kremaste tous san ta tsampia - aziz nesin

ντικ ανέβαινε σε μια γωνιά του μεγάλου μου γραφείου και από τη μια λαγοκοιμόταν ενω από την άλλη, σύμφωνα με τη δική μου συναισθηματική ερμηνεία, σήκωνε πού και πού το κεφάλι του λες και

ΑΖΙΖΝΕΣΙΝ

ΚΡΕΜΑΣΤΕ ΤΟΥΣ ΣΑΝ ΤΑ ΤΣΑΜΠΙΑ

Αφήγημα

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΑΠΟ ΤΑ ΤΟΥΡΚΙΚΑ

ΑΡΗΣ ΑΜΠΑΤΖΗΣ & ΣΩΚΡΑΤΗΣ ΤΡΑΓΟΤΣΗΣ

Η Κ ΥΠ Ρ Ο Σ Ε Ι Ν Α Ι Τ Ο ΥΡ Κ Ι Κ Η

Κ Α Ι Θ Α Π Α Ρ Α Μ Ε Ι Ν Ε Ι Τ ΟΥΡ Κ Ι Κ Η

«Με ΠΑΝΤΡΕΥΕΣΑΙ;» την είχα ρωτήσει τελείως ξεκάρφωτα Πριν από την ερώτηση αυτήν, κουβεντιάζαμε περί ανέμων και υδάτων

Το βράδυ της επομένης θα την αποχαιρετούσα από το Σίρ­κετζι, όπου βρισκόταν ο σταθμός των επαρχιακών λεωφορείων για το Τσόρουμ Πήγαινε να δώσει τα δύο μαθήματα που της υπολείπονταν για να πάρει το απολυτήριο του Λυκείου

Ο Μανσούρ Τεκίν είχε προτείνει να περάσουμε μαζί εκείνο

το βράδυ Δεν μπορώ να θυμηθώ τον τόπο συνάντησή ς μας Μπορεί να ήταν τα γραφεία έκδοσης του σατιρικού περιοδικού

Ακμπαμπά στην περιοχή Τουρμπέ Όπως πάντα, δούλεψα και κείνη την ημέρα μέχρι αργά στο περιοδικό Πιθανότατα πήρα χρήματα έναντι μισθού, επειδή θα αποχαιρετούσα το βράδυ

την κοπέλα που επρόκειτο να παντρευτώ και θα είχα φιλοξε­νούμενο τον Μανσούρ Τεκίν Πέραν ενός μεταφρασμένου διη­γήματος, του κεντρικού άρθρου και κάποιων μικρών ευθυμο­γραφημάτων, σχεδόν όλα τα κομμάτια του περιοδικού, εκείνη την εποχή, τα έγραφα εγώ Τα πνευματικά δικαιώματά μου ή­ταν ισόποσα των πενήντα-εξήντα λιρών τη βδομάδα και μου παρακρατούσαν για φόρο το δέκα τοις εκατό

Η κοπέλα που επρόκειτο να παντρευτώ, είχε πει ότι την πείραζε το λεωφορείο Της είχα αγοράσει από το φαρμακείο έ­

να σχετικό φάρμακο Μόλις την αποχαιρέτησα, επέστρεψα α­

πό το Σίρκετζι στα γραφεία του Ακμπαμπά και συναντήθηκα

με τον Μανσούρ

Είναι κρίμα που δεν ξέρει πολύς κόσμος τον Μανσούρ Τε­κίν Γιατί ήταν ένας από τους διανοουμένους μας με ποιότητα που σπάνια συναντά και αξίζει να γνωρίζει κανείς Δεν είναι γνωστός, γιατί όπως και οι ήρωες του μυθιστορήματος Στρατιά σκιών που είχε μεταφράσει επιζητούσε μονίμως να παραμένει στη σκιά

Αν καταφέρω να γράψω το βιβλίο Α υτοί που πέθανα μαζί τους, το οποίο σχεδιάζω εδώ και είκοσι χρόνια, θα αναφ!Ορθώ εκτενέστατα στον Μανσούρ Τεκίν

Είχα δύο παιδιά Ο γιος έντεκα, η κόρη δώδεκα χρόνων Ζούσαμε οι τρεις μας στο υπόγειο (δύο ορόφους κάτω από την είσοδο) μιας πολυκατοικίας, στην περιοχή Χάρμπιγιε Οι τρεις μας Δεν είχαμε άλλον κανέναν Ήμουν υποχρεωμένος να ε­κτελώ χρέη πατέρα αλλά και μητέρας Όμως λόγω των δυ­σκολιών διαβίωσης δεν μπορούσα να φέρω σε πέρας ούτε καν

τα καθήκοντα ενός πατέρα Ήμουν σαράντα χρόνων και, λό­

γω των υποχρεώσεων και της πατρικής αυταπάρνησης, δεν μπορούσα να χαρώ την ηλικία μου Τι δύσκολα χρόνια που ή­ταν (και ποια δεν ήταν δύσκολα )

Είχαμε ένα σκυλί Τον Φιντίκ Όταν τις νύχτες δούλευα κα­πνίζοντας και πίνοντας τσάι, αδιάκοπα, μέχρι το πρωί, ο Φι-

ντικ ανέβαινε σε μια γωνιά του μεγάλου μου γραφείου και από

τη μια λαγοκοιμόταν ενω από την άλλη, σύμφωνα με τη δική μου συναισθηματική ερμηνεία, σήκωνε πού και πού το κεφάλι του λες και ήθελε να με βοηθήσει, κάρφωνε τα μάτια του που ήταν θαμμένα μέσα στο τρίχωμα του, με κοίταζε για λίγο και α­φού καταλάβαινε ότι δεν μπορούσε να κάνει τιποτε, βυθιζόταν ξανά στον ύπνο Αυτό συνεχιζόταν έτσι μέχρι το πρωί 11 μέχρι τις πρωτες πρωινές ωρες που πήγαινα για ύπνο

Τα βράδια ήμουν υποχρεωμένος να είμαι με τα παιδιά μου

Μαγείρευα, έστρωνα το τραπέζι, έπλενα τα πιάτα και μετά άρ­χιζα να δουλεύω Αν και όχι συχνά, όταν επρόκειτο να καθυ­στερήσω το βράδυ, τους ετοίμαζα από πριν το φαγητό, τους έ­λεγα ότι θα αργήσω και να πέσουν στο κρεβάτι χωρίς να με περιμένουν

Κατεβήκαμε αργά αργά την κατηφόρα του Τζαγάλογλου

με τον Μανσούρ Τεκίν Προχωρούσαμε πολύ σιγά, γιατί ο

Μανσούρ Τεκίν πριν από λίγους μήνες ειχε περάσει ένα βαρύ­τατο καρδιακό επεισόδιο Επίσης του ειχε αφαιρεθεί ένα νε­φρό (είναι ο πραγματικός ήρωας του διηγήματος Το νεφρό του Σαμπαχατίν Αλί)

Πήραμε ένα ντολμούςl από το Σίρκετζι Ήμαστε πίσω, ε­κείνος δεξιά κι εγω στη μέση Στους δρόμους, στις πλατείες, ε­

δω και εκεί βλέπαμε ανθρωπους κατά ομάδες Κάποιοι κρα­τούσαν τουρκικές σημαίες Κατά ομάδες των είκοσι, τριάντα ατόμων, φωναζαν:

«Η Κύπρος είναι τουρκική και θα παραμείνει τουρκική»

Ε Ν Α Σ Ω Μ Α Τ Ε Ι Ο

Ο ΣΕΝΤΑΤ ΣΙΜΑΒΙ κατέχει σημαντική θέση στη ζωή μου, είναι ένας άνθρωπος που μου έχει φερθεί καλά Αν μου το επιτρέ­ψει η ζωή και καταφέρω να γράψω τους άλλους τόμους των α-

πομνημονευμάτων μου, Έτσι ήρθαν τα πράγματα, μα έτσι δεν

θα πάνε, θα αφιερώσω μεγάλο μέρος στον Σεντάτ Σιμαβί Δεν νομίζω ότι ο Σεντάτ Σιμαβί είχε μανία με την πολιτική Έβλεπε τον εαυτό του πάνω από αυτούς που πολιτεύονται (κυβέρνηση και κόμματα) Αν εξαιρεθεί ο Ισμέτ Πασάς? πι­στεύω ότι δεν είχε και άδικο Μου φαινόταν ότι ήθελε να κα­τευθύνει, ειδικά την εξωτερική πολιτική, πέραν της κυβέρνη­σης Αυτή είναι η δική μου αίσθηση, η δική μου σκέψη Ειδι­

κά όταν έβγαλε την εφημερίδα Χουριέτ που είχε μεγάλη επι­τυχία, ήταν σαν να είχε αναλάβει ρόλο αντίστοιχο με αυτόν του Αμερικανού μεγιστάνα του Τύπου, Χερστ Όχι όμως όπως

ο Χερστ, αρνητικά και για ιδιοτελείς σκοπούς Ήθελε να χρη­σιμοποιήσει αυτήν την επιρροή, στις δικές του διαστάσεις, προς όφελος της Τουρκίας Το πολύ πολύ μπορείτε να προ­σθέσετε σε αυτά και την προσωπική του ικανοποίηση Σε δύο στηρίγματα βασίζω αυτή μου τη διαίσθηση Πρώτον, στα σύ­ντομα κεντρικά του άρθρα στην εφημερίδα Χουριέτ και δεύ­τερον στις κουβέντες που κάναμε όταν δούλευα γι' αυτόν Δεν νομίζω ότι συμπαθούσε και πολύ τον υπουργό Εξωτερι­κών Φουάτ Κιοπρουλού

Ο πρώτος που έθεσε θέμα Κυπριακού και το πυροδότησε, τόσο στην τουρκική πολιτική όσο και στον τουρκικό Τύπο, εί­ναι ο Σεντάτ Σιμαβί Το Κυπριακό έπεσε καταμεσής της τουρ­κικής κοινωνίας τελείως ξαφνικά, σαν ένας μεγάλος μετεωρί­της που εκτόξευσε ο Σεντάτ Σιμαβί Η εφημερίδα Χουριέτ, η ο­ποία όφειλε τη μεγάλη κυκλοφοριακή επίδοση της πρώτης πε­ριόδου έκδοσής της στην αποστολή, για πρώτη φορά στα χρο­νικά του τουρκικού Τύπου, δημοσιογραφικής ομάδας για την κάλυψη των Ολυμπιακών Αγώνων, εκείνη τη χρονική περίο­

δο όφειλε τη μεγάλη της κυκλοφορία στη σημασία που έδινε στο Κυπριακό Το Κυπριακό ήταν ένα ζήτημα που συντηρείτο μονίμως με θέρμη και ένταση Ο δε υπουργός των Εξωτερι­κών μας, Φουάτ Κιοπρουλού, συμπεριφερόταν λες και δεν εί-

χαμε κανένα Κυπριακό ζήτημα (Υπουργός Εξωτερικών στη διάρκεια των επεισοδίων της 6ης/7ης Σεπτεμβρίου, ήταν ο Φα­τίχ Ρουστού Ζορλού.)

Ο ευνοούμενος του Σεντάτ Σιμαβί, Χικμέτ Μπιλ, είχε γίνει αρθρογράφος της Χουριέτ Τούτος ο Χικμέτ Μπιλ είναι πολύ περίεργος άνθρωπος Θα έχει και αυτός θέση στο Έτσι ήρθαν

τα πράγματα, μα έτσι δεν θα πάνε και πιστεύω θα είναι μεταξύ αυτών που θα στείλουν επιστολές διάψευσης

Δουλεύαμε μαζί με τον Χικμέτ Μπιλ στην εφημερίδα Ταν

που κατεδάφισε η κυβέρνηση του Ρεπουμπλικανικού Λα'ίκού Κόμματος (CHP), στη διάρκεια του μονοκομματισμού Όταν στις 4 Δεκεμβρίου του 1945 η εφημερίδα Ταν, με πρόσχημα το ότι είναι αριστερή, κατεδαφίστηκε, με τις ευλογίες της κυβέρ­νησης, ο Χικμέτ Μπιλ έδωσε προχρονολογημένη επιστολή πα­ραίτησης με ημερομηνία την προηγουμένη της κατεδάφισης

Οι νέοι δημοσιογράφοι είχαν εξεγερθεί εναντίον του βετε­ράνου προέδρου της Ενώσεως Συντακτών, Χακί Ταρίκ Ους Ουσιαστικά επρόκειτο για εξέγερση εναντίον της καταπίεσης του CHP, στο πλαίσιο ενός μονοκομματικού πολιτικού συστή­ματος Ο Χακί Ταρίκ Ους θεωρείτο το σύμβολο της εξουσίας του CHP στον Τύπο Αναζητείτο υποψήφιος πρόεδρος αλλά δεν βρισκόταν δημοσιογράφος ανάλογος του Χακί Ταρίκ Όταν εγώ έδωσα το όνομα του Σεντάτ Σιμαβί, κάποιοι δεν ή­ξεραν ούτε το όνομά του, ενώ κάποιοι άλλοι ήταν αρνητικοί ι­σχυριζόμενοι ότι δεν είναι δημοσιογράφος αλλά «περιοδικα­τζής» (Ο κύριος Σεντάτ ήταν ιδιοκτήτης του περιοδικού Γιε­vτίγκιoυν Μεταξύ αυτών ήταν ο Χικμέτ Μπιλ, ο Ραχμί Καρα­τζά και άλλοι (Φαρούκ Φενίκ, Καντρί Καγιάμπαλ κ.ά.) Όταν

ο Σεντάτ Σιμαβί έγινε πρόεδρος της Ένωσης Συντακτών, ο Ραχμί Καρατζά και ο Χικμέτ Μπιλ έγιναν το δεξί του χέρι

α Χικμέτ Μπιλ ήταν μεταξύ των υπεύθυνων διοικούντων ενός σωματείου -το όνομά του μου διαφεύγει- που είχε σχέση

με την Κύπρο Το σωματείο αυτό με συνεχείς συνεστιάσεις,

εκ-δ()οεις, διαδηλώσεις και λογής λογής δραστηριότητες, προ­σπαθούσε και κατάφερνε να κρατά την τουρκική κοινή γνώ­

μη σε ένταση, εγρήγορση και ενθουσιασμό (ΤΟ όνομα του σω­ματείου αυτού είναι «Η Κύπρος είναι Τουρκική».)

Οι ομάδες ανθρώπων που βλέπαμε μέσα από το ντολμούς, πλήθαιναν και πύκνωναν Προερχόμενοι από όλα τα μέρη της Πόλης, ανέβαιναν προς την πλατεία Ταξίμ

Β Ο Μ Β Α Σ Τ Ο Σ Π Ι Τ Ι Τ Ο Υ Α Τ Α Τ Ο Υ Ρ Κ

Στο Σπm του Α τατούρκ στη Θεσσαλονίκη είχε τοποθετηθεί (κατ' εντολήν) μια βόμβα Ειπώθηκε και γράφτηκε ότι τη βόμ­

βα είχε τοποθετήσει ένας πράκτορας για να εξαγριωθούν οι Τούρκοι και να κάνουν αντίποινα στους Έλληνες της Πόλης

Αναφορικά με το σπίτι του Ατατούρκ στη Θεσσαλονίκη, με­ταφέρω τις παρακάτω πληροφορίες που δημοσιεύτηκαν στο τεύχος Σεπτεμβρίου 1 986 του περιοδικού Ιστορία και Κοινωνία

Στον κήπο που βρίσκεται μεταξύ του σπιτιού του Ατατ{)ύρκ και του Τουρκικού Γενικού Προξενείου, τοποθετήθηκαν δύο βόμβες εκ των οποίων εξερράγη μόνο η μiα προκαλώντας θραύση υαλοπινάκων Λέγεται πως αυτό που φημολογείται ότι ήταν το σπίτι που γεννήθηκε ο Ατατούρκ στη Θεσσαλο­νίκη, το οποίο έχει μετατραπεί σε μουσείο και ομοιότυπό του δεν έχει κατασκευαστεί τα τελευταία χρόνια στην Άγκυρα στην αντίστοιχη Φάρμα, δεν είναι το σπίτι που γεννι1θηκε, ό­

τι το σπίτι που γεννήθηκε, ένα πιο απλό κτίσμα, έχει προ πολ­λού κατεδαφιστεί (φωτογραφίες του υπάρχουν σε παλιά φύλλα των εφημερίδων μας), το εν λόγω σπίτι δε, ανι1κει στον πατριό του Ατατούρκ και ο ίδιος έχει μείνει μερικές φο­ρές κατά τη διάρκεια των σπουδιiJν του Όμως όλα αυτά δεν πρέπει να εκλαμβάνονται ως σημαντικά Η αξία του σπιτιού σαφώς και είναι συμβολική

Η είδηση αναφορικά με την τοποθέτηση βόμβας στο σπίτι του Ατατούρκ στη Θεσσαλονίκη ανακοινώθηκε από την Τουρκικη Ραδιοφωνία στη μία το μεσημέρι της Τρίτης, 6 Σε­πτεμβρίου Εγώ εκείνη την ημέρα δεν είχα ακούσει ραδιόφω­

νο Η είδηση όμως αυτη είχε διαδοθεί Όπως εγώ, έτσι και πολλοί άλλοι δεν την είχαν πιστέψει (ότι οι Έλληνες είχαν το­ποθετησει βόμβα)

Πολλοί Πολίτες, μεταξύ των οποίων και μεις, πιστεύαμε ότι αυτά τα πληθη θα διαδηλωναν στην πλατεία Ταξίμ, θα άκουγαν τους λόγους των στελεχών του σωματείου που προανέφερα και κατόπιν θα διαλύονταν Ίσως αυτη ηταν και η επιθυμία της κυ­βέρνησης που υπογείως είχε οργανώσει τη διαδηλωση

Αφού στρίψαμε από την περιοχη Τοπχανέ και ανεβαίναμε την ανηφόρα του Φιρούζαγα, οι σκόρπιες ομάδες είχαν αρχί­σει να πυκνώνουν και να παρατάσσονται Τα αυτοκίνητα κι­νούνταν με δυσκολία, δεν μπορούσαν να περάσουν

Ο Μανσούρ, τόσο λόγω της κατάστασης της υγείας του ό­

σο και του φόβου μηπως του διακόψουν τη σύνταξη, ηταν προσεκτικός σε βαθμό δειλίας (οι συλληφθέντες υπόδικοι για συγκεκριμένα αδικηματα κατά τη διάρκεια της εκκρεμοδικίας τους υφίσταντο διακοπη της σύνταξης) Και δεν είχε άλλους πόρους εκτός από τη σύνταξ11 του

Οι ομάδες γίνονταν πληθη και τα πληθη όχλος Ένα μέρος του πληθους έκλεισε το δρόμο και το αυτοκίνητο σταμάτησε Φώναζαν σαν να ηθελαν να ακουστεί η φωνη τους μέχρι την Κύπρο:

«Η Κύπρος είναι Τουρκικη και θα παραμείνει τουρκικη» Ενδιάμεσα, πολύ βαριές, χυδαίες, αηδιαστικές βρισιές Κοίταξα το πρόσωπο του Μανσούρ: ηταν σαν ασβέστης Προσπαθώντας να μην τον ακούσουν οι υπόλοιποι επιβάτες, μου ψιθύρισε:

«Αηδιάζω με τρία πράγματα: τη χοντράδα, την ασχημια και τη χυδαιότητα »

Ο Μανσούρ είχε εκφράσει και τις δικές μου σκέψεις Και μάλιστα με τον καλύτερο τρόπο Αργότερα τα λόγια αυτά τα έχω επαναλάβει με πολλές αφορμές, σαν να ήταν δικά μου Αηδιάζω από τρία πράγματα: τη χοντράδα, την ασχήμια και

τη χυδαιότητα

Η μετάβαση μας από το Σίρκετζι ως το Γαλατάσαρα'ί είχε διαρκέσει πάνω από μια ώρα

το τσιγάρο Για να ξεγελάσει τον εαυτό του, έκοβε τα τσιγάρα στα δύο και τα κάπνιζε μισά μισά Έβαλε πάνω στο τραπέζι το πακέτο με τα τσιγάρα και τον επίχρυσο αναπτήρα του Ο σερ­βιτόρος έφερε το ρακί μας και τα μεζεδάκια Την εποχή εκεί­

νη εγώ κάπνιζα τα τσιγάρα αλυσιδωτά Το ένα πάνω στ' άλλο Βυθιστήκαμε στην κουβέντα Μιλούσαμε για τον Σαμπαχατίν Αλί, τον Εσάτ Αντίλ, τον Ραμαζάν Αρκίν, τα τελευταία γεγο­νότα

Όσο εμείς κουβεντιάζαμε, έξω οι κραυγές «Η Κύπρος είναι τουρκική και θα παραμείνει τουρκική» πότε δυνάμωναν και πότε χαμήλωναν, μα καθόλου δεν σταμάταγαν, σαν χορωδία, σαν μουσική φόντου Δεν δίναμε και μεγάλη σημασία, ζούσα-

με στον κόσμο μας Είχε πέσει το σκοτάδι και νομίζαμε ότι ό­που να 'ναι θα διαλυθούν Κατά διαστήματα μου 'ρχονται στο νου τα παιδιά Θα έχουν φάει; Θα έχουν πέσει για ύπνο; Τσα­κώνονταν διαρκώς, ο νους μου ήταν συνεχώς σ' αυτά

Τι ώρα να ήταν; Μπορεί δέκα το βράδυ, μπορεί και δώδε­

κα Το βουητό και οι κραυγές δεν σταμάτησαν Το ένα φύλλο της τζαμένιας πόρτας του εστιατορίου «Ιζμίρ» άνοιξε και βρή­

κε τον τοίχο Ένας νέος περιτυλιγμένος με μια τουρκική ση­μαία που κυμάτιζε από τον άνεμο, μπήκε μέσα σαν σίφουνας Τον ακολούθησε όχλος Δέκα δεκαπέντε από αυτούς μπήκαν επίσης μέσα Οι υπόλοιποι έμειναν στο δρόμο Κάποιος με υ­ψωμένο το ένα χέρι προς τα εμπρός, αυτό με το οποίο κρατά

το κοντάρι της σημαίας που ήταν περιτυλιγμένος ο μπροστά­ρης νέος, και με το άλλο χέρι προς τα πίσω, κατευθύνει τον ό­χλο Εισέρχονται βήμα βήμα, όσο εκείνος τους επιτρέπει

Όμως! για σταθείτε, εγώ τούτο δω το μάγκα με τη σημαία στο χέρι τον γνωρίζω και μάλιστα τον γνωρίζω πολύ καλά Το

1944 ήμουν στις φυλακές του Σουλτάναχμετ Τον είχαν φέρει στο θάλαμο που βρισκόμουν κι εγώ Πόσο περίεργη είναι η μνήμη του ανθρώπου: ξεχνάμε τα απολύτως αναγκαία πράγ­ματα αλλά έλα που καμιά φορά τα πιο άχρηστα χαράζονται βαθιά μέσα στη μνήμη μας Πέρασαν τόσα χρόνια από τότε (σαράντα δύο χρόνια) θυμάμαι ακόμα και την ενδυμασία αυ­τού του παλικαριού Μέχρι πριν από δέκα δεκαπέντε χρόνια θυμόμουν και το όνομα του Όταν «έπεσε» στη φυλακή ήταν δεν ήταν είκοσι πέντε χρόνων Ήταν πολύ κομψά ντυμένος Α­

πό την ομιλία του φαινόταν ότι είχε γεννηθεί στην Πόλη αλλά

η μελαχρινάδα, η μεγάλη μύτη, τα πυκνά μαλλιά, κοντολογίς ό­

λα υποδήλωναν την ανατολική του καταγωγή Τέτοιοι τύποι, για να αποκρύψουν την έλλειψη φινέτσας που τους διακρίνει, δίνουν συνήθως μεγάλη σημασία στα ρούχα τους Τα παπού­τσια του, από ανοιχτόχρωμο κίτρινο δέρμα, ήταν στολισμένα με ψαθωτό δέρμα Οι σόλες των παπουτσιών ήταν χοντρές Το πα-

ντελόνι του καφέ, το σακάκι του μάλλινο και καρό, επίσης κα­

φέ, το πουκάμισο με φαρδύ γιακά και κολλαριστό Η γραβάτα, σφιχτοδεμένη στο γιακά, είχε μεγάλο κόμπο Στα χρόνια του πολέμου υπήρχε ο Οργανισμός πωλησης Κάρβουνου Το πα­λικάρι εργαζόταν εκεί ως χαμηλόβαθμος δημόσιος υπάλληλος, έκανε μια μικροκομπίνα και, ενω όλοι πέρναγαν απαρατήρητοι, αυτός πιάστηκε Το αδίκημά του, απόσπαση προμήθειας από το φτωχό λαό για παράδοση της ποσότητας κάρβουνων που δι­καιούνταν Ήταν από την περιοχή Ουσκιούνταρ.3 Καθημερινά τον επισκεπτόταν κάποιος από τους δικούς του και του έφερνε τρόφιμα και άλλα αναγκαία Είχε κλαψιάρικη φάτσα, 11ταν ένα χλομό, ακατάστατο αγόρι Έλεγε λίγα και χωρίς αυτοπεποίθη­

ση Μετά την αποφυλάκιση, τον συνάντησα μερικές φορές, εδω και κει Ήταν άνεργος Έψαχνε για δουλειά Ήταν όμως πά­ντοτε κομψά ντυμένος Υπέρλαμπρα τα παπούτσια του, σιδε­ρωμένο το πcfvτελόνι, ο χοντρός κόμπος της γραβάτας σφιχτο­δεμένος στο γιακά Την τελευταία φορά που τον συνάντησα και τον ρωτησα τι δουλειά κάνει, μου είχε πει ότι ήταν μέλος εκεί­νου του σωματείου που το όνομά του μου διαφεύγει (<<Η Κύ­προς είναι Τουρκική»)

Όσο το παλικάρι με τη σημαία τούς επέτρεπε, ο όχλος που ακολουθούσε εισερχόταν στο εστιατόριο «lζμίρ» Ήταν σαρά­ντα πενήντα άτομα και από πίσω υπήρχαν και άλλοι Ω, ρε! τι άνθρωποι ήταν αυτοί μέσα στον όχλο! Ρακένδυτοι, αναμαλ­λιασμένοι, κουρέλια Με κομμένη από τις κραυγές φωνή, ουρ­λιάζουν:

«Η Κύπρος είναι τουρκική και θα παραμείνει τουρκική!» Προχωρούν βήμα βήμα Οι θαμωνες του μαγαζιού δεν φεύ­γουν απλως, την κοπανάνε πρωτα κοιτάζουν δεξιά και αρι­στερά, μετά πίσω, σκύβουν και τρέχουν προς τα έξω

Ο εστιάτορας είχε ανέβει σ' ένα από τα τελευταία τραπέζια και είχε κάνει ασπίδα μια κορνιζαρισμένη μεγάλη φωτογρα­φία του Α τατούρκ Κρυβόταν πίσω από την ασπίδα και κάθε

λίγο και λιγάκι ύψωνε το κεφάλι του πάνω από τη φωτογρα­φία και με κλαψιάρικη φωνή παρακαλούσε: εδώ δεν ήταν ελ­ληνικό εστιατόριο Ορκιζόταν σε κάθε ιερό και όσιο Ν1όλις δ� έλεγε ό,τι ήταν να πει, με την υποψία ότι θα του πέταιια�­ποτε στο κεφάλι, ξανακρυβόταν πίσω από την ασπίδα του Μετά από λίγο έσκαγε και πάλι μύτη λέγοντας ότι είναι Τούρ­κος και μουσουλμάνος, και παρακαλούσε, αν ήθελαν, να δουν

τη ταυτότητα του Μετά, το κεφάλι μέσα και άντε πάλι από την αρχή

Η αιτία του αργού βηματισμού των αναποφάσιστων που α­ποτελούσαν τον όχλο, ήταν η φωτογραφία του Α τατούρκ που είχε βρεθεί μπροστά τους

Εκείνη τη βραδιά της 6ης/7ης Σεπτεμβρίου έγινα μάρτυρας πολύ θλιβερών και πολύ γελοίων καταστάσεων Έζησα τα γε­γονότα Εσείς πόσες κορνιζαρισμένες φωτογραφίες του Α τα­τούρκ πιστεύετε ότι μπορεί να έχει ένα μικρό καπηλειό; Άντε βρείτε, να δούμε Δύο, τρεις, τέσσερις Ακόμα, ακόμα! Αυτό που με είχε εντυπωσιάσει εκεί, ήταν η πληθώρα των φωτογρα­φιών του Ατατούρκ Ο εστιάτορας, κρυμμένος πίσω από την κορνιζαρισμένη φωτογραφία του Α τατούρκ, που χρησιμοποι-0ύσε ως ασπίδα προστασίας απευθυνόμενος προς τους σερβι­τόρους έλεγε:

«Γρήγορα, φέρτε φωτογραφίες του Ατατούρκ!» Και ξανα­βγάζοντας το κεφάλι του, προσπαθούσε με χίλια παρακάλια

να εξηγήσει στον όχλο, που πλέον έρχονταν κατά κύματα και όχι βήμα βήμα, ότι είναι Τούρκος, μουσουλμάνος και Κεμαλι­στής Οι σερβιτόροι με μια ανάσα έφερναν και άλλη φωτο­γραφία του Α τατούρκ Κάπου κάπου ο εστιάτορας έπαιρνε στα δυο του χέρια τη φωτογραφία του Α τατούρκ, που μόλις του είχαν φέρει, ενώ τις άλλες τις κράταγαν οι σερβιτόροι Φω­τογραφίες με τεράστιες επίχρυσες κορνίζες, σκαλιστές, ξύλι­νες, ορθογώνιες, οβάλ, με τζάμι, χωρίς κορνίζες, διαφόρων με­γεθών, ειδών ειδών, με στρατιωτική ή πολιτική περιβολή, με

μπότες, με καπέλο, με φέσι Πάει να πει ότι ο εστιάτορας ή­ταν άνθρωπος προνοητικός και, για κάθε ενδεχόμενο, ως αμυ­ντικό μέσο, είχε αποθηκεύσει φωτογραφίες του Α τατούρκ

Δεν γνωρίζω αν όντως ήταν Τούρκος και μουσουλμάνος, ό­μως μιλούσε καθαρά τουρκικά με προφορά της Πόλης Κά­ποια στιγμή μού ήρθε να πω στο παλικάρι που κράταγε τη ση­μαία, «Ρε συ, τι κάνεις, ο άνθρωπος λέει ότι είναι και Τούρκος και μουσουλμάνος!» Αλλά πόσο γελοία θα ήταν μια τέτοια κουβέντα Λες κι αν δεν ήταν Τούρκος και μουσουλμάνος θα νομιμοποιούνταν η λεηλασία του χώρου Ο άνθρωπος πάνω στη σύγχυση σαχλαμαρίζει

Ακόμα και οι τόσες φωτογραφίες του Α τατούρκ δεν με­τράνε Ο όχλος μάς πλησιάζει Η απόσταση που μας χωρίζει είναι ίση με δύο κενά τραπέζια Αυτοί που κάθονταν, την κο­πάνισαν προ πολλού

Κάθε φορά που ο εστιάτορας λέει «Είμαι Τούρκος, μου­σουλμάνος, είμαι μαζί σας», ακολουθούν οι κρότοι Η δυσκο­λία βρισκόταν στο να ακουστεί ο πρώτος κρότος, μετά όλα ή­ταν εύκολα Οι τζαμαρίες, τα πιάτα, όλα λίμπα Οι κρότοι θα πρέπει να πολλαπλασίασαν τον ενθουσιασμό των ρακένδυ­των, έτσι ώστε πήραν φόρα

Και ο Μανσούρ; Ήταν εξουθενωμένος, είχε σωριαστεί στην καρέκλα

«Να το βάλουμε στα πόδια, Αζίζ, να το βάλουμε στα πό­δια Αυτοί, με το πρόσχημα "Σε μια τέτοια εθνική ημέρα ε­σείς γλεντάτε και τα πίνετε, ε;" μπορεί να μας κομματιάσουν», μου ψιθυρίζει

Να το βάλω στα πόδια; Αδύνατον Δεν μπορώ Όχι από παλικαριά, αλλά δεν τα καταφέρνω Εξάλλου πού θα πάμε; Η διαφυγή στο πίσω μέρος του εστιατορίου δεν είναι σωτηρία

Το πιο σωστό είναι να πάμε ήρεμα κατά πάνω τους και, αν τα καταφέρουμε, να βγούμε στο δρόμο

Ν Α Γ Ν Ω Ρ Ι Ζ Ε Ι Σ Κ Α Ι Τ Η Γ Α Λ Λ Ι Κ Η

ΕΠΙΑΣΑ ΤΟΝ Μανσούρ από τους ώμους και τον σήκωσα Με δυσκολία στέκεται στα πόδια του Τον κρατώ Είδα ότι το πα­κέτο με τα τσιγάρα και ο επίχρυσος αναπτήρας του ήταν πά­

νω στο τραπέζι Τα έβαλα στην τσέπη μου Δεν είναι σε θέση

να δει τσιγάρα και αναπτήρα Περπατάμε κατά πάνω στον ό­χλο Μέχρι εκείνη τη στιγμή κανείς δεν είχε δοκιμάσει παρό­μοια έξοδο Πώς βγήκαμε μέσα από αυτόν τον όχλο; Τώρα δεν θυμάμαι τίποτε Είναι σαν μην το έχω ζήσει Κάνανε τα στραβά μάτια λόγω της κατάστασης του Μανσούρ ή δεν τόλ­μησαν να μας αναχαιτίσουν; Ή μήπως ο σημαιοφόρος αρχη­γός τους με είχε γνωρίσει και δεν έβγαλε μιλιά; Βγήκαμε έξω και τι να δούμε: αμάν! και τι αμάν Εμείς μέσα δεν πήραμε χαμπάρι τίποτε Έξω γίνεται της κακομοίρας Μέχρι τότε το Μπέιογλου4 δεν το είχα δει έτσι και εύχομαι να μην το ξανα­δούμε ποτέ Και το Μπέιογλου δεν είχε δει τον εαυτό του σε καμιά ιστορική στιγμή έτσι Ο φοβερός όχλος, χωρισμένος σε ομάδες, ξεφωνίζει ρυθμικά παράγοντας έτσι, εκ των πραγμά­των, ένα βουητό καταστροφής Τα αυτοκίνητα κορνάρουν α­διακοπα Πίσω από καθ ε αυτοκίνητο έχουν δέσει υφασματα μήκους δέκα και είκοσι μέτρων Κάποια αυτοκίνητα σέρνουν δύο και τρία τέτοια υφάσματα Τα πεζοδρόμια έχουν ανυψω­θεί κατα είκοσι-τριάντα εκατοστά, σε μερικα σημεία ίσως και σαραντα Γιατί νομίζετε; Τα τυριά, οι μαρμελαδες, τα λάδια,

οι ξηροί καρποί, οι κονσέρβες, τα φαγητα, τα μέλια, τα σα­λάμια, τα λουκάνικα, οι πάστες, οι σοκολατες, τα σάντουιτς,

τα ποτα και ό,τι άλλο βάζει ο νους του ανθρώπου, που πετά­χτηκαν έξω από τα σπασμένα, διαλυμένα, διαγουμισμένα και λεηλατημένα καταστήματα, είχαν στοιβαχτεί σχηματίζοντας ένα παχύ στρώμα Και όσο τα αυτοκίνητα πέρναγαν από πά­

νω τους ολοένα, δημιουργούσαν μια απερίγραπτη γλίτσα Ήταν σαν να ζούσαμε σε ένα φανταστικό κόσμο Θα μπο-

ρούσα να κατανΟΙ1σω οτιδήποτε ηλίθιο, στο πλαίσιο της ηλι­θιότητάς του, όμως τα υφάσματα που ήταν δεμένα πίσω από

τα αυτοκίνητα με τίποτε Με πλάτη στον τοίχο, όρθιοι, πα­ρακολουθούσαμε με φρίκη τα διαδραματιζόμενα Στεκόμα­στε εκεΙ επειδή δεν μπορούσαμε να περάσουμε απέναντι Ένας από αυτούς που ξεφώνιζε «Η Κύπρος είναι τουρκική και θα παραμείνει τουρκική», πάτησε πάνω στα μακριά υφά­σματα που έσερνε διερχόμενο αυτοκίνητο, γλίστρησε, έπεσε και τραυματίστηκε στο κεφάλι Τότε έδωσα τη δική μου βλα­κώδη ερμηνεία στο γιατί έδεναν αυτά τα υφάσματα πίσω α­

πό τα αυτοκίνητα: για να σκοντάφτουν και να πέφτουν οι διερχόμενοι ούτως (οστε να πολλαπλασιαστεί η αναμπου­μπούλα

Όταν εκστόμισα το εύρημά μου, ο καταβεβλημένος Μαν­σούρ είπε:

« Όχι, ρε συ, έδεσαν τα τόπια των υφασμάτων που πήραν από τα λεηλατημένα καταστήματα, για να προσδώσουν στην εκδήλωση πιο θεαματικό χαρακτήρα »

Κοιτάζοντας προσεκτικά είδα ότι, ναι, όντως, βαμβακερά, μεταξωτά, εμπριμέ, πανάκριβα, πανέμορφα υφάσματα σέρνο­νταν κάτω, λερώνονταν, κομματιάζονταν, σκίζονταν

Με δυσκολία, δίχως να σκοντάψουμε στα υφάσματα και περνώντας μέσα από τα αυτοκίνητα, καταφέραμε να περά­σουμε στο απέναντι πεζοδρόμιο Όταν επιτάχυνα λίγο το ρυθ­

μό, για να μη μας χτυπήσουν τα αυτοκίνητα, ο Μανσούρ που στηριζόταν πάνω μου, είπε:

«Αμάν, σιγά Αζίζ, σφίγγεται η καρδιά μου »

Και στην αγκαλιά μου να τον πάρω, δεν μπορώ να τον με­ταφέρω Τοποθέτησα το ένα χέρι του στον ώμο μου, τον έπια­

σα από τη μέση και κατάφερα να τον περάσω απέναντι Εκεί, για ένα διάστημα, ακουμπήσαμε στον τοίχο του ξενοδοχείου

«Πέρα Παλάς» και ΠΙ1ραμε μια ανάσα

Στη ζωή υπάρχουν κάποια μικρά, ασήμαντα λόγια που

α-ποκαλύπτουν το χαρακτήρα αυτού που τα λέει Ακουμπισμέ­νος στον τοίχο, ο Μανσούρ είπε ξαφνικά:

«Ρε συ, δεν πληρώσαμε το λογαριασμό στο εστιατόριο!» Γέλασα

Περπατούσαμε σιγά σιγά Συνάντησα κάτι το άξιο απο­ρίας Η ζωή έχει τέτοια ποικιλία γεγονότων, που ακόμα και ο πλέον ονειροπόλος δεν μπορεί με οποιαδήποτε φαντασίωση

να τα πλησιάσει Στα τρία βήματα μπροστά μας 11ταν μια γυ­ναίκα στα όρια της μέσης ηλικίας Α ν δεν περπατούσε πίσω πίσω και με τα μάτια στραμμένα προς εμάς, ούτε που θα την θυμόμουν Κρατούσε στην αγκαλιά της μια γούνα με μακριές τρίχες, φΟJναζε «Η Κύπρος είναι τουΡΚΙΚ11 και θα παραμείνει τουρκική», και όσο φώναζε, μαδούσε τη γούνα

Ήταν εμφανές ότι μαδούσε τη γούνα με κρύα καρδιά Κα­

τά διαστι1ματα κοίταζε δειλά δειλά γύρω της Το ότι πι1γαινε ανάποδα, προς τα πίσω, οφειλόταν στην αγωνία της μι1πως και την βλέπει κανείς που κλέβει τη γούνα Σταδιακά έδινε την αίσθηση ότι μαδούσε όλο και λιγότερο, ίσως και μια μόνο τρί­

χα, τη γούνα Ίσως δεν μαδούσε και καθόλου, απλά προσποι­είτο Και ο τόνος της φωνής της συνεχώς χαμήλωνε: «Η Κύ­προς είναι τουρκική και θα παραμείνει τουρκικψ)

Φανερό 11ταν πλέον ότι η Κύπρος θα παρέμενε τουρκική και η γούνα στη γυναίκα Ποιος ξέρει από πού είχε μεταφέ­ρει τη γούνα μέχρι εδώ κραυγάζοντας «Η Κύπρος είναι τουρ­κικψ) Με μειωμένη την ένταση της φωνής, έστριψε σε ένα α­

πό τα πιο σκοτεινά στενά και εξαφανίστηκε

Δεν μπορώ να ξεχάσω και ένα άλλο περιστατικό εκείνης της βραδιάς, ένα μικρό περιστατικό Ένας μόρτης, μέρος του όχλου, που ανήκε όμως στην ομάδα των αλητών, σε αντίθεση

με αυτούς που λεηλατούσαν είδη ένδυσης βρήκε τζάμπα το ρακί και μέθυσε Όταν οι άλλοι φώναζαν «Η Κύπρος είναι τουρκική και θα παραμείνει τουρκική», εκείνος παραμιλούσε:

«Το Μίγκρος5 είναι τουρκικό και θα παραμείνει τουρκικό» Ήθελε να φωνάξει αλλά από τη μέθη δεν μπορούσε Η βρα­χνή φωνή του έβγαινε κατά διαστήματα σαν κελάηδημα: «Το Μίγκρος είναι τουρκικό και θα παραμείνει τουρκικό» Στο σα­τιρικό περιοδικό Ζουμπούκ, που άρχισα να εκδίδω έξι χρόνια μετά τα γεγονότα της 6ης/7ης Σεπτεμβρίου, είχα χρησιμοποιή­σει ως σύνθημα «Το Μίγκρος είναι τουρκικό και θα παραμεί­νει τουρκικό», που έλεγε εκείνο το βράδυ ο μόρτης

Μόλις είχαμε κατηφορίσει από τον παρακείμενο στο «Πέ­

ρα Παλάς» δρόμο (θαρρώ από τις σκάλες) προς την κάτω λε­ωφόρο, είδαμε τον Γιασάρ Κεμάλ και τον Αλί Ραούφ Έρχο­νταν Ανταμώσαμε

Θα πρέπει να δώσω κάποιες πληροφορίες για τον Αλί Ρα­ούφ Ήταν ένας χοντροκομμένος άνθρωπος Είχε το καλούπι του Γιασάρ Ίσως και δέκα χρόνια νεότερος από μένα Από­φοιτος του Λυκείου «Γαλατάσαρα·ί» Πριν από μένα έγραφε, λέει, κι εκείνος στην εφημερίδα Ταν Εκείνη την περίοδο έ­γραφε στο βραδινό φύλο του Ετχέμ Ιζέτ Μπενίτζε, Σον Τελε­γκράφ, κομμάτια ανάξια λόγου Στις μεταξύ μας κουβέντες υ­ποδύεται το ρόλο του προοδευτικού ή ακόμα και του αριστε­ρού κι εγώ -όπως πάντα και όλους- τον πιστεύω Κάπου κά­που βγαίνουμε μαζί από το Μπάμπ-ι Αλί6 και περνάμε πεζοί

τη γέφυρα του Γαλατά Εκείνος πάει για το σπίτι Δεν πα­ντρεύτηκε ποτέ, ζει με τη μάνα του

Έχοντας τη χαρά της συνάντησης με δύο φίλους, μετά από

τα φοβερά γεγονότα που είχα ζήσει, όταν είδα τον Γιασάρ Κε­μάλ και τον Αλί Ραούφ, διακατεχόμενος από τα ίδια αισθή-

ματα αυτού που δεν ξέρει κολύμπι και πιάνεται στη θάλασσα από τη σανίδα, θεώρησα αναγκαίο να πω ό,τι είχα μαζέψει μέ­

σα μου:

«Ρε σεις, τι θηριωδία, τι βαρβαρότητα, τι κανιβαλισμός, τι φρίκη!» είπα

Και ενώ ετοιμαζόμουν να αφηγηθώ αυτά που ζήσαμε στο εστιατόριο «Iζμiρ» και αυτά που είδαμε στο δρόμο, ο Αλί Ρα­ούφ, σαν ένας οποιοσδήποτε από εκείνο τον όχλο, μου εξαπο-· λύει φραστική επίθεση!

«Πώς τολμάτε! Πώς μπορείτε να μιλάτε με αυτόν τον τρό­

πο όταν βρισκόμαστε ενώπιον τέτοιας υψίστης εθνικής εγρη­γόρσεως Τα ανώτατα αισθήματα του λαού μας έχουν εξε­γερθεί πλέον »

Και πόσα άλλα Ουρλιάζει Λες και εκφωνεί λόγο σε κα­μιά πλατεία

Τη θέση του Αλί Ραούφ, που νόμιζα ότι ήταν φίλος, την εί­

χε πάρει ένας επιθετικός άνθρωπος που άφριζε και γυάλιζε το μάτι του

Ο Μανσούρ, στηριγμένος πάνω μου, εκλιπαρεί:

«Σώπα, Αζίζ, σε παρακαλώ Αισθάνομαι άσχημα, πάμε γρήγορα »

Εκείνος και ο Γιασάρ Κεμάλ, στο ίδιο ύψος, με ίδια διά­πλαση Αν δεν ήταν ο Μανσούρ, θα ήταν αδύνατο να σωπά­

σω Τότε, ο Αλί Ραούφ, επιτόπου, θα μπορούσε να παραδώσει ένα προδότη της πατρίδας σαν και μένα στην αστυνoμiα Σε

τέτοια φάση ήταν

Αυτό που μου προκάλεσε τη μεγαλύτερη εντύπωση, πέρα από τη στάση του Αλί Ραούφ, αφορά στον Γιασάρ Κεμάλ Ο Γιασάρ Κεμάλ δεν είχε πάρει θέση Στεκόταν τσιτωμένος και σιωπηλός Ο Μανσούρ με τραβολογούσε για να απομακρυν­θούμε

Ξέρετε, ο άνθρωπος καμιά φορά έρχεται σε κατάσταση που θέλει να πει πάρα πολλά και δεν μπορεί, και όσα θέλει να πει,

προσπαθεί να τα συμπτύξει σε κάνα δυο λέξεις, οπότε προκύ­πτει κάτι πολύ χαζό Αυτό έπαθα κι εγω Ήθελα να πω πάρα πολλά πράγματα στον Αλ( Ραούφ, αλλά δεν είχα ούτε το χρό­

νο ούτε τη δυνατότητα Ξάφνου φωναξα:

«Ντροπή, ξέρεις και γαλλικά!»

Πριν συνεχίσω με τα γεγονότα της 6ης/7ης Σεπτεμβρίου, ας ανοίξω μια παρένθεση για να ολοκληρωσω την ιστορία της σχέσης με τον Αλί Ραούφ Καταδικαστήκαμε για ηθική αυ­τουργία και λεηλασία αναφορικά με τα γεγονότα της 6ης17ης Σεπτεμβρίου, κάναμε φυλακή και αποφυλακιστήκαμε Πέρα­σαν αρκετοί μήνες Ακόμα και άνθρωποι σαν τον Αλί Ραούφ είχαν καταν011σει την ουσία των γεγονότων Θέλοντας και μη συναντιόμασταν στο Μπάμπ-ι Αλί και όπου αλλού τύχαινε με τον Αλί Ραούφ Ούτε τον χαιρετούσα αλλά ούτε και του μι­λούσα Όπου κι αν τον συναντούσα, ζητούσε να τον συγχωρέ­

σω, προσπαθούσε να εξηγήσει ότι είχε παραπλανηθεί Δεν έ­νιωθα θυμό αλλά αηδία Πέρασαν μερικά χρόνια ακόμα Έχει αναλάβει τη διανομή των γαλλικής παραγωγής μυθιστορημά­των στην Τουρκία Έβγαζε πιο εύκολα και πιο πολλά λεφτά Κάποια μέρα συναντηθήκαμε στο γραφείο του εκδότη και φί­λου μου, Οσμάν Καρατζά Τα ίδια λόγια, η ίδια συμπεριφο­

ρά στο τέλος είπε:

«Εντάξει για όλα τ' άλλα Εκείνο το βράδυ μού είχες πει

"Ντροπή, ξέρεις και γαλλικά" Τι σήμαινε εκείνο, δεν κατάλα­βα»

Πάει να πει ότι εκείνες τις τρεις λεξούλες που φάνηκαν α­νόητες, επειδή αποτελούσαν περίληψη των όσων ήθελα να

πω, είχαν χαραχτεί τόσο βαθιά στη μνήμη του ούτως ωστε, πα­ρόλο που πέρασαν τόσα χρόνια, δεν τις είχε ξεχάσει και επι­ζητούσε επεξήγηση

Του απάντησα:

«Πολλά θα σου έλεγα εκείνο το βράδυ, αλλά ο Μανσούρ δίπλα μου ήταν βαριά άρρωστος Πέθανε, πάει αρκετός και-

ρός Γι' αυτό και δεν μπόρεσα Άκουσε λοιπόν τι εννοούσα Η γνώση μιας ξένης γλώσσας, και ειδικά της γαλλικής, είναι το πρώτο μισάνοιγμα του παραθύρου που οδηγει την ανθρώπινη σκέψη στον πολιτισμό Όταν το μυαλό και τα μάτια σου είναι ερμητικά κλειστά και δεν καταλαβαίνεις τι συμβαίνει, ποια εί­ναι η αξία των γαλλικών που ξέρεις

Είχα ακούσει ότι ο Αλί Ραούφ είχε πάει στην Γαλλία Εκεί έ­γινε άφαντος Δεν ξέρω τι απόγινε Ούτε ξέρω αν κάποιος ξέρεΙ

Α Σ Τ Ε Ι Α Π Ε Ρ Ι Σ Τ Α Τ Ι Κ Α

fuΘΕ ΔΡΑΜΑ, θέλοντας και μη, περιέχει μια κωμωδία, όπως και κάθε κωμωδία ένα δράμα Έτσι και η τραγωδία των γεγο­νότων της 6ης/7ης Σεπτεμβρίου εμπεριέχει αστεία περιστατι­

κά Εκείνη τη νύχτα έγινα αυτόπτης μάρτυρας κάποιων τέτοιων Όπως ο εστιάτορας που έβγαζε αδιάκοπα κορνιζαρισμένες φωτογραφίες του Α τατούρκ όπως αυτοί οι οποίοι, ενώ φ<ο­ναζαν «Η Κύπρος είναι τουρκική», πατούσαν στα υφάσματα που έσερναν τα αυτοκίνητα, γλιστρούσαν και έπεφταν όπως

η γυναικα που μάδησε μια τρίχα της γούνας που έκλεψε κα­θώς φώναζε «Η Κύπρος είναι τουρκική» όπως ο μόρτης με­θύστακας που κορόιδευε φωνάζοντας «Το Μίγκρος είναι τουρκικό και θα παραμείνει τουρκικό»

Είναι βέβαια και αυτά που άκουσα: οι γενναίοι διαδηλωτές εκείνης της νύχτας ετοιμάζονται να δείρουν ένα διερχόμενο α­φού, κοιτάζοντάς τον στο πρόσωπο, καταλαβαίνουν ότι είναι Ρωμιός Κι όμως, πόσο μοιάζουμε Τούρκοι και Έλληνες Με

το φόβο ενός ξυλοδαρμού, τραυματισμού, λιντσαρίσματος και τεμαχισμού, ο άνθρωπος, για να αποδείξει ότι είναι Τούρκος και μουσουλμάνος, άρχισε να εκλιπαρεί:

«Μα τον Αλλάχ, είμαι Τούρκος, μα τον Αλλάχ, είμαι μου­σουλμάνος!»

Τότε σι επιτιθέμενσι τσυ είπαν:

«Βγάλ' την να δσύμε!»

Ο καημένσς σ άνθρωπσς Κατέβασε τΟ' παντελόνι και τΟ' σωβρακό τσυ και έδειξε ότι είναι Τσυρκσς και μουσσυλμάνσς Πσισ ήταν για τσυς διαδηλωτές τΟ' απσδεικτικό: η περιτσμή!

Αν είχε κάνει περιτσμή, την γλίτωνε, αν όχι, καιγόταν Αν ό­μως κάπσιος είχε πει ψέματα και είχε εξαπατήσει, δεν αρκσύ­

σε μόνΟ' ΤΟ' ξύλΟ' Ένας από αυτσύς τσυς επιτιθέμενσυς γενναί­συς έβγαζε εκεί επιτόπσυ τΟ' μαχαίρι και, μέσα στην αναμπσυ­μπσύλα, τσυ έκανε περιτσμή τωρα, δυΟ' εκατσστά παραπάνω, τρία περίσσευμα ε! μέσα στη φασαρία δεν κσιτάζσυν τέτσιες λεπτσμέρειες Εκείνη τη νύχτα, με την απειλή τσυ μαχαιριού, εξισλάμισαν βασανιστικά πσλύ κόσμο διά της περιτσμής Ένας απ' αυτσύς, μάλιστα, ήταν λένε και παπάς

Αυτές σι φαιδρότητες μπσρεί και να φαίνσνται ως επινσή­ματα, αλλά δεν είναι, απστελσύν γεγσνότα Υπάρχσυν ντσκσυ­μέντα Ανάλσγσ επεισόδιΟ' έζησε εκείνη τη νύχτα και σ διάση­μος ταχυδακτυλσυργός Άμπρα Καντάμπρα Στα πρακτικά της δίκης Γιασίαντα,7 η κατάθεση ενός μάρτυρα έχει ως εξής: (πρακτικά, σελ 246)

ΜΑΡ'ΤΥΣ ΔΡ ΓΙΑΚΟΥΠ ΟΥ ΛΟΥΚΑΝ: Τη βραδιά εκείνη ουδείς πήγε στην παράσταση ταυ μάγαυ Άμπρα Καντάμπρα (Ομέρ Λαυτφί) Θέλησε να πάει σπίτι ταυ Βγήκε έξω και επειδή εί"

χε γένια, δείτε, ένας παπάς, είπαν, και ταν έπιασαν Παρα­κάλεσε, εκλιπάρησε, σε τελική ανάλυση έδειξε ότι είχε κάνει περιταμή και σώθηκε Ταυ είπαν όμως, αφαύ είσαι από μας, ανέβα στα αυτακίνητα και θα κάνεις ό,τι σε διατάξαυμε Εγώ ταν συνάντησα με τα μικρόφωνα στα χέρι στην περιοχή Εμί­ναναυ και την επαμένη ταν κατάγγειλα στην αρμόδια διεύ­θυνση της αστυνομίας (δεύτερα γραφείο, παλιτικές υπαθέ­σεις) Έτσι ξεκαθάρισε η κατάσταση

Και άλλΟ' αστείΟ' περιστατικό, έχει ως εξής:

Ένας αρμόδιος της Υπηρεσίας Εθνικής Ασφαλείας,8 ενώ προσπαθούσε να αποσπάσει τα έγγραφα του σωματείου «Η Κύπρος είναι Τουρκική», συλλαμβάνεται με το αιτιολογικό ό­

τι είναι κομμουνιστής Το περιστατικό, σύμφωνα με δήλωση του πλέον αρμοδίου, αποτελεί πρωτιά στην ιστορία της υπη- ρεσίας εθνικής ασφαλείας Ιδού το ντοκουμέντο αυτού του πε­ριστατικού: (Πρακτικά δίκης Γιασίαντα, σελ 1 41-42-44)

ΜΑΡΤΥΣ ΤΖΕΜΑΛ ΣΑΝΤΖΑΚ: (Διευθυντής Εθνικής Ασφαλεί­

ας Πόλεως.) «Είχα πληροφορηθεί από ασφαλή πηγή ότι τα γεγονότα της 6ης17ης Σεπτεμβρίου ήταν σκηνοθετημένα και την επομένη των γεγονότων είχα αποστείλει σχετικό κρυπτο­τηλεγράφημα στη Διεύθυνση Εθνικής Ασφαλείας όπου υπα­γόμουν Την επομένη, σε σύσκεψη που πραγματοποίησα με τους τμηματάρχες μου -και εκείνοι- επέμειναν στην ίδια ά­ποψη Μετά από τις έρευνες διεπιστώθη ότι οι κομμουνιστές δεν είχαν παίξει κανένα ρόλο στα γεγονότα Ο στρατιωτικός διοικητής ήταν σε τέτοιο βαθμό πεπεισμένος ότι οι κομμουνι­στές είχαν αναλάβει τον κυριότερο ρόλο στα γεγονότα, ού­τως ώστε, για πρώτη φορά στα χρονικά της υπηρεσίας Εθνι­κής Ασφαλείας, ένας συνάδελφος, ο οποίος απευθύνθηκε στην αρμόδια στρατιωΤΙΚ11 διοίκηση για να εντοπίσει ένα έγ­γραφο του σωματείου 'Ή Κύπρος είναι Τουρκική", συνελή­φθη κατά τη διάρκεια εκτέλεσης υπηρεσίας με την αιτιολογία ότι είναι κομμουνιστής»

Το παρασκήνιο αυτού του αστείου περιστατικού δεν είναι καθόλου αστείο Ο συλληφθείς ως κομμουνιστής, υπάλληλος της Εθνικής Ασφαλείας, Χα'ίντάρ Τανσούγ, στην κατάθεσή του στο δικαστήριο της Γιασίαντα, λέει τα εξής:

« Αν και ήθελα να εντοπίσω έγγραφα [του σωματείου 'Ή

Κύπρος είναι Τουρκική"], με φυλάκισαν, δεν μου επέτρεψαν

να έρθω σε επαφή με κανένα με φυλάκισαν επειδή ήθελαν

να με αποτρέψουν να εντοπίσω το έγγραφο» (σελ 202-203)

Π Ο Υ Ε Ι Ν Α Ι Η Σ Η Μ Α Ι Α Σ Ο Υ

Η ΑΦΗΓΗΣΗ ΤΟΥ φίλου μου Ρεφίκ Ερντουράν αναφορικά με

τα γεγονότα της 6ης/7ης Σεπτεμβρίου που έζησε, έχει ως εξής: (εφημερίδα Γκιουνές, 14.02.1987)

Το βράδυ της 6ης Σεπτεμβρίου του 1955 τρώγαμε με τη Σι­μπέλ Γκιοκσέλ σ' ένα εστιατόριο στην περιοχή Σισλί Γι' αρ­γότερα είχαμε κανονίσει να πάμε σ' ένα κλαμπ στην παραλία του Μπαλ τάλιμανι

Ήταν μια γλυκιά και τρυφερή κοπέλα η Σιμπέλ Παρ' ότι είχε βγει Μις Τουρκία εκείνη τη χρονιά, ήταν μετριόφρων και ντροπαλή (Αργότερα νίκησε το αίσθημα της ντροπής, μπήκε στο Δημοτικό Θέατρο Πόλης και έγινε ηθοποιός, έπαιξε πρώτους ρόλους σε παραστάσεις όπως Το ημερολόγιο της Άνα Φρανκ και γνώρισε την επιτυχία.) Η μάνα της ήταν Ρω­μιά Η ανάφλεξη, εκείνη την περίοδο, του Κυπριακού ζητή­ματος είχε γίνει αφορμή για να πνεύσει ένας όχι και τόσο φι- , λικός άνεμος σε βάρος των Ρωμιών της Πόλης Εξαιτίας αυ­τού, ενδεχομένως, η Σιμπέλ είχε μια δειλία - ανάμεσα σε αν­θρώπους μίλαγε ελάχιστα

Μεσούντος του γεύματος ακούστηκε ένας κρότος Ο ε­στιάτορας ήταν Ρωμιός, υπήρχαν σερβιτόροι Ρωμιοί, ποιος ξέρει· για κάτι τέτοιο, εν πάση περιπτώσει, είχαν σπάσει την μπροστινή τζαμαρία Έξω πολυπληθείς ομάδες βροντοφώ­ναζαν συνθήματα (<<Η Κύπρος είναι τουρκική και θα παρα-μείνει τουρκική».) ,

Επικράτησε πραγματικός πανικός στο εστιατόριο

Το πατρικό της Σιμπέλ ήταν στην ανατολική ακτή της Πόλης

«Έτσι όπως είναι τα πράγματα, η ουρά στο φέρι θα είναι μεγάλη, γι' αυτό αν θέλεις ας αφήσουμε τον Βόσπορο», είπα Πού της ήρθε και, εκείνο το ντροπαλό, λιγομίλητο κορί­τσι, ξεθάρρεψε Με κοίταξε γελώντας:

«Τι έγινε, φοβήθηκες;»

Μια τέτοια κουβέντα σ' ένα παλικάρι, ήταν ανοιχτή πρό­σκληση για φασαρίες

«Προχώρα», της είπα

Μπήκαμε στην Κράισλερ, κατεβήκαμε στην περιοχή Μπεσίκτας.9 Στους δρόμους γινόταν χαμός Όταν η Σιμπέλ είδε τους δρόμους γεμάτους σπασμένα γυαλικά και τα κατα­στήματα να λεηλατούνται, συναισθάνθηκε πόσο κρίσιμη ή­ταν η κατάσταση Άρχισε να με εκλιπαρεί να επιστρέψουμε σπίτι

«Όχι τέτοια», της είπα «Πάμε στον Βόσπορο»

Ο συρφετός που προσπαθούσε να εμποδίσει τη διέλευσή μας, κραύγαζε: «Τη σημαία, τη σημαία» Όταν γινόταν δε α­ντιληπτό ότι περνούσαμε χωρίς στάση, χτύπαγαν το αυτοκί­νητο και πετούσαν πέτρες ή ό,τι άλλο έβρισκαν Ορισμένοι έ­πεφταν πάνω στο αυτοκίνητο

Στη διαδρομή προς το Ορτάκισ"ί,10 αναγκαστήκαμε να σταμαΤ11σουμε Μπροστά μας είχαμε ένα πυκνό ανθρώπινο τοίχος Δεν μπορώ να ξεχάσω τις φάτσες που μας περικ{'­κλωσαν και κόλλησαν στα τζάμια του αυτοκινήτου Αν μέχρι τότε μου έλεγαν ότι στη χώρα μας είχαμε τέτοια πληθώρα σκυλιών που πλημμύριζαν από μίσος και δηλητήριο, δεν θα

το πίστευα

Κατέβασα το τζάμι και προσπάθησα να μιλήσω με έναν από αυτούς:

«Τι είναι παλικάρι μου; Γιατί μας κλείσατε το δρόμο;»

«Πού είναι η σημαία σου;»

«Ρε φίλε, είναι δυνατόν σε κάθε αυτοκίνητο, ανά πάσα στιγμή, να υπάρχει σημαία;»

Έφαγα μια κουτουλιά Προσπάθησα να κλείσω το παρά­θυρο άρον άρον (Οι πόρτες ήταν ήδη κλειδωμένες.) Προ­σπάθησε να με εμποδίσει βάζοντας τα χέρια του, αλλά όταν μαγκώθηκαν, άρχισε να φωνάζει Δοκίμασα να ξεκινήσω σι­

γά σιγά Έπιασαν από πίσω και σήκωσαν ολόκληρο το αυ­τοκίνητο Εκεί κατάλαβα πεντακάθαρα τι σημαίνει «δύναμη του όχλου»

Οι ρόδες γύριζαν στΟ' κενό, τα τζάμια έσπαγαν και τα θραύσματα έρχσνταν κατά πάνω μας Σταμάτησα να πατάω γκάζι Κατέβασαν ΤΟ' αυτσκίνητσ Μόλις σι ρόδες ακσύμπη­σαν στΟ' έδαφσς, πάτησα γκάζι ΤΟ' αυτσκίνητσ εκτινάχθηκε Κσρμιά σκσρπίστηκαν δεξιά κι αριστερά Ακόμα και τώρα είναι σαν ν' ακσύω τα συρλιαχτά πσυ άφηναν Ήταν σαν τσσυβάλια από αλεύρι πσυ έπεφταν πάνω σε ατσάλινΟ' τσίχσ

Η σκληρότητα στην έκφραση τσυ πρσσώπσυ τσυς είχε με­τατραπεί σε φρίκη Ο κλσιός έσπασε Ξεφύγαμε

Νόμιζα πως είχα σκστώσει τσυλάχιστσν τρία τέσσερα ά­τσμα (ΤΟ' πρωί της επσμένης έμεινα άναυδσς όταν πληρσφσ­ρήθηκα ότι στις αναταραχές δεν είχε πεθάνει κανείς.)

«Δεν σκστώσαμε στην Κσρέα κι εδώ χτυπήσαμε ανθρώ­πσυς με ΤΟ' αυτσκίνητσ!» είπα στη Σιμπέλ

ΤΟ' κσριτσάκι δεν ήταν σε θέση να μιλήσει

Τα αγριεμένα πλήθη είχαν ΤΟ' πάνω χέρι και στΟ' Αρνα­σύτκιο'ί!! και στΟ' Μπεμπέκ.!2 Δεν μπσρσυσα σύτε να σταμα­τήσω αλλά σύτε και να γυρίσω πίσω ΤΟ' αυτσκίνητσ, πσυ έ­μοιαζε να είχε βγει από μάχη, θύμιζε σημαδεμένΟ' γα·ίδσύρι Άναψα τα μακρινά φώτα και, χωρίς να μειώσω καθόλσυ τα­χύτητα, πέρασα μπρσστά από τα θαμπωμένα μάτια των επι­θετικών μπσυλσυκιών ΤΟ' ότι δεν σκότωσα κανένα με την τα­χύτητα πσυ είχα αναπτύξει, ήταν μεγάλη τύχη

Πρώτα απ' όλα έπρεπε να βρω μια σημαία Πήγα κατευ­θείαν στΟ' αστυνσμικό τμήμα τσυ Εμιργκάν πσυ τα πράγμα­

τα φαίνσνταν ήρεμα και ζήτησα σημαία «Δεν υπάρχει», μου είπαν

Στην ευθεία τσυ απέναντι στενσύ είχαν κρεμάσει δύΟ' ση­μαίες Πήγα και πήρα τη μία, την έβαλα στΟ' παρμπρίζ με

τρόπΟ' ώστε να καλύπτει ΤΟ' σπασμένΟ' τζάμι Οι αστυνσμικσί δεν μου είπαν τίπστε

Στην επιστρσφή, στΟ' ύψσς τσυ Ζιντζιρλίκσυγιου, τσύτη

τη φσρά μας σταμάτησαν σι στρατιώτες Ο επικεφαλής λσ­χαγός πήγε να με συλλάβει Είχε λέει στΟ' μεταξύ επιβληθεί στρατιωτικός νόμος και απαγσρευόταν η ανάρτηση σημαίας!

Έσκασα στα γέλllJ

Όταν ο λοχαγός είδε την κατάσταση του αυτοκιν11του, της Σιμπέλ και άκουσε τα όσα είχαμε περάσει, δεν μας συνέ­λαβε «Γυρίστε αμέσως σπίτια σας», εΙΠε Και αυτό κάναμε

Η Α Ι Τ Ι Α Τ Η Σ Ε Π Ι Θ Ε Τ Ι Κ Ο Τ Η Τ Α Σ

ΤΑ KATAΣfHMATA που βρίσκονται στην αριστερή πλευρά της κατηφόρας που οδηγεί στη γέφυρα του Ούνκαπανι

Αυτά που συνέβησαν εκεί ήταν φοβερά Η ώρα ήταν ίσως μία μετά τα μεσάνυχτα, ίσως και δύο, αλλά εκείνο το μίσος, η λεηλασία, η αρπαγή, η λαφυραγωγία δεν είχαν τελειώσει α­κόμα Την εποχή εκείνη μερικά από τα καταστήματα της πε­ριοχής είχαν στόρια με κυματιστή χοντρή λαμαρίνα και σχετι­

κό μηχανισμό για μάζεμα προς τα πάνω Είδα εκείνα τα έ­ξαλλα πλ11θη να σχίζουν, λες και ήταν από χαρτόνι, τις χο­ντρές αυτές λαμαρίνες και να εισβάλλουν στα καταστήματα

Η μετάλλαξη του ανθρώπου σε θηρίο Κάτι το τρομερό Έ­σπαγαν, ρήμαζαν ό,τι έβρισκαν μπροστά τους Ίσως να έφται­

γε η οργή που προκαλούσε το ότι δεν μπορούσαν να τα κλέ­ψουν Για παράδειγμα, τόσος κόσμος δεν μπορούσε να πάρει έναν τεράστιο πολυέλαιο, ένα ψυγείο ή μια ραπτομηχανή Ο καημένος ο Μανσούρ σιγοψιθύριζε στηριζόμενος με το ένα χέρι πάνω μου και με το άλλο πιέζοντας επιδεικτικά την καρ­διά του:

«Άγιος Βαρθολομαίος, Άγιος Βαρθολομαίος »

Απόρησα για το πώς είχε καταφέρει μέσα σε τόση φασα­ρία να θυμηθεί τη νύχτα του Αγίου Βαρθολομαίου Πράγμα­

τι η νύχτα της 6ης/7ης Σεπτεμβρίου έμοιαζε πάρα πολύ με τη νύχτα του Αγίου Βαρθολομαίου Η νύχτα του Αγίου Βαρθο­λομαίου είχε αρχίσει με τη διαταγή του Γάλλου ηγεμόνα Κα­ρόλου του ΙΧ, η δε νύχτα της 6ης/7ης Σεπτεμβρίου με εντολή

της κυβέρνησης του Δημοκρατικού Κόμματος Στις 4 Αυγού­στου του 1572 οι καθολικοί, με διαταγή του βασιλιά, είχαν δο­λοφονήσει τους προτεστάντες, είχαν λεηλατήσει τις περιου­σίες τους και είχε ακολουθήσει σφαγή Στόχος της λεηλασίας της 6ης17ης Σεπτεμβρίου ήταν οι Ρωμιοί της Πόλης Νομίζω ότι ο πραγματικός στόχος δεν ήταν η λεηλασία Ήταν ο εκ­φοβισμός και η επίδειξη προς τους ξένους ότι η τουρκική κοι­

νή γνώμη βρίσκεται σε εγρήγορση Αλλά η κατάσταση είχε ξεφύγει, η μπάλα πήρε όχι μόνο τους Ρωμιούς αλλά και τους Αρμένιους και τους Εβραίους Λεηλατήθηκαν οι περιουσίες όλων των μειονοτικών και ακόμα ακόμα και κάποιων Τούρ­κων

Κάναμε ίσως και μια ώρα για να κατέβουμε εκείνη την κα­τηφόρα Φτάσαμε στη γέφυρα του Ούνκαπανι Η γέφυρα κλειστή Η διοίκηση του καθεστώτος στρατιωτικού νόμου που είχε επιβληθεί, για να διακόψει το πέρασμα από τη μια πλευ­

ρά του Κερατίου στην άλλη, είχε διατάξει να κλείσουν οι γέ­φυρες Η ώρα πρέπει να ήταν περίπου μία ή δύο μετά τα με­σάνυχτα Το πέρασμα γινόταν μόνο με καικια και μαούνες Αλλά είχε τέτοιο πλήθος που ακόμα και όλη τη μέρα να μετέ­φεραν τα καικια, η παραλία θα παρέμενε με κόσμο στοιβαγ­μένο Ηταν λαχείο για τους βαρκάρηδες Ζητούσαν για αμοι­

βή ό,τι ήθελαν Μέσα σε κείνο το σπρωξίδι ήταν αδύνατο να μπούμε, εγώ και ο Μανσούρ, σε ένα από τα κα·Ικια Βέβαια, αν ρώταγες εμένα, ήθελα να ζήσω τα γεγονότα εκείνης της νύ­χτας σε όλη τους την ένταση Διότι η νύχτα εκείνη ήταν Ιστο­ρία Αρνητική μεν, αλλά Ιστορία

Έφερνα στο νου μου τα παιδιά Κι αν στην πολυκατοικία μας είχαμε μειονοτικούς, κι αν είχαν δεχτεί επίθεση, κι αν τα παιδιά είχαν ξυπνήσει Αλλά δεν θα μπορούσα να πάω σπίτι χωρίς να αφήσω τον Μανσούρ σπίτι του, αφού βρισκόταν σε τέτοια κατάσταση Ποιος ξέρει σε ποια κατάσταση να είναι η γυναίκα του, Ναχιντέ, από την αγωνία!

Κοντά στις τέσσερις με πέντε τα ξημερώματα μπήκαμε με

το ζόρι σ' ένα κα'ίκι και περάσαμε στην απέναντι πλευρά Δεν κυκλοφορούσε τίποτε Φτάσαμε πεζοί μέχρι το Ακσαράι Στο Ακσαράι, στου Κόσκα, στο Λάλελι, ακόμα συνεχίζονταν οι λε­ηλασίες αλλά είχαν χάσει την ένταση που είχαν στο Μπέιο­γλου Το μίσος του όχλου δεν έχει περάσει Ανεβαίνοντας προς του Κόσκα, αυτά που είδαμε ήταν τρομακτικά Μπροστά στα μάτια μας έσπασαν τις σιδεριές ενός καταστήματος και ει­σέβαλαν μέσα Ήταν ένα μαγαζί που πούλαγε καφέδες, τσάι, καραμέλες Ό,τι έβρισκαν μέσα, το πέταγαν έξω Πρέπει να υπι1ρχε εσωτερικό πέρασμα στον πάνω όροφο Με το που α­κούσαμε την τζαμαρία του πάνω ορόφου να σπάει, τους είδα­

με να πετάνε ραπτομηχανή, ψυγείο και άλλα αντικείμενα Ξαφνικά ακούστηκε μια πονεμένη κραυγή Η ραπτομηχανή-έ­πιπλο είχε πέσει πάνω σε έναν από τον όχλο που περίμενε έξω από το κατάστημα

Πήγα τον Μανσούρ Τεκίν στο διαμέρισμα της οδού Χαρι­γκζεντεγκιάν (πληγέντες από πυρκαγιά) στην περιοχή του Κόσκα Έπεσε ξερός στο κρεβάτι Η Ναχιντέ τού έδωσε τα φάρμακά του Δεν θυμάμαι αν ήπια τσάι Βγήκα Κινούνταν μερικά οχήματα Είχαν αρχίσει να καθαρίζουν τους δρόμους

Οι αρπαγές και οι λεηλασίες είχαν σταματήσει Πέρασα με τα πόδια το Μπέιογλου Όπως είπα και προηγουμένως, από τα τρόφιμα και τα υφάσματα που είχαν πεταχτεί στους δρόμους

η λεωφόρος Ιστικλάλ13 είχε υψωθεί κατά 20-30 εκατοστά Αυ­

τό που μου κίνησε περισσότερο την προσοχή ήταν τα πεταμέ­

να παλιά παπούτσια Τα περισσότερα πατημένα στο πέλμα, σχισμένα, τρύπια παπούτσια, μπότες, άρβυλα, ελβιέλες, σαν­δάλια, τσαρούχια, μποτίνια χωρίς κορδόνια Παρουσίαζαν τέτοια αηδιαστική εικόνα και βρομούσαν τόσο πολύ, που ανα­γκαζόμουν να κρατάω την αναπνοή μου όταν περνούσα πλάι τους

Μερικές φορές απορώ πώς και δεν μπορώ να καταλάβω

πολύ συγκεκριμένα, απλά και κατανοητά στους άλλους πράγ­ματα Εγώ νόμιζα ότι όλα αυτά τα παλιά παπούτσια είχαν στοιβαχτεί επειδι1 είχαν βγει από τα πόδια των διαδηλωτών, κατά τη διάρκεια των ενθουσιωδών επιθέσεων που πραγματο­ποιούσαν, και είχαν μείνει ξυπόλυτοι Όμως εκείνοι, αφού έ­σπαγαν τις προθήκες των πολυτελών καταστημάτων και έ­μπαιναν μέσα, επέλεγαν παπούτσια της αρεσκείας τους, τα φορούσαν και πετούσαν τα παλιά Δύσκολο να κλέψεις το ψυ­γείο, όχι όμως και τα παπούτσια

Ο μοναδικός υπαίτιος των γεγονότων (της τραγωδίας) της 6ης/7ης Σεπτεμβρίου 11ταν η κυβέρνηση του Δκ.14 Με μια επί­δειξη ισχύος έναντι της μειονότητας των Ρωμιών της Πόλης, θέλησε να δείξει στον κόσμο ότι η κοινή γνώμη είναι ευαισθη­τοποιημένη σε τέτοιο βαθμό που, στην ανάγκη και για το σκο­

πό αυτόν, μπορεί και να πολεμι1σει Δεν θέλησε όμως αυτήν τη σφαγι1, αυτήν τη λεηλασία, αυτήν την αρπαγι1 Αφού ξεκίνη­

σε η διαδήλωση της 6ης/7ης Σεπτεμβρίου και οι δυνάμεις της κυβέρνησης (αστυνομία, χωροφυλακι1, στρατός) έχασαν τον έ­λεγχο, είχαν αρχίσει οι αρπαγές και η σφαγή Κάτι δεν μπόρε­

σε να υπολογίσει η κυβέρνηση του Δκ Δεν γνι,ψιζε πόσο είχε μεταβληθεί ο κοινωνικός ιστός της Πόλης εξαιτίας της δικής της οικονομικής πολιτικής Ως απόρροια της ακολουθούμενης οικονομικής πολιτικής, κόσμος από την ύπαιθρο είχε συγκε­ντρωθεί στην Πόλη Κατέβαλλαν προσπάθεια διά των τενεκε­δόσπιτων, αυθαιρέτων, να στεγαστούν κάπου στην Πόλη Η συγκέντρωση του κόσμου της υπαίθρου στην Πόλη δεν ήταν μια φυσική συγκέντρωση σε μια εκβιομηχανιζόμενη μεγαλού­πολη Τα κατακάθια λοιπόν αυτών των ανθρώπων, με τη δύ­ναμη, την εγγύηση και την ασφάλεια που τους έδινε η αίσθη­

ση ότι στηρίζονται στις πλάτες της κυβέρνησης, κραυγάζο­ντας «Η Κύπρος είναι τουρκική και θα παραμείνει τουρκική» λεηλάτησαν, άρπαξαν, έκαψαν ολόκληρη την Πόλη Δεν είχαν κανένα ταξικό χαρακτήρα αυτά τα επεισόδια Ήταν η επίθεση

της φτωχής, μη συνειδητοποιημένης κουρελαρίας κατά των ε­χόντων

Ναι, αλλά από πού προερχόταν αυτή η επιθετικότητα, αυ­

τή η μανία καταστροφής των ανθρώπων; Το σχίσιμο των κα­θισμάτων στα μέσα αστικής συγκοινωνίας και στα πλοία που εκτελούσαν εσωτερικά δρομολόγια, η θραύση των υαλοπινά­κων σε ακατοίκητα κτίσματα, η πυρπόληση των κάδων με τα σκουπίδια, η θραύση των τηλεφωνικών θαλάμων, η κατα­στροφή των δημόσιων τηλεφωνικών συσκευιJ)ν κ.ά Από πού προερχόταν αυτή η επιθετικότητα, αυτή η μανία καταστρο­φής;

Έχω την αίσθηση ότι στο βιβλίο Ο φόβος στον καπιταλισμό,

του Ντίτερ Ντουμ, βρήκε την απάντηση στο ερώτημα:

«Η καταπίεση των κινήτρων δημωυργεί στον καταπιεζό­μενο μια κρυφή δύναμη επιθετικότητας Αυτή η κρυφή δύνα­

μη, διοχετευόμενη εναντίον των εσωτερικών και εξωτερικών εχθρών του συστήματος, δύναται να χρησιμοποιηθεί ευθέως υ­πέρ των συμφερόντων του καπιταλισμού»

Στην τραγωδία της 6ης/7ης Σεπτεμβρίου, η κατάσταση ή­ταν ακριβώς έτσι: η βαλβίδα της κρυφής δύναμης της επιθετι­κότητας των καταπιεσμένων, εξαιτίας άσκησης συνεχούς πιέ­σεως επί των κινήτρων, είχε ανοιχτεί από το κράτος και η τρα­γωδία είχε επέλθει Αλλά η κρυφή δύναμη της επιθετικότητας που επιχειρήθηκε να διοχετευτεί, το είχε παρακάνει

Η ώρα πρέπει να ήταν περίπου δέκα όταν έφτασα στο σπί­

τι Τα παιδιά είχαν πάει ήδη σχολείο και δεν είχαν ξυπνήσει καθόλου από τον αδύναμο αντίκτυπο των γεγονότων της προηγούμενης νύχτας στη γειτονιά μας Αυτά τα πληροφορή­θηκα αργότερα από ένα γείτονά μου

Τα συνεργεία καθάριζαν τους δρόμους Τα οχήματα κυ­κλοφορούσαν Επέστρεψα στο Τζαγάλογλου Πήγα στα γρα­φεία διοίκησης του περιοδικού Α κμπαμπά και στρώθηκα στη δουλειά Πιάσαμε κουβέντα με τον Γιουσούφ Ζιγιά Ορτάτς

για τα γεγονότα της προηγούμενης νύχτας Ήθελα να τελειώ­

σω όσο το δυνατόν πιο γρήγορα με τις δουλειές μου και να ε­πιστρέψω σπίτι, στα παιδια μου

Κ Ο Ρ Ι Τ Σ Ι , Μ Ε Κ Ο Ρ Ο Ϊ Δ Ε Ψ Ε Σ ,

Μ Η Ν Τ Ο Κ Α Ν Ε Ι Σ Σ Ε Α ΛΛ Ο Ν

Η ΩΡΑ ΗΤΑΝ περίπου τρεις το απόγευμα Δούλευα στο γρα­φείο μου Μπήκε καποιος μέσα Ήταν πολύ ευγενικός Σχεδόν υποκλινόμενος, μου είπε ότι ήταν υπαστυνόμος της διεύθυν­σης πολιτικών υποθέσεων και ότι έπρεπε να τον ακολουθήσω για μια μικρή ανακριση στην Ασφαλεια Γνωρίζω πολύ καλα

τι σημαίνουν κατι τέτοια Πηγαίνεις αλλα η επιστροφή δεν εί­ναι καθόλου σίγουρη Έχω δεν έχω πέντε λίρες υπόλοιπο από

τα χρήματα έναντι μισθού που πήρα την προηγουμένη (οι πέ­ντε λίρες του 1 955 αντιστοιχούν με πέντε χιλιαδες σημερινές, ί­σως και περισσότερα) Δεν υπαρχει ούτε καν δυνατότητα να στείλω αυτα τα λεφτα στα παιδια

Αποχαιρέτησα τον Γιουσούφ Ζιγια ορτατς, το λογιστή Αχ­μέτ Μπέη και τους υπόλοιπους φίλους Κανείς δεν έδωσε πο­

λύ μεγαλη σημασία Το είδαν σαν κατι φυσικό Για να επιβε­βαιώσουν το ρητό ότι στην Τουρκία «καθε πρόβατο κρέμεται από το δικό του πόδι», οι ανθρωποι ενστερνίζονται την απο­

ψη ότι δεν είναι ανθρωποι αλλα πρόβατα

Με τον υπαστυνόμο της Ασφαλειας προχωρούσαμε πεζοί Ήταν τόσο θλιμμένος, μα τόσο θλιμμένος, που δεν αντεξε:

«Δεν μπορείτε να φανταστείτε πόσο στενοχωρημένος εί­μαι » είπε

Δεν έβγαλα μιλια Οι συναδελφοί μου στο περιοδικό Ακ­

μπαμπά δεν είχαν στενοχωρηθεί στο βαθμό του υπαστυνό­μου Δεν υπήρχε κανένας λόγος να προσποιείται Την εποχή εκείνη οι υπαλληλοι της διεύθυνσης πολιτικών υποθέσεων ε-

πιόεικνύοντας αγριάδα, προσπαθούσαν να καλύψουν το σύ­μπλεγμα κατωτερότητας που είχαν Αυτός ήταν άλλη περί­πτωση

Δεν ήθελα να μιλήσω με τον τύπο Και πάλι όμως ρώτησα:

«Γιατί με οδηγείτε μέσα;»

«Πιστέψτε με, δεν ξέρω Μου είπαν ότι θα σας πάρουν κα­τάθεση»

Πιστεύω ότι όντως δεν γνώριζε Προσπαθώ να μαντέψω γιατί προσάγομαι για κατάθεση στην Ασφάλεια Δεν μου 'ρχε­ται τίποτε στο νου

Δεν μπορώ να ξεχάσω αυτό που μου είπε ο υπαστυνόμος Κατηφορίζαμε μπροστά από τη Διεύθυνση Παιδείας Α να­στέναξε και ξαφνικά είπε:

Και δεν το έλεγε με τη χαρά της μη προσαγωγής αλλά της λύπης της μη προσαγωγής

Τον κατανοούσα απόλυτα το φουκαρά Σ' όλη τη διαδρομή μού εξηγούσε τη λύπη του επειδή είχε αναλάβει μια τέτοια α­ποστολή

Την εποχή εκείνη η Διεύθυνση Ασφαλείας ήταν στο Σίρκε­τζι, στη στοά Σανσαριάν Ανεβήκαμε στον πάνω όροφο, στη διεύθυνση πολιτικών υποθέσεων Μ' άφησαν δεξιά στο διά­δρομο Υπήρχαν εκεί κι άλλοι που γνώριζα ή δεν γνώριζα Όλοι αναρωτιόμαστε γιατί προσαχθήκαμε Κανείς μας δεν ξέ­ρει Σε λίγο κατέφθασαν ο Κεμάλ Ταχίρ και άλλοι

Μας έβαλαν σε μια κλούβα Πρέπει να ήμασταν εφτά οχτώ άτομα Ο Κεμάλ Ταχίρ με τη πολυετή εμπειρία από τις φυλα-

κές φαίνεται κεφάτος (χωρίς να το φανερώνει καθόλου, προ­σπαθεί να φανεί κεφάτος), αστειεύεται Σ' όλη τη διαδρομή και μέχρι να μπούμε στα κελιά, ψιθυρίζει ένα δημοτικό τρα­γούδι από την περιοχή της Μαύρης Θάλασσας

Της Κερασούντος τα σπίτια καλυμμένα με σιμά, κα­λυμμένα με σιμά

Κορίτσι μου, κορόιδεψες εμένα, μην κοροϊδέψεις κι άλλον έναν

Στην Κερασούντα τα καικια, φουντούκια καθαρίζουν

τα κορίτσια

Είναι από τους νόμους της φυλακής: Θα δείχνεις κεφάτος και σαν να μην τρέχει τίποτε, θα δίνεις κουράγιο στον εαυτό σου και στους φίλους σου

Να δίνεις κουράγιο Κι εγώ σ' αυτό το πνεύμα ήμουν

Ο Ι Ε Φ Η Μ Ε Ρ Ι Δ Ε Σ Γ Ρ Α Φ Ο Υ Ν

Γ Ι Α ΤΑ Γ Ε Γ Ο Ν Ο Τ Α

ΤΑ ΓΕΓΟΝΟΤΑ της 6ης/7ης Σεπτεμβρίου έχουν' υποδαυλίσει και ορισμένες εφημερίδες Η είδηση περί τοποθέτησης βόμ­βας στο σπίτι του Ατατούρκ στη Θεσσαλονίκη είχε μεταδοθεί από τα μεσημβρινά δελτία ειδήσεων (13:00) του ραδιοφώνου στις 6 Σεπτεμβρίου Τρεις ώρες αργότερα (στις 16:00) είχε κυ­κλοφορήσει η έκτακτη δεύτερη έκδοση της απογευματινής ε­φημερίδας Ιστάμπουλ Εξπρές, ιδιοκτήτης της οποίας ήταν έ­νας από τους βουλευτές του κυβερνώντος Δημοκρατικού Κόμματος (ΔΚ), Μιτχάτ Περίν Στη δεύτερη έκδοση της εφη­μερίδας, Ιστάμπουλ Εξπρές, τα γεγονότα παρουσιάζονταν ως εξής:

«Επικοινωνήσαμε με Αθήνα:

»Στις 15:35 επικοινωνήσαμε με την Αθήνα και ζητήσαμε να μιλήσουμε με τον επιτετραμμένο μας, ο οποίος αναπληρώνει τον πρεσβευτή Σετάρ lλκσέλ που συμμετέχει στις συνομΑλίες του Λονδίνου Επειδή όμως εκείνη τη στιγμή δεν υπήρχε κα­νείς άλλος στην πρεσβεία, μιλήσαμε με το στρατιωτικό μας α­κόλουθο, συνταγματάρχη Σεκίπ Μπέη

»Μας είπε ότι υπι1ρξε πρωινή τηλεφωνική επικοινωνία μεταξύ πρεσβείας και προξενείου Θεσσαλονίκης και επανέ­λαβε τις πληροφορίες που είχε μεταδώσει το πρακτορείο Α­ναντολού και το Ραδιόφωνο Όταν του ζητήσαμε πληροφο­ρίες για την αντίδραση των Αθηνών, αρκέστηκε να μας πει ό­

τι δεν είχε ενημέρωση»

Δήλωση του Προέδρου της Ένωσης Φοιτητών Ανωτά­των Σχολών Πόλης, Μπαχαετίν Ερτόν: «Η βόμβα αυτή μπορεί και να είναι η σταγόνα που θα ξεχειλίσει το ποτήρι Ο τουρκικός λαός και η τουρκική νεολαία είναι υπομονετικοί Όμως δεν θα καθυστερήσουν ούτε κατά ένα λεπτό στο να δώσουν την αναγκαία απάντηση σε όσους είχαν το θράσος

να προσβάλουν τη μνήμη των ιερών γι' αυτούς αξιών»

Ο γενικός γραμματέας του σωματείου «Η Κύπρος είναι Τουρκική» (Καμίλ Ονάλ), είπε: «Θα κάνουμε να το πληρώ­σουν πολύ ακριβά όσοι άπλωσαν χέρι στην ιερή κληρονο­μιά το μάθαμε τώρα από το Κρατικό Ραδιόφωνο δεν βρί­σκουμε κανένα πρόβλημα πλέον στο να το πούμε δημοσίως,

θα τους κάνουμε να το πληρώσουν»

Από την εφημερίδα Χουριέτ της 7ης Σεπτεμβρίου:

Πλήθη λαού κρατώντας ανά χείρας σημαίες και πορτρέτα του Α τατούρκ, πραγματοποίησαν μεγάλη διαδήλωση όπου φώναζαν ρυθμικά «Η Κύπρος είναι τουρκική και θα παρα­μείνει τουρκική» Στις 20:15 σπάνε στόρια και τζαμαρίες κα­ταστημάτων στην περιοχή Κουρτουλούς,15 πετροβολούν τα σπίτια των Ρωμιών Ρίχνουν κάτω τις καμπάνες της ορθόδο-

ξης εκκλησίας Την ίδια ώρα, στο Τζιχανγκίρ, στο Ταρλά­μπασι, στο Γιενίσεχιρ, όπου υπάρχουν ρωμαίικα καταστήμα­

τα και κατοικούν Ρωμιοί, σπάνε παράθυρα και βιτρίνες, ε­μπορεύματα πετιούνται στους δρόμους, κομματιάζονται Η

εκκλησία της Αγίας Τριάδος στην πλατεία Ταξίμ πυρπολεί­ται Στο Κούμκαπι,16 στο Μπαλουκλή, στο Κιόιτσι του Μπε­σίκτας, στο Ντολάπντερε, 17 στο Μπακίρκιοϊ, στα Νησιά,lΗ πα­ντού γίνονται επιθέσεις Καταστράφηκαν τα σπίτια των Ρω­μιών εργοδοτών στους οίκους ανοχής του Αμπανόζ Σοκάκ

Οι γυναίκες ξεσπιτώθηκαν»

Μετά το μεσονύκτιο: «Από τις φλόγες που έβγαζαν οι

πυρποληθείσες, σε διάφορες συνοικίες της Πόλης, εκκλησίες,

τα αγιάσματα αλλά και διάφορα άλλα κτίσματα, ο ουρανός είχε γίνει σε ορισμένα σημεία κόκκινος Οι σειρήνες των α­σθενοφόρων ακούγονταν ακόμα Όταν άρματα των 60 τό­νων περιφέρονταν με μουγκρητά μέσα στην Πόλη, τα ΟΧ11-

ματα Πρώτων Βοηθειών ακόμα μετέφεραν τραυματίες Α νε­πισήμως ανακοινώνετο ότι υπήρχαν 50 βαριά και 500 ελαφρά τραυματίες»

Από την εφημερίδα Εξπρές της 7ης Σεπτεμβρίου:

«Άγνωστος ο οποίος κράταγε σημειώσεις λέγοντας πως είναι δημοσιογράφος, αντιμετώπισε κίνδυνο λιντσαρίσματος επει­

δή φυσιογνωμικά δεν έμοιαζε με Τούρκο»

Από την εφημερίδα Μιλιέτ της 7ης Σεπτεμβρίου:

«Το Ελληνικό Γενικό Προξενείο και το Πατριαρχείο στην Πόλη προστατεύτηκαν χάριν του κλοιού που σχημάτισαν δυ­νάμεις της αστυνομίας και της στρατοχωροφυλακής Στις

20:40, κατόπιν θραύσεως της προθήκης, εισερχόμενοι στα γραφεία της Ελληνικής Αεροπορικής Εταιρείας, κατέστρε­ψαν τις φωτογραφίες Ακριβώς τη στιγμή της εξόδου ένας εκ

των επιφορτισμένων με τη φύλαξη του χώρου αστυνομικός

σταμάτησε δύο νεαρούς και είπε: "Σπάστε τουλάχιστον και τούτο το ρόλοι τοίχου, για να έχετε εκπληρώσει στο ακέραιο

το καθ11κον σας" Η στάση αυτή του αστυνομικού έγινε α­ντικείμενο ζωηρού χειροκροτήματος και εκδηλώσεων Κατα­στράφηκαν οι εφημερίδες της Πόλης που εκδίδονται στην ελ­ληνική γλώσσα Οι ομάδες περί την 8η και 9η (20:00-21 :00) ώ­

ρα εισήλθαν βιαίως στα κεντρικά γραφεία των εφημερίδων

Εμπρός, Ταχυδρόμος και Απογευματινή, που βρίσκονται στην περιοχή του Τούνελ, και προκάλεσαν καταστροφές Τα κα­ταστήματα που καταστράφηκαν στην περιοχή Ταξίμ είναι: έ­

να ρωμαίικο μανάβικο, το μάρκετ Άνκαρα Παζαρί, το ζαχα­ροπλαστείο του ξενοδοχείου " Πάρκ Οτέλ", το Γκιουνέι Παρκ, το "Χα'ίλάιφ" κ.ά Στο Μπέιογλου: Βίλι, Ιντζί, Φρα­γκούλη, Μπα'ίλάν, Σμαρτ, Μτόλο, Σίλβιο, Οσέπ, Ντάριο, κι­νηματογράφος "Σαράι", μπιραρίες 'Άτλαντίκ" και ''Ορ­μάν", βιασμοί στο Kαράκιo'ί,l� Εμίνονου, Σίρκετζι, Γκεντίκ­πασα, Τσαρσίκαπι, Κούμκαπι, στον Βόσπορο Πυρπόλησαν την κατοικία του Πατριάρχη στα Ταράμπια.211 Όλες οι τα­βέρνες και τα καταστήματα του ΑρναούΤΚΙΟ'ί, Γενίκιο'ί,21 Σα­ρίγερ και περιχώρων, είχαν καταστραφεΙ Στο "Λίντο" δεν εί­

χε μείνει τίποτε όρθιο»

Από την εφημεριδα Χουριέτ της 7ης Σεπτεμβριου και πάλι:

«Η ελληνική σημαία που ήταν αναρτημένη, λόγω της εκθέσε­

ως, στην περιοχή Κονάκ της Σμύρνης, υπεστάλη Την κομμά­τιασαν και την έκαψαν Το ελληνικό περίπτερο και το ελλη­νικό προξενείο κάηκαν ολοσχερώς Δυο πλοία ελληνικά που ήταν δεμένα στο λιμάνι βυθίστηκαν Η ελληνική εκκλησία πυρπολήθηκε Την επομένη, τα γεγονότα δίδονται με περισ­σότερες λεπτομέρειες: προκλήθηκαν ζημιές σε 14 σπίτια, 5

καταστήματα, 1 πανδοχείο, το Βρετανικό Συμβούλιο (που βρισκόταν στο ισόγειο κτιρίου στην οδό Μπορνόβα και ανή­

κε σε ένα Ρωμιό γιατρό), καταστράφηκαν τρία αυτοκίνητα και δύο φορτηγά, Οι υλικές ζημιές ξεπερνούν τα 2 εκατομμ

λίρες Πραγματοποιήθηκαν επιθέσεις και σε βάρος Ελλήνων αξιωματικών που υπηρετούν στο ΝΑΤΟ ΟΙ διαδηλωτές προ­ ξένησαν σκοπίμως ζημιές στο σπίτι ενός Έλληνα ταγματάρ­

χη Στο μεταξύ ο Έλληνας ταγματάρχης τραυματίστηκε ελα­ φρά στο μέτωπο Και η σύζυγος του ταγματάρχη κακοποιή­ θηκε αρκετά από τους διαδηλωτές»

Από την εφημερίδα Χουριέτ της 8ης Σεπτεμβρίου:

«Ενώ τα πλήθη φώναζαν, ούρλιαζαν και πυρπολούσαν το Ρωμαίικο Νοσοκομείο του Μπαλουκλί, άγνωστος τραυμάτι­

σε βαριά διά ροπάλου τον ιερέα της εκκλησίας του νοσοκο­ μείου Ο ιερέας, που νοσηλεύεται βαριά τραυματισμένος, δεν μπόρεσε να καταθέσει στην αστυνομία Διεξάγονται έρευνες για τον εντοπισμό και τη σύλληψη του δράστη»

Από την εφημερίδα Εξπρές της 8ης Σεπτεμβρίου (δεύτερη έκδοση):

Στο ίδιο φύλλο η εφημερίδα κάνει λόγο και για 61 περι­πτώσεις πυρκαγιών

Από την εφημερίδα Χουριέτ της 9ης Σεπτεμβρίου: