μάλλον, την εξέλαβε

ως αναπόφευκτο αποτέλεσμα των συναρτήσεων που λούν την βάση των θεωριών του Ο πόλεμος δεν μπορεί να διεξαχθεί με κάποιον περιορισμένο τρόπο, καθώς οι κανόνες και οι κλιμάκωση του ανταγωνισμού θα αναγκάσουν τους συì-

αποτε-μετέχοντες να χρησιμοποιήσουν όλα τα υφιστάμενα στην θεσή τους μέσα για να επιτύχουν την νίκη

διά-Αρκετοί Αμερικανοί συγγραφείς του μεσοπολέμου ραπονέθηκαν ότι από τον Κλάουζεβιτς, μέχρι τον Φος και τον Λούντεντορφ, «οι Ευρωπαίοι στρατιωτικοί στοχαστές ταύτισαν

πα-με επιμονή την ιδέα του πολέμου πα-με την ιδέα της απόλυτης βίας», ωσάν ο πόλεμος ως δρώμενο και φαινόμενο να μη απο-τελεί πράγματι ακρότατη έκφραση απόλυτης βίας, αλλά να εί-ναι δυνητικά εύκολα διαχειρίσιμος και ελατός, στα πλαίσια μιας κοινωνικής ή ιστορικής υπερεθνικής μηχανικής

Παρά τον απρόσμενο θάνατό του, πριν ολοκληρώσει το έργο του, οι ιδέες του Κλάουζεβιτς επέδρασαν ευρέως στην στρατιωτική θεωρία Οι κατοπινοί Πρώσσοι και Γερμανοί Στρα-τηγοί και πολέμαρχοι, όπως ο Κόμης Χέλμουτ φον Μόλτκε, ε-πηρεάστηκαν σαφώς από τον Κλάουζεβιτς (είτε εκ παραλλήλου είτε εξ αντιθέτου) καθώς σχηματοποίησαν και ανέπτυξαν τις έννοιες του ολοκληρωτικού πολέμου Η ιδέα ότι ο πραγματικός πόλεμος περιλαμβάνει «τριβή», που διαταράσσει και αποδιορ-γανώνει όλους τους συμμετέχοντες και τις προγενέστερες ρυθ-μίσεις του πολεμικού δρωμένου, σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό, έχει γίνει πλέον κοινό νόμισμα και σε άλλα πεδία επίσης (π.χ στρατηγική των συναλλακτικών δραστηριοτήτων) Κά-ποιοι αξιώνουν ότι η ανακάλυψη και ο συνακόλουθος πολλα-πλασιασμός των πυρηνικών όπλων έχει αρχίσει την παρακμή της επικράτησης των κλαουζεβιτσιανών ιδεών, οι οποίες είχαν εξουσιάσει τον κόσμο σε όλο τον 20ο αιώνα Οταν αναπτύχθη-καν τα πυρηνικά όπλα, οι κρατικοί συμβατικοί στρατοί αφενός τελειοποίησαν τον σκοπό τους (να καταστρέψουν τον αντίπα-

λο, δηλαδή κατ’ ουσία την κατοπτρική τους εικόνα) και ρου ταυτόχρονα ξεπεράστηκαν από το ιστορικό γίγνεσθαι Δύο πυρηνικές δυνάμεις δεν έχουν ποτέ αντιπαλέψει, ούτε κάτι τέ-τοιο φαίνεται πιθανό, καθώς πέρα από μεγαλοστομίες ουδείς

αφετέ-«έχων και κατέχων» τέτοια όπλα το τολμά

Όπως έχουμε διαπιστώσει η αρχή του 21ου αιώνα ρουσιάζει πρόδηλα πολλές περιπτώσεις κρατικών στρατών που προσπαθούν μάταια να καταστείλουν την τρομοκρατία, ποικίλες αιματηρές εσωτερικές διαμάχες, ασυνεχείς έκτακτες επιδρομές και άλλες διακρατικές και υπερκρατικές συγκρούσεις Όμως, η

πα-«ομίχλη του πολέμου», η φράση που πρωτοχρησιμοποιήθηκε από τον μεγάλο Πρώσσο για να περιγράψει το πόσο χαοτικός μπορεί να φανεί ο πόλεμος σε όποιον βυθίζεται μέσα του, δεν έχει χάσει ούτε στάλα από την κρίσιμη σημασία της Το ίδιο και

ο όρος του «κέντρο βάρους», που χρησιμοποιείται ακόμα

«κτά κόρον» από τους σημερινούς στρατιωτικούς σχεδιαστές, ντιπροσωπεύοντας την πηγή από την οποία αντλεί την ισχύ του ένας αντίπαλος

α-Όσον αφορά στην μελέτη του Κλάουζεβιτς ται ότι : είναι ιδιαίτερα δυσχερές και για τον πιο μεθοδικό ε-ρευνητή ή μελετητή ενός γνωστικού πεδίου να προσεγγίσει απροκατάληπτα και νηφάλια, με κριτικό μεν πνεύμα αλλά και διαλεκτική διάθεση, οποιοδήποτε αντικείμενο αυτού του πεδίου επάγει στον ίδιο τον μελετητή τα οποιαδήποτε δυσφορικά α-ντανακλαστικά, λόγω εθνικών, κοινωνικοπολιτικών και ιδεολο-γικών ή κοσμοθεωρητικών προτύπων, εγχαράκτων και ποικι-λόμορφων προκαταλήψεων Εάν θέλουμε να ωφεληθούμε ου-σιαστικά από τον Κλάουζεβιτς, οφείλουμε να τον προσεγγίσου-

επισημαίνε-με επισημαίνε-με την μέγιστη δυνατή απάθεια