Phương pháp rèn luyện kĩ năng sử dụng câu trong văn bản thuyết minh cho học sinh lớp 10 THPT.

Phương pháp rèn luyện kĩ năng sử dụng câu trong văn bản thuyết minh cho học sinh lớp 10 THPT.

PHẦN MỘT ĐẶT VẤN ĐỀ

1 Lý do chọn đề tài

Trong tác phẩm “Về quyền tự quyết của các dân tộc”, Lênin đã viết:

“Ngôn ngữ là phương tiện giao tiếp quan trọng nhất của con người” Bởi

vậy, việc giáo dục ngôn ngữ cho học sinh và rèn luyện tư duy của học sinh cần phải tiến hành song song và đáp ứng nhu cầu của xã hội

Nói về sự liên quan giữa câu và tư duy, Mác khẳng định: “Ngôn ngữ là hiện thực trực tiếp của tư duy” Ta thấy, ngôn ngữ và tư duy có mối quan hệ

mật thiết Chính vì mối quan hệ này, việc dạy học tiếng Việt nói chung, rèn luyện kĩ năng sử dụng câu cho học sinh cũng góp phần rèn luyện và hoàn thiện công cụ tư duy cho học sinh

Giao tiếp và được giao tiếp là nhu cầu tất yếu của mỗi con người Xã hội ngày càng phát triển thì nhu cầu này càng tăng Việc đưa văn bản thuyết minh vào chương trình giảng dạy trong nhà trường thực sự rất cần thiết vì đây là loại văn bản phổ biến trong mọi lĩnh vực đời sống Muốn viết một bài văn nói chung, văn bản thuyết minh nói riêng, chúng ta không thể không sử dụng câu

vì đây là đơn vị có chức năng thông báo Từ kĩ năng sử dụng câu, học sinh mới hình thành nên kĩ năng dựng đoạn, liên kết đoạn, liên kết kiến thức để hình thành bài văn thuyết minh đạt yêu cầu

Văn bản thuyết minh rất quan trọng nhưng việc tạo lập văn bản thuyết minh nói chung và kĩ năng sử dụng câu trong văn bản thuyết minh chưa được hiệu quả mong muốn Văn bản thuyết minh rất quan trọng nhưng việc nghiên cứu đặc điểm và hướng rèn luyện kĩ năng xây dựng loại văn bản này cho học sinh chưa nhiều, chưa đầy đủ

Từ những lý do và thực tế trên, người viết nghiên cứu đề tài: “Phương pháp rèn luyện kĩ năng sử dụng câu trong văn bản thuyết minh cho học sinh lớp 10 THPT” giúp các em nắm vững kiến thức và kĩ năng sử dụng câu nói chung và

áp dụng vào trong văn bản thuyết minh nói riêng một cách nhuần nhuyễn, đạt hiệu quả giao tiếp cao

2 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài được thực hiện đối với học sinh lớp 10 trường THPT chuyên Lam Sơn – Thanh Hoá

3 Phương pháp nghiên cứu

- Nghiên cứu sách giáo khoa, nghiên cứu các tài liệu liên quan

- Phương pháp tổng kết lí luận và thực tiễn

- Phương pháp tổng hợp thống kê

PHẦN HAI GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

1 Cơ sở lí luận của đề tài

1.1.Khái niệm câu

Câu là khái niệm có nội hàm tương đối phức tạp

Trong giáo trình “ Ngữ pháp Tiếng Việt hiện đại” tác giả Hữu Quỳnh cho rằng: “Câu là đơn vị ngôn ngữ dùng để thông báo, có tính giao tiếp, tính tình thái và tính vị ngữ”.

Hai tác giả Đinh Trọng Lạc và Bùi Minh Toán trong giáo trình “Tiếng Việt tập 2” đưa ra những đặc trưng cơ bản về câu: “Câu không phải là đơn vị

có sẵn Nó được tạo ra trong quá trình tư duy và hoạt động giao tiếp bằng ngôn ngữ dựa vào các đơn vị có sẵn và các quy tắc kết hợp các đơn vị ấy… Câu thể hiện một ý tương đối trọn vẹn…Câu có một cấu tạo nhất định và một ngữ điệu kết thúc… Ngữ điệu kết thúc báo cho người nghe biết câu trọn vẹn, trên chữ viết nó được thể hiện bằng một dấu chấm câu”.

Có thể nói, câu là khái niệm được nhìn nhận ở nhiều phương diện khác nhau Để phục vụ cho hướng nghiên cứu của đề tài, người viết đưa ra khái niệm cơ bản về câu như sau: “Câu là đơn vị thông báo nhỏ nhất bằng ngôn ngữ Câu là đơn vị nghiên cứu của ngôn ngữ có cấu tạo ngữ pháp (bên trong, bên ngoài) tự lập và ngữ điệu kết thúc mang một ý nghĩa tương đối trọn vẹn hay thái độ, sự đánh giá của người viết (nói), hoặc có thể kèm theo thái độ, sự đánh giá của người viết (nói), giúp hình thành và biểu hiện, truyền đạt tư tưởng tình cảm Khi viết, cuối câu có dấu ngắt câu; khi nói câu có ngữ điệu”

1.2 Khái niệm và đặc điểm của văn bản thuyết minh

Văn bản thuyết minh là văn bản thông dụng trong mọi lĩnh vực đời sống nhằm cung cấp những tri thức khách quan về những sự vật hiện tượng (đối tượng thuyết minh) bằng những phương pháp thuyết minh giúp người đọc, người nghe hiểu rõ những đặc điểm, tính chất…đối tượng thuyết minh Mỗi đối tượng có đặc điểm, cấu tạo, đặc trưng riêng để người thuyết minh có

những cách trình bày, thuyết minh riêng Văn bản thuyết minh vừa phải thỏa mãn yêu cầu của một văn bản nói chung như: chính xác, nhất quán, mạch lạc, liên kết chặt chẽ vừa có những đặc điểm : Tính khách quan, tính chính xác, tính hấp dẫn, tính thực dụng

1.3 Các loại câu chủ yếu trong văn bản thuyết minh

Xét theo cấu trúc ngữ pháp, văn bản thuyết minh sử dụng cả hai loại câu: câu đơn, câu ghép (theo cách phân loại trong sách giáo khoa phổ thông) Theo khảo sát, chúng tôi thấy rằng trong văn bản thuyết minh, câu đơn chiếm ưu thế hơn Bởi văn bản thuyết minh cung cấp tri thức khách quan về đối tượng thuyết minh một cách rõ ràng, dễ hình dung, mang tính khoa học Câu đơn có

ưu thế trong việc truyền đạt thông tin thông qua những phương pháp thuyết minh như: định nghĩa, giải thích,…

Xét theo mục đích giao tiếp, văn bản thuyết minh sử dụng các loại câu: câu trần thuật (câu kể), câu cảm, câu cầu khiến, câu nghi vấn (câu hỏi) Trong

đó, câu trần thuật luôn chiếm tỉ lệ nhiều nhất và có vai trò rất quan trọng Qua khảo sát một số bài văn thuyết minh, chúng tôi thấy câu trần thuật chiếm 80 –

90 %

2 Thực trạng của vấn đề nghiên cứu

2.1 Nội dung dạy học về câu nói chung và câu trong văn bản thuyết minh nói riêng trong chương trình phổ thông

Sách giáo khoa hiện hành, học sinh được thực hành câu ngay từ lớp 2 Quá trình thực hành câu trong điều kiện học sinh chưa được trang bị kiến thức

về câu diễn ra liên tục từ lớp 2 đến hết lớp 3 Từ lớp 4 đến lớp 5, học sinh được học lý thuyết và làm các bài tập rèn luyện về các loại câu hỏi, câu trần thuật (kể), câu cảm thán, câu cầu khiến và các dấu câu Những kiến thức này, học sinh được luyện tập một lần nữa trong chương trình Ngữ văn lớp 8 (tập

2) Riêng về câu kể, lên lớp 6, ở học kì II, các em được học bài Câu trần thuật đơn có từ “là”, Câu trần thuật đơn không có từ “là”.

Trong suốt chương trình Ngữ văn ở Trung học phổ thông (ban cơ bản), kiến thức về câu đã không được nhắc lại, bài tập thực hành về câu chỉ có một

số tiết rất hạn chế ở lớp 11 Học kì I có 2 tiết thực hành về câu: Thực hành về

sự lựa chọn trật tự các bộ phận trong câu, Thực hành về sử dụng một số kiểu câu trong văn bản Học kì II có 2 tiết học và thực hành về “Nghĩa của câu”.

Trong chương trình THPT, văn bản thuyết minh được dạy ở lớp 10 với những nội dung sau:

- Các hình thức kết cấu của văn bản thuyết minh (1 tiết)

- Lập dàn ý bài văn thuyết minh (1 tiết)

- Viết bài văn thuyết minh số 4 (làm ở nhà)

- Tính chuẩn xác, hấp dẫn cảu văn bản thuyết minh (1 tiết)

- Trả bài viết số 4 (1 tiết)

- Phương pháp thuyết minh (1 tiết)

- Viết bài văn số 5: văn thuyết minh (1 tiết)

- Luyện tập viết đoạn văn thuyết minh (1 tiết)

- Tóm tắt văn bản thuyết minh (1 tiết)

- Trả bài viết số 5 (1 tiết)

- Viết bài viết số 6: Thuyết minh văn học (làm ở nhà)

Với số lượng ít ỏi như vậy, học sinh khó có cơ hội tự rèn luyện cho mình

kĩ năng sử dụng câu nếu như không có sự tác động tích cực từ phía giáo viên

2.2 Thực trạng dạy học và rèn luyện kĩ năng sử dụng câu trong văn bản thuyết minh cho học sinh ở trường THPT

Văn bản thuyết minh có mặt trong mọi lĩnh vực đời sống, xã hội Nhận thấy vai trò của văn bản thuyết minh và yêu cầu xã hội, Bộ giáo dục đã đưa loại văn bản này vào chương trình dạy học

Văn bản thuyết minh là văn bản thông dụng nhưng vẫn chưa có công trình nghiên cứu sâu rộng Văn thuyết minh muôn màu muôn vẻ Nó vẫn là

“mảnh đất mới” cần mọi người chung tay “cày xới” Đây cũng là nguyên nhân sâu xa làm cản trở việc dạy và học Rèn luyện kĩ năng sử dụng câu trong

văn bản chưa được chú trọng, đặc biệt là câu trong văn bản thuyết minh Vì vậy, việc học sinh áp dụng những kiến thức về câu vào văn bản còn yếu Do

đó phần lớn những học sinh dù học tốt phân môn Tiếng Việt nhưng khi làm văn các em còn mắc nhiều lỗi đáng tiếc, không ý thức được

2.3 Thực trạng sử dụng câu trong văn bản thuyết minh của học sinh THPT

"Văn học là nhân học" (M Gorki) Vậy mà một thực trạng đáng buồn là

học sinh bây giờ không còn thích học môn Ngữ văn Thực trạng này lâu nay

đã được báo động Ban đầu chỉ đơn thuần là những lời than thở với nhau của những người trực tiếp giảng dạy môn văn và nay đã trở thành vấn đề của báo chí và dư luận Ai đã trực tiếp dạy và chấm bài làm văn của học sinh trong những năm gần đây mới thấy cần thiết phải ban bố “tình trạng khẩn cấp” về việc học văn ở các cấp học hiện nay

Văn bản thuyết minh rất quan trọng nhưng việc tạo lập văn bản thuyết minh nói chung và kĩ năng sử dụng câu trong văn bản thuyết minh chưa được hiệu quả mong muốn Chương trình dạy học vẫn chưa chú trọng đến việc rèn luyện kĩ năng sử dụng câu trong văn bản nói chung Muốn viết một bài văn nói chung, văn bản thuyết minh nói riêng, chúng ta không thể không sử dụng câu vì đây là đơn vị có chức năng thông báo Từ kĩ năng sử dụng câu, học sinh mới hình thành nên kĩ năng dựng đoạn, liên kết đoạn, liên kết kiến thức

để hình thành bài văn thuyết minh đạt yêu cầu

Từ những lý do và thực tế trên, người viết đã nghiên cứu đề tài: “ Phương pháp rèn luyện kĩ năng sử dụng câu trong văn bản thuyết minh cho học sinh THPT” giúp các em nắm vững kiến thức và kĩ năng sử dụng câu nói

chung và áp dụng vào trong văn bản thuyết minh nói riêng một cách nhuần nhuyễn, đạt hiệu quả giao tiếp cao

3 Một số phương pháp rèn luyện kĩ năng sử dụng câu trong văn bản thuyết minh cho học sinh THPT

3.1 Hình thành tri thức lý thuyết về câu trong văn bản nói chung và câu trong văn bản thuyết minh nói riêng cho học sinh THPT

Như chúng ta đã biết, chương trình Ngữ văn THPT hiện hành không có bài dạy học lý thuyết về câu trong văn bản Chương trình lớp 11 có hai bài

thực hành: “Thực hành về lựa chọn trật tự các bộ phận trong câu” và “Thực hành về sử dụng một số kiểu câu trong văn bản” Người viết nghĩ rằng giáo

viên có thể kết hợp việc dạy bài thực hành kết hợp với việc hình thành tri thức

lý thuyết về câu trong văn bản cho học sinh

Bước 1: Lựa chọn và cung cấp ngữ liệu Ngữ liệu phải tiêu biểu, sáng rõ,

phù hợp với trình độ và tâm lí học sinh lại vừa đảm bảo tính mẫu mực, trong sáng về ngôn ngữ, tính giáo dục về tư tưởng, tình cảm

Bước 2: Hướng dẫn cho học sinh phân tích ngữ liệu để thấy được đặc

điểm câu trong văn bản

Bước 3: Tổ chức hướng dẫn học sinh luyện tập để củng cố, khắc sâu tri

thức lý thuyết

Ví dụ:

Khi dạy tiết “Thực hành về lựa chọn trật tự các bộ phận trong câu”, giáo

viên có thể kết hợp dạy học với việc hình thành tri thức lý thuyết về câu Bài học thực hành về lựa chọn trật tự từ trong câu đơn và câu ghép Muốn hình thành tri thức lý thuyết về câu đơn và câu ghép cho học sinh, giáo viên thực hiện qua các bước:

Bước 1: Lựa chọn và cung cấp ngữ liệu.

a) Xác định câu đơn, câu ghép Phân tích cấu trúc ngữ pháp

b) Khái niệm về câu đơn và câu ghép

Bước 2: Hướng dẫn cho học sinh phân tích ngữ liệu để thấy được đặc

điểm câu trong văn bản Giáo viên điều khiển học sinh làm việc theo nhóm Học sinh muốn xác định đúng câu nào là câu đơn, câu nào là câu ghép thì giáo viên phải gợi mở, hướng dẫn học sinh phân tích cấu trúc ngữ pháp

Bước 3: Tổ chức hướng dẫn học sinh luyện tập để củng cố, khắc sâu tri

thức lý thuyết

3.2 Xây dựng hệ thống bài tập để rèn luyện kĩ năng sử dụng câu trong văn bản thuyết minh cho học sinh THPT

Muốn rèn luyện kĩ năng sử dụng câu trong văn bản thuyết minh, bài tập phải đảm bảo những yêu cầu sau:

- Đảm bảo tính khoa học và tính sư phạm

- Đảm bảo tính thiết thực

- Đảm bảo tính hệ thống và phát triển

- Đảm bảo tính đa dạng và hấp dẫn

3.2.1 Bài tập nhận diện

Bài tập nhận diện là dạng bài tập giúp học sinh nhận diện các loại câu trong văn bản thuyết minh nhằm củng cố lại lý thuyết mà các em đã học Khi học sinh làm dạng bài tập này, học sinh vừa được khắc sâu lý thuyết và vận dụng lý thuyết vào thực hành

Ví dụ: Giáo viên cho một đoạn văn và yêu cầu học sinh

a) Em hãy cho biết đoạn văn trên câu nào là câu đơn, câu nào là câu ghép ? b) Đoạn văn trên có tính chất thuyết minh không ?

Bước 1 : Đọc kĩ đoạn văn và yêu cầu của bài tập.

Bước 2 : Nhận diện câu trong đoạn văn Muốn nhận diện chính xác, học

sinh phải phân tích cấu trúc ngữ pháp các câu để so sánh với khái niệm về câu

Bước 3 : Nhận diện đoạn văn Để biết được đoạn văn trên có phải là

đoạn văn thuyết minh không thì chúng ta phải xét những đặc điểm về câu trong đoạn văn có hướng đến cung cấp nội dung thông tin về một đối tượng nào không Từ những câu mang nội dung thông tin cùng hướng đến một đối tượng thuyết minh đến một đoạn văn thuyết minh hoàn chỉnh Sự kết hợp hài hòa, nhuần nhuyễn giữa các loại câu giúp đoạn văn vừa mang tính chuẩn xác vừa mang tính hấp dẫn

3.2.2 Bài tập phân tích

Bài tập phân tích là loại bài tập yêu cầu học sinh dựa trên những hiểu biết về ngữ pháp, mục đích giao tiếp để phân tích cách kết hợp của các đơn vị ngôn ngữ trong những sản phẩm giao tiếp nhất định đồng thời chỉ ra hiệu quả, tác dụng của cách kết hợp này Dạng bài tập này giúp các em có khả năng phân tích các thành phần câu từ đó nắm vững kiến thức về câu

Ví dụ : Giáo viên cho đoạn trích và yêu cầu học sinh:

a) Em hãy phân tích cấu trúc ngữ pháp của các câu

b) Phân loại câu theo cấu trúc ngữ pháp và theo mục đích giao tiếp Nhận xét về sự kết hợp các kiểu câu trong đoạn trích

Bước 1: Học sinh đọc kĩ văn bản và yêu cầu bài tập.

Bước 2: Học sinh muốn phân tích cấu trúc ngữ pháp chính xác thì phải

nắm rõ những vấn đề cấu trúc câu tiếng Việt như thành phần nòng cốt câu, thành phần ngoài nòng cốt; nắm chắc tri thức lý thuyết về các loại câu

Bước 3: Phân loại câu theo cấu trúc ngữ pháp và theo mục đích giao tiếp.

Để thực hiện bước này, giáo viên giúp học sinh tái hiện lại nội dung kiến thức

về câu phân loại theo hai loại khác nhau: phân loại câu theo cấu trúc ngữ pháp

và phân loại câu theo mục đích giao tiếp Sau đó nhận xét về sự kết hợp các kiểu câu trong đoạn trích

Bước 4 : Giáo viên nhận xét, đánh giá và rút kinh nghiệm để giúp học

sinh khắc sâu kiến thức về câu trong văn bản và rèn luyện kĩ năng sử dụng câu trong văn bản thuyết minh

3.2.3 Bài tập chuyển đổi, bổ sung

Đây cũng là loại bài tập cũng cho trước một ngữ liệu có sẵn, những yêu cầu chuyển đổi ngữ liệu về một phương diện nào đó: về thành phần cấu tạo,

về trật tự từ sắp xếp, về kiểu cấu tạo Loại bài tập này vừa có tác dụng củng

cố khái niệm và quy tắc ngữ pháp, vừa góp phần rèn luyện năng lực tạo lập các sản phẩm mới, trước hết là câu, sau cùng tạo lập văn bản

Ví dụ :

a) Chuyển các câu trần thuật sang câu cảm

b) Chuyển các câu trần thuật sau thành câu nghi vấn (câu hỏi), câu cầu khi ến

c) Thêm trạng ngữ vào nòng cốt câu

d) Viết thêm nòng cốt câu vào những trạng ngữ cho sẵn

3.2.4 Bài tập tạo lập

Đây là bài tập yêu cầu học sinh tạo nên một sản phẩm ngôn ngữ theo yêu cầu nào đó Bài tập rèn luyện kĩ năng sử dụng câu trong văn bản thuyết minh trước hết tạo lập câu rồi đến đoạn văn, văn bản

Ví dụ:

1) Viết đoạn văn thuyết minh có sử dụng hai câu ghép

2) Viết đoạn văn thuyết minh có sử dụng tất cả các loại câu phân theo mục đích giao tiếp

3.2.5 Bài tập sửa lỗi

Đây là dạng bài tập yêu cầu học sinh phân tích và sửa lỗi câu trong văn bản thuyết minh nhằm củng cố những kiến thức lý thuyết, luyện kĩ năng sử dụng câu trong văn bản thuyết minh

Ví d ụ: Cho đoạn văn thuyết minh bị đánh dấu câu một cách lộn xộn Em

hãy đánh lại dấu câu cho các câu trong đoạn và bỏ đi những dấu câu không cần thiết

3.3 Kết hợp rèn luyện kĩ năng sử dụng câu trong văn bản thuyết minh qua giờ làm văn

Ở làm văn, thực hành nằm ngay trong lý thuyết Giờ làm văn thuyết minh trong chương trình có cả dạng lý thuyết lẫn thực hành Tùy theo nội dung bài học, giáo viên dạy vừa bám theo chuẩn kiến thức kĩ năng vừa kết hợp nâng cao và rèn luyện cho học sinh Một trong những kĩ năng quan trọng,

đó chính là kĩ năng sử dụng câu

3.3.1 Rèn luyện kĩ năng sử dụng câu trong văn bản thuyết minh theo các phương pháp thuyết minh