VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI PHAN ĐĂNG THUẬN GIÁO DỤC VÀ KHOA CỬ ĐẠI VIỆT TỪ NĂM 1527 ĐẾN NĂM 1592 Ngành Lịch sử Việt Nam Mã số 9 22 90 13 LUẬN ÁN TIẾN SĨ SỬ HỌC Hà N[.]
Trang 1VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI
PHAN ĐĂNG THUẬN
GIÁO DỤC VÀ KHOA CỬ ĐẠI VIỆT
TỪ NĂM 1527 ĐẾN NĂM 1592
Ngành: Lịch sử Việt Nam
Mã số: 9.22.90.13
LUẬN ÁN TIẾN SĨ SỬ HỌC
Hà Nội – 2023
Trang 2VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI
PHAN ĐĂNG THUẬN
GIÁO DỤC VÀ KHOA CỬ ĐẠI VIỆT
TỪ NĂM 1527 ĐẾN NĂM 1592
Ngành: Lịch sử Việt Nam
Mã số: 9.22.90.13
LUẬN ÁN TIẾN SĨ SỬ HỌC
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
PGS.TS VŨ DUY MỀN GS.TS ĐINH KHẮC THUÂN
Hà Nội – 2023
Trang 3LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu do tôi thực hiện Các tư liệu sử dụng trong Luận án là trung thực, có nguồn gốc xuất
xứ rõ ràng Những kết quả nghiên cứu của Luận án chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về công trình nghiên cứu này
Hà Nội, tháng 03 năm 2023
Tác giả Luận án
Trang 4LỜI CÁM ƠN
Để hoàn thành luận án Giáo dục khoa cử Đại Việt từ năm 1527 đến năm
1592, nghiên cứu sinh đã nhận được sự giúp đỡ, tạo điều kiện của Ban lãnh
đạo Viện Sử học qua các thời kỳ; các quý Thầy Cô ở Hội đồng các cấp; các đồng nghiệp và đồng môn Nghiên cứu sinh xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới tất cả những người đã ủng hộ, giúp đỡ về tư liệu, góp ý cụ thể và cả cổ vũ tinh thần giúp nghiên cứu sinh hoàn thành luận án
Trân trọng cảm ơn PGS.TS Vũ Duy Mền, GS.TS Đinh Khắc Thuân, hai giáo viên hướng dẫn đã chỉ bảo, đóng góp ý kiến và khích lệ nghiên cứu sinh hoàn thiện luận án Nghiên cứu sinh xin được bày tỏ lòng biết ơn và kính trọng sâu sắc
Trân trọng cảm ơn PGS.TS Đinh Quang Hải đã luôn ủng hộ và tạo điều kiện cho nghiên cứu sinh Nghiên cứu sinh xin được bày tỏ lòng biết ơn và kính trọng sâu sắc
Hà Nội, tháng 04 năm 2023
Trang 5DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
KHXHVN Khoa học Xã hội Việt Nam
Nxb
QTG
QGHN
Nhà xuất bản Quốc Tử Giám Quốc gia Hà Nội TP.HCM Thành phố Hồ Chí Minh
TTHĐ VHKH
Tr
Trung tâm hoạt động văn hóa Khoa học Trang
Trang 6MỤC LỤC
MỞ ĐẦU:……… 1
1 Tính cấp thiết của đề tài:……… …1
2 Mục đích và nhiệm vụ của luận án:……… … 2
2.1 Mục đích nghiên cứu:……… ……….2
2.2 Nhiệm vụ của luận án:……….………2
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:……….….3
3.1 Đối tượng:……… 3
3.2 Phạm vi nghiên cứu:……… 3
4 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu:……… …….4
5 Đóng góp của luận án:……… …… 6
6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án:……….……… 6
7 Bố cục của luận án:……… ………7
CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGUỒN TƯ LIỆU VÀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU:……….……… … 8
1.1 Nguồn tư liệu:……… ……… 8
1.1.1 Nguồn tư liệu trong nước:……… ……… 8
1.1.2 Nguồn tư liệu Trung Quốc:……… …… 15
1.2 Tình hình nghiên cứu:……… …… 16
1.2.1.Tình hình nghiên cứu trong nước:……… …………16
1.2.1.1 Những sách chuyên khảo về giáo dục khoa cử:……… … 16
1.2.1.2 Những tham luận nghiên cứu về giáo dục, khoa cử công bố trên tạp chí, hội thảo :……… 23
1.2.1.3 Những luận văn, luận án nghiên cứu về giáo dục khoa cử: ……….27
1.2.2 Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài:……… ………30
1.2.3 Những vấn đề luận án tiếp tục nghiên cứu……… 33
CHƯƠNG 2: GIÁO DỤC NHO HỌC ĐẠI VIỆT TỪ NĂM 1527 ĐẾN NĂM 1592:………35
Trang 72.1 Bối cảnh xã hội Đại Việt từ năm 1527 đến năm 1592………… ………… 35
2.2 Chính sách giáo dục Đại Việt từ năm 1527 đến năm 1592:………….… 40
2.2.1 Đề cao Nho giáo và Nho học:……….…….40
2.2.2 Chú trọng khoa cử:……… ………43
2.3 Hệ thống giáo dục trường công:……….………46
2.3.1 Trường ở Trung ương:……….……… 46
2.3.2 Trường ở địa phương:……….……….52
2.4 Giáo dục tư nhân:……… ……… 53
2.4.1 Lớp học của các thầy Đồ làng:……… ……… 53
2.4.2 Trường của các thầy danh tiếng:……… ……… 56
2.4.2.1 Trường của thầy Nguyễn Bỉnh Khiêm: 56
2.4.2.2.Trường của thầy Trần Bảo: 60
2.4.2.3 Trường của thầy Dương Phúc Tư:……… ………60
2.4.2.4 Trường của thầy Nguyễn Khắc Kính:……… ……… 60
2.4.2.5 Trường của thầy Nguyễn Sư Lộ: 61
2.4.2.6 Trường của thầy Phùng Khắc Khoan: 61
2.5 Tài liệu học tập:……….……… ……… 63
Tiểu kết chương 2:……….……… 71
CHƯƠNG 3: KHOA CỬ NHO HỌC ĐẠI VIỆT TỪ NĂM 1527 ĐẾN NĂM 1592: 72
3.1 Thể lệ và điều kiện thi:……….……… 72
3.2 Khoa cử triều Mạc:……… ………73
3.2.1 Thi Hương:……… ………73
3.2.2 Thi Tiến sĩ:……… 80
3.2.2.1 Thi Hội:……… ………… 80
3.2.2.2 Thi Đình:……… …………82
3.2.2.3 Tiến sĩ đỗ dưới triều Mạc :……… … 84
3.2.3 Thi Đông các:……… ………94
3.2.4 Chính sách đãi ngộ và sử dụng đại khoa:……… ……… 96
Trang 83.3 Khoa cử triều Lê Trung hưng:……….………… 97
3.3.1 Thi Hương:……… ………97
3.3.2 Thi Tiến sĩ:……… ………… 98
3.3.3 Chính sách đãi ngộ dành cho người đỗ đạt:……… 105
Tiểu kết chương 3:……… ……… 111
CHƯƠNG 4: THÀNH TỰU VÀ HẠN CHẾ CỦA GIÁO DỤC KHOA CỬ ĐẠI VIỆT TỪ NĂM 1527 ĐẾN NĂM 1592:……….………112
4.1 Thành tựu của giáo dục khoa cử Đại việt từ năm 1527 đến năm 1592:……… 112
4.1.1 Đào tạo được một đội ngũ trí thức Nho học:……… 112
4.1.1.1 Bổ dụng các vị đại khoa vào bộ máy chính quyền:………112
4.1.1.2 Đóng góp của các vị đại khoa tiêu biểu:……….116
4.1.2 Duy trì truyền thống hiếu học:……… ………135
4.1.2.1 Một số dòng họ khoa bảng:……… ………….135
4.1.2.2 Một số làng khoa bảng……… 138
4.2 Một số hạn chế:……… ……142
Tiểu kết chương 4:……….……144
KẾT LUẬN:……… …….146
TÀI LIỆU THAM KHẢO………150 PHỤ LỤC
Trang 9DANH MỤC BẢNG, BIỂU, SƠ ĐỒ
Bảng 3.1: Thống kê Tiến sĩ đỗ dưới triều Mạc qua một số nguồn sử liệu:……… 85
Bảng 3.2: Các khoa thi do triều Mạc tổ chức và số Tiến sĩ đỗ dưới triều Mạc: ……… ….88
Bảng 3.3: Số Tiến sĩ triều Mạc phân bố theo địa bàn:……….…….93
Bảng 3.4: Các Tiến sĩ Lê Trung hưng phân bố theo địa bàn:……….…103
Bảng 3.5: Thống kê khoa thi và hạng đỗ triều Lê Trung hưng (1554 -1592): … 104
Bảng 3.6: Bổ dụng chức quan đối với Tiến sĩ Chế khoa: 107
Bảng 3.7: Bổ dụng chức quan đối với Tiến sĩ xuất thân: 109
Bảng 4.1 Bổ dụng chức quan cho các Tiến sĩ triều Mạc: 112
Biểu đồ 3.1 Tỷ lệ thứ hạng đỗ Tiến sĩ thời Mạc 91
Biểu đồ 4.2 Bổ dụng chức quan cho các Tiến sĩ triều Lê Trung hưng: 115
Sơ đồ trường thi Hương thời quân chủ 75
Trang 101
MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Trong tiến trình phát triển của lịch sử dân tộc, các triều đại quân chủ Việt Nam luôn chú trọng tới giáo dục và tổ chức khoa cử để tuyển chọn nhân tài phục vụ triều đình Nói về vai trò của trí thức Việt Nam ngày xưa, Thân Nhân Trung đã tổng kết trong bài văn bia của khoa thi năm 1442 dựng tại Văn Miếu Quốc Tử Giám Thăng
Long như sau: “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia Nguyên khí thịnh thì thế nước
mạnh mà hưng thịnh Nguyên khí suy thì thế nước yếu mà thấp hèn” [166, tr.136]
Lịch sử Việt Nam từ năm 1527 đến năm 1592 là một thời kỳ tương đối đặc biệt, đây là giai đoạn cùng tồn tại song song hai chính quyền đối lập nhau là nhà Mạc và nhà Lê Trung hưng Để xây dựng và củng cố bộ máy chính quyền, hai thế lực đều ra sức tranh giành kẻ sĩ, thu phục hiền tài
Sau khi thay thế nhà Lê sơ, bên cạnh việc sử dụng một số quan lại cũ của nhà
Lê sơ, nhà Mạc đã cho củng cố hệ thống giáo dục, tổ chức khoa cử tuyển chọn người tài phục vụ triều đình Trong 65 năm trị vì ở Thăng Long, nhà Mạc đã tổ chức được 22 khoa thi, lấy đỗ 483 Tiến sĩ, trong đó có nhiều danh nhân như Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm, Trạng nguyên Giáp Hải, Bùi Vịnh…
Về phía nhà Lê Trung hưng cũng đã tổ chức được 7 khoa thi, trong đó có 3 kỳ thi Chế khoa, lấy đỗ 45 Tiến sĩ Trong đó có thể kể đến những cá nhân kiệt xuất như: Đinh Bạt Tụy, Phùng Khắc Khoan, Nguyễn Văn Giai
Giáo dục khoa cử Đại Việt từ năm 1527 đến năm 1592 là bức tranh tổng thể gồm giáo dục, khoa cử nhà Mạc và giáo dục, khoa cử nhà Lê Trung hưng Đối với giáo dục, khoa cử nhà Mạc, mặc dù nội dung này ít nhiều đã được quan tâm, đề cập đến khi nghiên cứu về triều Mạc, về giáo dục Nho học, nhưng chưa có một công trình nghiên cứu riêng nào về giáo dục, khoa cử nhà Mạc Mặt khác, về giáo dục, khoa cử nhà Lê Trung hưng, hiện vẫn còn nhiều “khoảng trống” chưa được xem xét
và nhắc đến Do đó, nghiên cứu về giáo dục và khoa cử Đại Việt từ năm 1527 đến