Luận văn thạc sĩ chính sách công quản lý nhà nước về thu hồi đất trên địa bàn xã đại phước, huyện nhơn trạch, tỉnh đồng nai

Vì vậy đổi mới công tác quản lý Nhà nước trong quá trình thu hồi đất để thực hiện các dự án phát triển kinh tế xã hội là vô cùng cần thiết, nhằm điều tiết hợp lý đất đai, phân phối lại c

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số

liệu nêu trong luận văn là trung thực Những tư liệu được trích dẫn trong luận

văn được trích dẫn có nguồn gốc rõ ràng

Tác giả

Nguyễn Thị Anh Thư

LỜI CẢM ƠN

Trước hết, em xin cám ơn chân thành và tri ân sâu sắc toàn bộ quý thầy

cô của Học viện Khoa học Xã hội đã truyền đạt những kiến thức quý báu cho

em trong suốt thời gian học lớp cao học chuyên ngành quản lý kinh tế

Em xin gởi lời cám ơn sâu sắc đến Tiến sĩ Nguyễn Thị Ngọc, người đã

trực tiếp giúp đỡ và nhiệt tình hướng dẫn em hoàn thành bài luận văn tốt

nghiệp

Trong quá trình học tập và viết luận văn tốt nghiệp khó tránh những sai

sót, rất mong quý thầy cô thông cảm và bỏ qua Đồng thời do trình độ lý luận

cũng như kinh nghiệm thực tiễn còn hạn chế nên không tránh những thiếu sót,

em rất mong nhận được ý kiến đóng góp của quý thầy cô để em học thêm

được những kinh nghiệm quý báu và sẽ hoàn thành tốt hơn nữa trong thời

gian tới

Em xin trân trọng cám ơn! Kính chúc quý thầy cô luôn dồi dào sức

khỏe, thắng lợi và thành công trong cuộc sống

Người viết

Nguyễn Thị Anh Thư

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC TRONG THU HỒI ĐẤT ĐỂ PHÁT TRIỂN KINH TẾ, XÃ HỘI 7

1.1 Khái quát chung về đất đai, thu hồi đất và quản lý nhà nước về thu hồi đất để triển kinh tế, xã hội 7

1.1.1 Khái niệm đất đai 7

1.1.2 Khái niệm và đặc điểm của thu hồi đất 7

1.1.3 Khái niệm quản lý nhà nước trong quá trình thu hồi đất đai 10

1.2 Quản lý Nhà nước trong quá trình thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội 12 1.2.1 Sự cần thiết khách quan của thu hồi đất để triển kinh tế - xã hội 12

1.2.2 Mục đích quản lý Nhà nước trong quá trình thu hồi đất 16

1.2.3 Chủ thể và đối tượng tham gia quản lý nhà nước về thu hồi đất 17

1.2.4 Nội dung quản lý Nhà nước trong quá trình thu hồi đất 18

1.3 Tiêu chí đánh giá Quản lý Nhà nước trong quá trình thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội 23

1.4 Các yếu tố ảnh hưởng tới quản lý Nhà nước trong quá trình thu hồi đất để phát triển kinh tế xã hội 24

Chương 2: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ THU HỒI ĐẤT TRÊN ĐỊA BÀN XÃ ĐẠI PHƯỚC, HUYỆN NHƠN TRẠCH, TỈNH ĐỒNG NAI 29

2.1 Khái quát chung về xã Đại Phước, huyện Nhơn Trạch, tỉnh Đồng Nai 29

2.1.1 Điều kiện địa lý tự nhiên 29

2.1.2 Đặc điểm kinh tế, xã hội 29

2.2 Thực trạng quản lý nhà nước về thu hồi đất để phát triển kinh phát triển kinh tế, xã hội tại xã Đại Phước, huyện Nhơn Trạch, tỉnh Đồng Nai 30

2.2.1 Tình hình thu hồi đất để phát triển kinh tế, xã hội tại xã Đại Phước, huyện Nhơn Trạch, tỉnh Đồng Nai 30

2.2.2 Thực trạng xây dựng, áp dụng quy định về thu hồi đất 33

2.2.3 Tổ chức thực hiện thu hồi đất tại xã Đại Phước, huyện Nhơn Trạch, tỉnh Đồng Nai 36

2.2.4 Kiểm tra, giám sát và giải quyết các khiếu nại, tố cáo liên quan đến quá

trình thu hồi đất 40

2.2.5 Đánh giá của đối tượng khảo sát về quản lý nhà nước về thu hồi đất tại xã Đại Phước, huyện Nhơn Trạch, tỉnh Đồng Nai 41

2.3 Các yếu tố tác động tới quản lý nhà nước về thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội tại xã Đại Phước 58

2.4 Đánh giá chung 61

2.4.1 Những kết quả đạt được 61

2.4.2 Những hạn chế và nguyên nhân 62

Chương 3: GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ THU HỒI ĐẤT TRÊN ĐỊA BÀN XÃ ĐẠI PHƯỚC, HUYỆN NHƠN TRẠCH, TỈNH ĐỒNG NAI 65

3.1 Đảm bảo đời sống của người dân có đất bị thu hồi 65

3.2 Đẩy mạnh tuyên truyền pháp luật cho người dân 65

3.3 Làm tốt hơn nữa công tác phối hợp với các cơ quan trong việc thực hiện quy trình thu hồi đất 66

3.4 Nâng cao năng lực của cán bộ, công chức ở cơ sở làm nhiệm vụ thu hồi đất, giải phóng mặt bằng 67

3.5 Tăng cường sự tham gia và đồng thuận của người dân vào quá trình thu hồi đất nông nghiệp 68

3.6 Cơ chế thỏa thuận đối với các dự án sử dụng đất để phát triển kinh tế không vì lợi ích quốc gia công cộng 69

3.7 Tăng cường sự tham gia của các tổ chức định giá đất chuyên nghiệp vào quá trình thu hồi đất 70

3.8 Đổi mới công tác kiểm tra, giám sát quá trình thu hồi đất nông nghiệp; giải quyết các khiếu nại, tố cáo liên quan đến quá trình thu hồi đất nông nghiệp 71

3.9 Minh bạch thủ tục, trình tự thu hồi và cưỡng chế thu hồi đất 72

KẾT LUẬN 74

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

FAO: Food and Agriculture Organization of the United Nations

Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hiệp Quốc

FDI: Foreign Direct Investment

Đầu tư trực tiếp nước ngoài

WTO: World Trade Organization

Tổ chức Thương mại Thế giới

USD: United States dollar

Đồng đô la Mỹ

DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 2.1 Tình hình thu hồi đất tại xã Đại Phước 31 Bảng 2.2 Đánh giá của đối tượng khảo sát về tính minh bạch trong công tác quản

lý nhà nước về thu hồi đất tại xã Đại Phước, huyện Nhơn Trạch, tỉnh Đồng Nai 42

Bảng 2.3 Đánh giá của đối tượng khảo sát về tính đáp ứng trong công tác quản lý

nhà nước về thu hồi đất tại xã Đại Phước, huyện Nhơn Trạch, tỉnh Đồng Nai 44

Bảng 2.4 Kết quả khảo sát sự tham gia của người dân và các bên vào công tác quản

lý Nhà nước trong quá trình thu hồi đất nông nghiệp 48

Bảng 2.5 Kết quả khảo sát tính công bằng của công tác quản lý nhà nước trong quá

trình thu hồi đất nông nghiệp trên địa bàn xã Đại Phước 51

Bảng 2.6 Kết quả khảo sát tính hiệu lực của công tác quản lý Nhà nước trong quá

trình thu hồi đất nông nghiệp trên địa bàn xã Đại Phước 53

Bảng 2.7 Đánh giá tính hiệu quả của công tác quản lý nhà nước trong thu hồi đất

tại xã Đại Phước 54

Bảng 2.8 Đánh giá về trách nhiệm giải trình công tác quản lý nhà nước trong thu

hồi đất nông nghiệp tại Đại Phước 56

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong những năm gần đây, thực hiện chủ trương của Đảng về đường lối công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, nước ta đã và đang triển khai nhiều dự án đầu tư xây dựng và cải thiện cơ sở hạ tầng, các dự án này đều cần quỹ đất Việc thu hồi đất

để thực hiện các dự án đã đem lại những kết quả tích cực trong yêu cầu phát triển cơ

sở hạ tầng, góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế, chuyển dịch cơ cấu lao động từ ngành nghề nông, lâm nghiệp sang ngành công nghiệp, dịch vụ; các dự án thu hồi đất để phát triển kinh tế, xã hội đã làm thay đổi diện mạo cho các địa phương

Nước ta đang tập trung đẩy mạnh phát triển và hội nhập kinh tế quốc tế Thu hồi đất để phục vụ cho phát triển kinh tế, xã hội sẽ dẫn tới hậu quả một số tổ chức,

hộ gia đình, cá nhân đang khai thác, sử dụng đất sẽ bị chấm dứt Theo đó, quyền và lợi ích mà họ đang được hưởng trên đất đó cũng chấm dứt theo, cuộc sống, việc làm, kế mưu sinh, thậm chí là sự nghiệp kinh doanh và việc làm giàu trên đất đối với họ cũng không còn cơ hội nữa Đây là vấn đề rất nhạy cảm, phức tạp và đòi hỏi Nhà nước với vai trò là chủ sở hữu đại diện, mà trực tiếp nhất là chính quyền địa phương nơi có đất bị thu hồi cho các dự án phát triển kinh tế, xã hội phải hết sức thận trọng, cân nhắc thật kỹ để có những quyết sách đúng đắn, hài hòa lợi ích giữa Nhà nước - người có đất bị thu hồi - nhà đầu tư được Nhà nước giao đất, cho thuê đất Bất kỳ sự lơ là, tắc trách nào dù nhỏ đều có thể dẫn tới sự xung đột, thậm chí là

sự phản kháng của những người có đất bị thu hồi, dự án của Nhà nước có thể bị đình trệ, có thể gây mất an ninh trật tự và an toàn xã hội

Trong thời gian qua, việc chú trọng đến nâng cao năng lực quản lý Nhà nước

về đất đai và thu hồi đất được quan tâm, nhưng vẫn còn thể hiện những yếu kém về

cơ sở khoa học và thực tiễn thực hiện Nhiều chính sách được ban hành còn chưa hợp lý; việc tổ chức thực hiện còn thiếu minh bạch, chưa tạo được đồng thuận của người dân; nguồn lực về đất đai chưa được sử dụng thật hiệu quả, còn tình trạng lãng phí; tham nhũng, tiêu cực, sai phạm xảy ra gây bất bình và khiếu kiện, khiếu nại nhiều trong thời gian qua Với tình hình hiện nay, nếu công tác quản lý Nhà

nước về thu hồi đất nông nghiệp để thực hiện các dự án không được thay đổi sẽ dễ dẫn đến bức xúc và niềm tin của người dân đối với Nhà nước Điều này sẽ gây bất lợi về mặt chính trị và xã hội, gây khó khăn cho Nhà nước trong quản lý kinh tế vĩ

mô Vì vậy đổi mới công tác quản lý Nhà nước trong quá trình thu hồi đất để thực hiện các dự án phát triển kinh tế xã hội là vô cùng cần thiết, nhằm điều tiết hợp lý đất đai, phân phối lại các lợi ích từ đất đai và đảm bảo hài hòa lợi ích của Nhà nước, nhà đầu tư và đời sống của người dân sau khi thu hồi đất, góp phần phát triển kinh

tế và ổn định chính trị, xã hội Đổi mới công tác quản lý Nhà nước trong quá trình thu hồi đất là vấn đề khó khăn, cần phải dựa trên cơ sở lý thuyết khoa học và có những giải pháp toàn diện, đúng đắn đáp ứng yêu cầu thực tiễn

Trong thời gian qua, những địa phương có tốc độ đô thị hóa nhanh, vấn đề thu hồi đất cho các mục đích phát triển kinh tế, xã hội gặp rất nhiều trở ngại và vướng mắc, nhiều trường hợp thu hồi đất gặp phải sự phản đối quyết liệt của người dân, dẫn đến việc thu hồi đất dây dưa, kéo dài thực tế ở xã Đại Phước, huyện Nhơn Trạch, tỉnh Đồng Nai là một ví dụ điển hình

Xã Đại Phước có 13 dự án quy hoạch để phát triển khu dân cư, trung tâm thương mại, khu du lịch sinh thái Hiện nay có 05 dự án đã triển khai, 05 dự án đang triển khai, còn 03 dự án chưa triển khai (quy hoạch “treo” hơn 10 năm)

Thực tế công tác quản lý nhà nước về thu hồi đất trong những năm qua trên địa bàn xã gặp nhiều vướng mắc, khó khăn và lúng túng Nguyên nhân một phần không thể phủ nhận là pháp luật thực định dường như vẫn chưa định ra những nguyên tắc nhằm giải quyết vướng mắc trong công tác thu hồi đất mà các chủ thể thực thi pháp luật phải đối mặt trong giai đoạn hiện nay Quy trình, thủ tục còn nhiều bất cập, quá trình tổ chức việc thu hồi đất còn chưa đảm tính khách quan, dân chủ và công khai, gây bức xúc cho người dân có đất bị thu hồi Nhiều ý kiến trái chiều và hồ nghi về tính công bằng, bình đẳng về điều tiết lợi ích Nhà nước, nhà đầu tư, người bị thu hồi đất Với những vấn đề nêu trên cho thấy, công tác quản lý nhà nước về thu hồi đất có nhiều quan điểm khác nhau cần được nghiên cứu sâu

hơn về vấn đề này Đó cũng là lý do tác giả chọn đề tài: “Quản lý nhà nước về thu hồi đất trên địa bàn xã Đại Phước, huyện Nhơn Trạch, tỉnh Đồng Nai”

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Đất đai là nguồn tài nguyên quốc gia vô cùng quý giá, là tư liệu sản xuất không thể thay thế được trong sản xuất nông lâm nghiệp, là mặt bằng để phát triển

đô thị trong quá trình đô thị hóa Luật Đất đai năm 1987 được ban hành trong hoàn cảnh nước ta tiến hành công cuộc đổi mới toàn diện đất nước đã đạt được những thành tựu ban đầu, trong đó nổi bật là những thành tựu về phát triển kinh tế Nội dung quản lý nhà nước về đất đai trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đã được nghiên cứu khá toàn diện và rộng rãi Tuy nhiên, nội dung quản

lý nhà nước về thu hồi đất trong quá trình đô thị hóa trong điều kiện phát triển nền kinh tế thị trường và hội nhập kinh tế thế giới, trong phạm vi cụ thể là quản lý nhà nước về thu hồi đất để phát triển kinh tế xã hội thì chưa có nhiều công trình nghiên cứu một cách hệ thống và toàn diện

Trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, tốc độ đô thị hóa mạnh, phát sinh những mâu thuẫn về quyền và lợi ích giữa người sử dụng đất bị thu hồi đất với quyền lợi của Nhà nước trong các chính sách về bồi thường, hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất

Cho đến nay, nước ta đã có một số công trình nghiên cứu của nhiều nhà khoa học và nhà quản lý về đất đai cũng như về thu hồi đất, chẳng hạn công trình của Nguyễn Khắc Sơn, năm 2007, đã nêu ra những vấn đề chính về quản lý nhà nước về đất đai của Việt Nam bao gồm: những vấn đề chung về quản lý hành chính nhà nước và quản lý nhà nước về đất đai; quá trình phát triển của công tác quản lý nhà nước về đất đai của Việt Nam từ khi lập nước đến nay; nội dung quản lý đất đai được đề cập ở đây như ban hành các văn bản về đất đai và tổ chức thực hiện, xác định địa giới hành chính, khảo sát, lập quy hoạch, quản lý việc giao đất thu hồi đất, đăn ký quyền sử dụng, thống kê về đất đai…

Chính sách chuyển đổi đất đai đã được thực hiện như một phần của chính sách đổi mới kinh tế Các tác giả như Nguyễn Đình Bồng, năm 2014, với ấn phẩm

“Mô hình quản lý đất đai hiện đại ở các nước và kinh nghiệm cho Việt Nam”; Nguyễn Văn Sửu, năm 2010, với ấn phẩm “Đổi mới chính sách đất đai ở Việt

Nam” Từ lý luận đến thực tiễn đều khẳng định vấn đề ruộng đất không chỉ là vấn

đề kinh tế mà còn thuộc loại vấn đề chính trị và tác động đến sự phát triển kinh tế -

xã hội của các nước trên thế giới, đặc biệt là những quốc gia đang phát triển Trong

đó, các tác giả đề cập đến quá trình chuyển đổi và thu hồi đất nông nghiệp như một quá trình tất yếu của sự phát triển đất nước Trong quá trình này, nội dung của quản

lý Nhà nước bao gồm việc ban hành và thực hiện các chính sách để điều tiết đất đai Đây là những chính sách có tầm quan trọng thiết yếu đối với tăng trưởng bền vững, quản trị quốc gia hiệu quả, tạo phúc lợi và các cơ hội kinh tế mở ra cho cả người dân nông thôn và thành thị, đặc biệt là người nghèo

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở phân tích, đánh giá thực trạng quản lý thu hồi đất trên địa bàn xã Đại Phước, huyện Nhơn Trạch, tỉnh Đồng Nai, luận văn đề xuất những giải pháp hoàn thiện quản lý nhà nước về thu hồi đất trên địa bàn xã trong thời gian tới

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Hệ thống hóa những vấn đề cơ bản liên quan tới quản lý nhà nước về thu hồi đất để phát triển kinh tế, xã hội

Phân tích thực trạng công tác quản lý nhà nước về thu hồi đất trên địa bàn xã Đại Phước, huyện Nhơn Trạch, tỉnh Đồng Nai

Đề xuất một số giải pháp hoàn thiện quản lý nhà nước về thu hồi đất, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội trên địa bàn xã Đại Phước trong thời gian tới

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là công tác quản lý nhà nước về thu hồi đất trên địa bàn xã Đại Phước, huyện Nhơn Trạch, tỉnh Đồng Nai

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu về mặt nội dung hoạt động quản lý nhà nước về thu hồi đất gồm có: Công tác quản lý quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất; Quản lý việc bồi

thường, hỗ trợ, tái định cư khi thu hồi đất; Thống kê, kiểm kê đất đai; Quản lý tài chính về đất đai và giá đất; Quản lý, giám sát việc thực hiện quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đất; Phổ biến, giáo dục pháp luật về đất đai

Về mặt không gian: Công tác quản lý nhà nước về thu hồi đất tại xã Đại Phước, huyện Nhơn Trạch, tỉnh Đồng Nai

Thời gian nghiên cứu: Từ khi có Luật Đất đai năm 2013 đến nay

5 Phương pháp nghiên cứu

Trong phạm vi nghiên cứu này tác giả sử dụng các phương pháp như:

- Phương pháp so sánh, phân tích… được sử dụng trong Chương 1 tìm hiểu một số vấn đề lý luận về Pháp luật thu hồi đất vì mục đích phát triển kinh tế, xã hội

- Phương pháp phân tích thống kê, so sánh, tổng hợp… để phân tích, đánh giá thực trạng quản lý thu hồi đất tại xã Đại Phước, đồng thời đề xuất một số giải pháp tích cực nhằm hoàn thiện công tác quản lý nhà nước về thu hồi đất trên địa bàn

xã

- Phương pháp điều tra khảo sát: Luận văn tiến hành khảo sát bằng bảng hỏi đối với 60 trường hợp là cán bộ công chức cấp xã, huyện và người dân Đại Phước trong diện có đất bị thu hồi

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn

Luận văn phân tích được thực trạng, quản lý nhà nước trong thu hồi đất, làm

rõ các mối quan hệ, lợi ích trong việc thu hồi đất để phát triển kinh tế, xã hội tại xã Đại Phước Chỉ ra những bất cập của quy định trong Luật Đất đai và các văn bản pháp luật có liên quan khác, những bất cập trong công tác quản lý Từ đó đề xuất giải pháp hoàn thiện quản lý nhà nước về thu hồi đất tại xã Đại Phước, huyện Nhơn Trạch, tỉnh Đồng Nai

7 Kết cấu của luận văn

Kết cấu của Luận văn gồm các phần chính sau: Mở đầu, chương 1, chương 2, chương 3, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo

Chương 1: Những vấn đề lý luận cơ bản về quản lý nhà nước trong thu hồi đất để phát triển kinh tế, xã hội

Chương 2: Thực trạng quản lý nhà nước về thu hồi đất trên địa bàn xã Đại Phước, huyện Nhơn Trạch, tỉnh Đồng Nai

Chương 3: Giải pháp hoàn thiện quản lý nhà nước về thu hồi đất trên địa bàn

xã Đại Phước, huyện Nhơn Trạch, tỉnh Đồng Nai

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC TRONG

THU HỒI ĐẤT ĐỂ PHÁT TRIỂN KINH TẾ, XÃ HỘI 1.1 Khái quát chung về đất đai, thu hồi đất và quản lý nhà nước về thu hồi đất để triển kinh tế, xã hội

1.1.1 Khái niệm đất đai

Theo quy định tại Khoản 2, Điều 4 Thông tư 14/2012/TT-BTNMT quy định

kỹ thuật điều tra thoái hóa đất do Bộ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường ban hành

đã chỉ rõ: Đất đai là một vùng đất có ranh giới, vị trí, diện tích cụ thể và có các thuộc tính tương đối ổn định hoặc thay đổi nhưng có tính chu kỳ, có thể dự đoán được, có ảnh hưởng tới việc sử dụng đất trong hiện tại và tương lai của các yếu tố tự nhiên, kinh tế - xã hội như: thổ nhưỡng, khí hậu, địa hình, địa mạo, địa chất, thuỷ văn, thực vật, động vật cư trú và hoạt động sản xuất của con người

Đất đai có tính cố định vị trí, không thể di chuyển được, tính cố định vị trí quyết định tính giới hạn về quy mô theo không gian và chịu sự chi phối của các yếu

tố môi trường nơi có đất Mặt khác, đất đai không giống các hàng hóa khác có thể sản sinh qua quá trình sản xuất do đó, đất đai là có hạn Tuy nhiên, giá trị của đất đai ở các vị trí khác nhau lại không giống nhau Đất đai ở đô thị có giá trị lớn hơn ở nông thôn và vùng sâu, vùng xa; đất đai ở những nơi tạo ra nguồn lợi lớn hơn, các điều kiện cơ sở hạ tầng hoàn thiện hơn sẽ có giá trị lớn hơn những đất đai có điều kiện kém hơn

Trong nền kinh tế thị trường, các quan hệ đất đai phong phú hơn rất nhiều, quyền sử dụng đất được trao đổi, mua bán, chuyển nhượng và hình thành một thị trường đất đai Lúc này, đất đai được coi như là một hàng hóa và là một hàng hóa đặc biệt Thị trường đất đai có liên quan đến nhiều thị trường khác và những biến động của thị trường này có ảnh hưởng đến nền kinh tế và đời sống dân cư

1.1.2 Khái niệm và đặc điểm của thu hồi đất

1.1.2.1 Khái niệm thu hồi đất

Ngược lại với khái niệm giao đất, cho thuê đất là những hình thức pháp lý làm hình thành một quan hệ pháp luật đất đai thì thu hồi đất là một biện pháp pháp

lý làm chấm dứt quan hệ pháp luật đất đai Từ điển giải thích thuật ngữ Luật học thu hồi đất được hiểu là: “Cơ quan nhà nước có thẩm quyền thu hồi quyền sử dụng đất của người vi phạm quy định về sử dụng đất để Nhà nước giao cho người khác sử dụng hoặc trả lại cho chủ sử dụng đất bị lấn chiếm Trường hợp thật cần thiết, Nhà nước thu hồi đất đang sử dụng của người sử dụng đất để sử dụng vào mục đích an ninh, quốc phòng, lợi ích quốc gia, công cộng” Hiến pháp năm 2013 quy định:

“Nhà nước thu hồi đất do cá nhân, tổ chức đang sử dụng trong trường hợp thật cần thiết do luật định vì mục đích quốc phòng, an ninh; phát triển kinh tế, xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng Việc thu hồi đất phải minh bạch, công khai và được bồi thường theo quy định của pháp luật” Trên cơ sở pháp lý này, Luật Đất đai năm

2013 có hiệu lực vào ngày 1/7/2014 quy định tại Điều 3: “Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước quyết định thu lại quyền sử dụng đất của người được Nhà nước trao quyền sử dụng đất hoặc thu lại đất của người sử dụng đất vi phạm pháp luật về đất đai” Từ các khái niệm hay định nghĩa nêu trên cho thấy, dù vấn đề thu hồi đất đặt

ra ở nhiều phương diện khác nhau, theo đó, thu hồi đất có thể vì lý do nhằm đảm bảo một trật tự chung trong quản lý nhà nước về đất đai, đảm bảo sự tôn trọng và tuân thủ pháp luật đất đai đối với người sử dụng đất hay thu hồi đất để phục vụ cho những nhiệm vụ và mục tiêu quan trọng của đất nước như quốc phòng, an ninh, phát triển kinh tế, xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng thì thu hồi đất đều được biểu hiện là một quyết định mang tính "đơn phương" từ Nhà nước áp dụng đối với các chủ thể đang khai thác và sử dụng đất Việc thu hồi đất được biểu hiện bằng hình thức pháp lý là một quyết định thu hồi đất của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền về giao đất, cho thuê đất Như vậy, thu hồi đất được hiểu:

- Thu hồi đất là một quyết định hành chính của người có thẩm quyền nhằm chấm dứt quan hệ sử dụng đất của người sử dụng đối với một diện tích đất cụ thể nào đó Theo đó, chỉ có cơ quan Nhà nước có thẩm quyền theo luật định mới được thực hiện quyết định thu hồi đất;

- Quyết định hành chính thể hiện quyền lực Nhà nước nhằm thực thi nội dung của quản lý Nhà nước về đất đai và với vai trò là chủ sở hữu đại diện toàn bộ vốn đất đai trong cả nước nhằm để phân bổ và điều chỉnh đất đai trên thực tế cho phù hợp với mục tiêu phát triển kinh tế, xã hội và nhu cầu của các chủ thể sử dụng đất;

- Việc thu hồi đất xuất phát từ nhu cầu của Nhà nước và xã hội hoặc là biện pháp chế tài được áp dụng nhằm xử lý các hành vi vi phạm pháp luật đất đai của người sử dụng đất Như vậy, chúng ta có thể hiểu thu hồi đất như sau: Là các văn bản hành chính của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền nhằm chấm dứt một quan hệ pháp luật đất đai để phục vụ lợi ích của Nhà nước, của xã hội hoặc xử lý hành chính hành vi vi phạm pháp luật đất đai của người sử dụng đất và các trường hợp chấm dứt khác theo luật định

1.1.2.2 Đặc điểm của thu hồi đất

Qua việc phân tích khái niệm thu hồi đất, thì thu hồi đất có ba đặc điểm cơ bản sau:

- Thu hồi đất phải do cơ quan Nhà nước có thẩm quyền tiến hành: Thu hồi đất được thực hiện bởi quyết định thu hồi đất của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền Trong đó xác định rõ lý do thu hồi, mục đích thu hồi, chủ thể bị thu hồi, diện tích thu hồi Thực tế cho thấy, dù thu hồi đất ở phương diện nào, do nhu cầu của Nhà nước hay do lỗi của người sử dụng đất thì hệ quả cũng làm mất đi quyền khai thác,

sử dụng và sinh sống ổn định của một chủ thể đối với đất bị thu hồi, cho nên, việc chấm dứt đó phải hết sức thận trọng và cân nhắc kỹ lưỡng Theo đó, quy định của pháp luật xác định rõ cơ quan nào có thẩm quyền thu hồi đất thì cơ quan đó mới được thực hiện quyền này mà không cơ quan nào khác thay thế Quy định này nhằm nâng cao vai trò và trách nhiệm của Nhà nước trước mỗi quyết định thu hồi đất

- Thu hồi đất được thực hiện theo một trình tự, thủ tục nhất định: thu hồi đất

là một trong những nội dung cơ bản của quản lý Nhà nước về đất đai cùng với việc giao đất, cho thuê đất và chuyển mục đích sử dụng đất Việc thu hồi đất do cơ quan quản lý hành chính Nhà nước tiến hành theo một trình tự, thủ tục nhất định Theo

đó, trước mỗi quyết định thu hồi đất nhằm chấm dứt quyền sử dụng đất của những người đang sử dụng đất mà pháp luật quy định những quy trình và thủ tục với các bước tiến hành cụ thể nhằm đảm bảo tính minh bạch, dân chủ, công khai; người có đất bị thu hồi phải được thông báo trước về lý do thu hồi, kế hoạch di chuyển và phương án bồi thường, giải phóng mặt bằng Hoạt động thu hồi đất không chỉ được thực hiện bởi cơ quan quản lý nhà nước về đất đai mà còn có sự tham gia, giám sát của người có đất bị thu hồi, sự đồng hành của doanh nghiệp trong từng khâu, từng công đoạn như: từ việc công bố chủ trương thu hồi đất hay công bố quy hoạch sử dụng đất chi tiết, đến việc tổ chức kiểm đếm tài sản và xây dựng dự thảo về phương

án bồi thường, giải phóng mặt bằng, đến quy trình tổ chức lấy ý kiến, tiếp thu và giải trình các ý kiến của dân, đến khâu tổ chức niêm yết công khai phương án bồi thường và tổ chức chi trả tiền bồi thường Tất cả đều thực hiện theo quy trình hết sức cụ thể và chặt chẽ

1.1.3 Khái niệm quản lý nhà nước trong quá trình thu hồi đất đai

Theo Luật Đất đai năm 2013, quản lý Nhà nước trong quá trình thu hồi đất là một nội dung quan trọng của quản lý Nhà nước về đất đai, cơ quan Nhà nước có thẩm quyền thực hiện các hoạt động quản lý nhà nước thông qua các cơ chế và công

cụ quản lý, tác động đến hành vi, hoạt động của người sử dụng đất và các quan hệ đất đai trong xã hội, nhằm phân phối và phân phối lại quỹ đất theo quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất chung thống nhất, từ đó sử dụng đất có hiệu quả, hợp lý và điều tiết các mối quan hệ lợi ích từ đất

Từ Luật Đất đai năm 2013, có thể hiểu, khái niệm quản lý nhà nước về đất đai là tổng hợp các hoạt động của các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền, ở đó thông qua các cơ chế quản lý, các công cụ quản lý thích hợp để tác động đến hành vi, hoạt động của người sử dụng đất và các quan hệ đất đai trong xã hội, từ đó thực hiện và bảo vệ các quyền hợp pháp đối với đất đai, mục tiêu cuối cùng là sử dụng đất tiết kiệm, hiệu quả và bảo vệ môi trường trên phạm vi cả nước và ở từng địa phương

Nội dung của công tác quản lý Nhà nước về đất đai được quy định trong Luật Đất đai năm 2013 Tại Điều 22 có chỉ rõ quản lý nhà nước về đất đai bao gồm: ban

hành văn bản quy phạm pháp luật về quản lý, sử dụng đất đai và tổ chức thực hiện văn bản đó; xác định địa giới hành chính, lập và quản lý hồ sơ địa giới hành chính, lập bản đồ hành chính; khảo sát, đo đạc, lập bản đồ địa chính, bản đồ hiện trạng sử dụng đất và bản đồ quy hoạch sử dụng đất; điều tra, đánh giá tài nguyên đất; điều tra xây dựng giá đất; quản lý quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất; quản lý việc giao đất, cho thuê đất, thu hồi đất, chuyển mục đích sử dụng đất; quản lý việc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi thu hồi đất; đăng ký đất đai, lập và quản lý hồ sơ địa chính, cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất; thống kê, kiểm kê đất đai; xây dựng hệ thống thông tin đất đai; quản lý tài chính về đất đai và giá đất; quản lý, giám sát việc thực hiện quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đất; thanh tra, kiểm tra, giám sát, theo dõi, đánh giá việc chấp hành quy định của pháp luật về đất đai và xử lý vi phạm pháp luật về đất đai; Phổ biến, giáo dục pháp luật về đất đai; giải quyết tranh chấp về đất đai; giải quyết khiếu nại, tố cáo trong quản lý và sử dụng đất đai; quản lý hoạt động dịch vụ

là Nhà nước của dân, do dân bầu ra và thực hiện quyền đại diện chủ sở hữu toàn dân

về đất đai tại địa bàn theo quy định của pháp luật Những mục đích tốt đẹp đó cần được thể chế hoá bằng các chính sách và các phương pháp tổ chức thực hiện khoa học trong quản lý nhà nước về đất đai của chính quyền các cấp bằng các hành động

cụ thể, không phải là “khẩu hiệu” Có thể nói, quản lý nhà nước về đất đai là một công việc phức tạp, cùng một mảnh đất tại một vị trí cụ thể nhưng được quản lý trực tiếp và gián tiếp bởi nhiều cơ quan và cấp độ khác nhau (theo ngành và lãnh thổ) Nếu xem xét trên địa bàn hành chính cấp xã thì trước hết nó chịu sự quản lý của chính quyền xã Nếu xem xét trên địa bàn cấp huyện thì nó vừa phải chịu sự quản lý

của chính quyền xã và lại phải chịu sự quản lý của chính quyền huyện Tiếp tục như vậy, nếu ta đặt nó trong phạm vi tỉnh và quốc gia thì mảnh đất cụ thể này sẽ tiếp tục chịu sự quản lý của chính quyền tỉnh, Nhà nước

Từ những vấn đề trên, tác giả đề xuất khái niệm: Quản lý nhà nước trong quá trình thu hồi đất của chính quyền xã là sự tác động có tổ chức, có định hướng, trên cơ sở pháp luật, của các cơ quan Nhà nuớc có thẩm quyền đối với các chủ thể

và đối tượng có liên quan, để ban hành và thực hiện các quyết định lấy lại quyền sử dụng đất đã giao của các đối tượng sử dụng đất nhằm phân phối lại quỹ đất và giải quyết hài hòa các mối quan hệ lợi ích phức tạp đối với đất đai Đây là một nội dung quan trọng của quản lý Nhà nước về đất đai của chính quyền xã thể hiện sự phối hợp để thực hiện tốt các nhiệm vụ quản lý được giao của chính quyền huyện với các đơn vị khác thuộc hệ thống quản lý nhà nước về đất đai được pháp luật quy định, nhằm mang lại môi trường thuận lợi nhất cho người sử dụng đất trong việc thực hiện các quyền lợi và nghĩa vụ của mình đối với đất đai, đảm bảo đất đai được

sử dụng hiệu quả cao cho các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội vì con người, cộng

đồng, xã hội cũng như bảo vệ môi trường sống bền vững tại xã

1.2 Quản lý Nhà nước trong quá trình thu hồi đất để phát triển kinh tế -

xã hội

1.2.1 Sự cần thiết khách quan của thu hồi đất để triển kinh tế - xã hội

- Tầm quan trọng của các dự án kinh tế, xã hội: Dự án phát triển kinh tế, xã hội là một công cụ để triển khai thực hiện các nhiệm vụ của chiến lược, quy hoạch,

kế hoạch và chương trình phát triển một cách hiệu quả nhất Góp phần giải quyết quan hệ cung cầu về vốn trong phát triển kinh tế - xã hội và giải quyết quan hệ cung cầu về sản phẩm, dịch vụ trên thị trường Cải thiện đời sống dân cư và cải biến bộ mặt kinh tế - xã hội của từng địa phương, từng vùng và của cả nước Là một phương pháp kế hoạch hóa được áp dụng tại nhiều nước trên thế giới Đây là công cụ để triển khai thực hiện nhiệm vụ, mục tiêu của kế hoạch với hiệu quả kinh tế - xã hội cao nhất Với vai trò và tầm quan trọng đó, Nhà nước với vị thế là tổ chức của quyền lực chính trị, kinh tế và pháp lý, là đại diện chủ sở hữu toàn dân về đất đai và

là chủ thể quản lý thống nhất toàn bộ vốn đất của quốc gia có quyền phân bổ và điều chỉnh đất đai, thu hồi đất của những người đang sử dụng để chuyển giao cho chủ thể khác sử dụng cho mục đích quan trọng này

- Sự cần thiết phải thu hồi đất cho mục đích phát triển kinh tế, xã hội: Đất đai

là nguồn tài nguyên vô cùng quý giá của dân tộc ta, là hiện thân của chủ quyền, của lãnh thổ quốc gia, là tư liệu sản xuất không gì có thể thay thế được trong sản xuất nông nghiệp, là nguồn nội lực để phát triển đất nước Tuy nhiên, vốn đất là có hạn, hiện tổng quỹ đất tự nhiên của nước ta hiện nay chiếm khoảng 331.699 km2, trong khi đó, dân số khoảng 96.880.645 triệu người, đứng thứ 15 trên thế giới Mật độ dân

số của Việt Nam là 290 người/km2, nhưng dân cư phân bố không đồng đều, phần lớn là tập trung vào các khu đô thị, các thành phố lớn (Số liệu tính đến ngày 31/12/2019 theo kết quả tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019)

Dân cư phân bố không đồng đều giữa những nơi có kinh tế phát triển, điều kiện tự nhiên thuận lợi và những vùng sâu, vùng xa, vùng núi cao, điều kiện khó khăn Điều này cho thấy, việc thu hồi đất, giao đất, cho thuê đất để phân bổ và điều chỉnh đất đai nhằm phúc đáp ngày càng tốt hơn nhu cầu của xã hội là vấn đề tất yếu đặt ra Đặc biệt, việc thu hồi đất để thực hiện cho phát triển kinh tế, xã hội là vấn đề

có tính tất yếu khách quan và cần thiết đặt ra

Quá trình đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ cùng với sự tăng trưởng nhanh của nền kinh tế Do đó, Nhà nước cần phải xây dựng hệ thống hạ tầng xã hội và hạ tầng kỹ thuật nhằm cải thiện, nâng cao đời sống cho người dân Điều này dẫn đến việc Nhà nước phải thu hồi đất đang sử dụng để chuyển sang mục đích khác Tuy nhiên, vấn

đề đặt ra cần phải giải quyết; đó là việc thu hồi đất phải được tính toán một cách khoa học và dựa trên cơ sở quy hoạch; đảm bảo hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế với

ổn định xã hội, giữa phát triển công nghiệp, dịch vụ với bảo đảm an ninh lương thực quốc gia và sự phát triển bền vững đất nước

Sau khi Việt Nam gia nhập Tổ chức thương mại thế giới, chúng ta đã đạt được những thành tựu to lớn về kinh tế - xã hội, đã và đang tạo ra môi trường kinh doanh thuận lợi, tạo ra nhiều cơ hội đầu tư mới cho nhà đầu tư trong và ngoài nước

Nhiều nhà đầu tư nước ngoài khi biết được thông tin Việt Nam sẽ gia nhập Tổ chức thương mại thế giới (WTO) đã “đón đầu” sự kiện này và tích cực đầu tư mạnh vào Việt Nam Do đó, nguồn vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) vào Việt Nam bắt đầu tăng mạnh, theo số liệu của Cục Đầu tư nước ngoài (Bộ Kế hoạch và Đầu tư), tính đến ngày 20/12/2019, vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) vào Việt Nam bao gồm vốn đăng ký cấp mới, tăng thêm và vốn góp mua cổ phần của nhà đầu tư nước ngoài đã đạt 38 tỷ USD, tăng 7,2% so với cùng kỳ năm 2018 Đây cũng là con số cao nhất trong vòng 10 năm gần đây

Theo báo cáo của Vụ Quản lý khu kinh tế, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, tính đến cuối năm 2018, Việt Nam có 326 khu công nghiệp được thành lập, có 250 khu công nghiệp đã đi vào hoạt động với tổng diện tích đất tự nhiên gần 68 nghìn ha và 76 khu công nghiệp đang trong giai đoạn đền bù giải phóng mặt bằng và xây dựng cơ bản với tổng diện tích đất tự nhiên 25 nghìn ha

Chính vì vậy, nhu cầu về đất đai cho các dự án đầu tư trong và ngoài nước là một vấn đề rất cần thiết và quan trọng Việc thu hồi đất nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng cao cho các dự án đầu nhằm đẩy mạnh tăng trưởng kinh tế cũng là vấn đề cần thiết đặt ra và cần phải thực hiện Cùng với đó, điều không thể phủ nhận rằng, thu hồi đất cho các dự án phát triển kinh tế cũng là một trong những phương thức chuyển dịch đất đai có hiệu quả, nâng cao giá trị sử dụng đất, từng bước thực hiện thành công của chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp sang công nghiệp và thương mại dịch vụ

Điều 62 Luật Đất đai 2013 quy định Nhà nước thu hồi đất để phát triển kinh

tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng trong các trường hợp sau đây:

- Thực hiện các dự án quan trọng quốc gia do Quốc hội quyết định chủ trương đầu tư mà phải thu hồi đất;

- Thực hiện các dự án do Thủ tướng Chính phủ chấp thuận, quyết định đầu tư

mà phải thu hồi đất, bao gồm:

+ Dự án xây dựng khu công nghiệp, khu chế xuất, khu công nghệ cao, khu kinh tế; khu đô thị mới, dự án đầu tư bằng nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA);

+ Dự án xây dựng trụ sở cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội ở Trung ương; trụ sở của tổ chức nước ngoài có chức năng ngoại giao; công trình di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh được xếp hạng, công viên, quảng trường, bia tưởng niệm, công trình sự nghiệp công cấp quốc gia,…

+ Dự án xây dựng kết cấu hạ tầng kỹ thuật cấp quốc gia gồm thủy lợi, giao thông, thoát nước, cấp nước, điện, hệ thống dẫn, chứa xăng dầu, khí đốt, thông tin liên lạc, công trình thu gom, xử lý chất thải, kho dự trữ quốc gia;

- Thực hiện các dự án do Hội đồng nhân dân cấp tỉnh chấp thuận mà phải thu hồi đất bao gồm:

+ Dự án xây dựng trụ, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội; sở cơ quan nhà nước, công trình di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh được xếp hạng, tượng đài, bia tưởng niệm, công trình sự nghiệp công cấp địa phương

+ Dự án xây dựng kết cấu hạ tầng kỹ thuật của địa phương gồm giao thông, điện lực, cấp nước, thoát nước, thủy lợi, thông tin liên lạc, chiếu sáng đô thị

+ Dự án xây dựng khu dân cư nông thôn khu đô thị mới, khu dân cư nông thôn mới; cụm công nghiệp chỉnh trang đô thị; khu sản xuất, chế biến nông sản, thủy sản, hải sản tập trung…

+ Dự án xây dựng công trình phục vụ sinh hoạt chung của cộng đồng dân cư;

dự án tái định cư, nhà ở xã hội, nhà ở công vụ, nhà ở cho sinh viên; xây dựng công trình của cơ sở tôn giáo; khu văn hóa, thể thao, vui chơi giải trí phục vụ công cộng; chợ; nghĩa trang, nghĩa địa, nhà tang lễ, nhà hỏa táng;

+ Dự án khai thác khoáng sản được cơ quan có thẩm quyền cấp phép, trừ trường hợp khai thác khoáng sản làm vật liệu xây dựng thông thường, than bùn, khoáng sản tại các khu vực có khoáng sản phân tán, nhỏ lẻ và khai thác tận thu khoáng sản

Từ việc phân tích khái niệm cũng như đặc điểm của thu hồi đất chúng ta có thể thấy rằng thu hồi đất là một khái niệm khá phức tạp và phải được xem xét từ nhiều góc độ khác nhau Tuy nhiên, các khái niệm đều có một điểm chung về chủ thể của thu hồi đất đó là Nhà nước, nhà đầu tư và người sử dụng đất Vì vậy, để cân

bằng lợi ích của ba chủ thể này thì vai trò điều tiết của Nhà nước là cực kỳ quan trọng Để làm được điều đó thì Nhà nước phải làm tốt hai chức năng cơ bản của mình đó là chức năng quản lý và chức năng phục vụ Có như vậy việc thu hồi đất mới góp phần vào việc thực hiện mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội

Nội dung của quá trình thu hồi đất bao gồm chuyển mục đích sử dụng đất và chuyển đối tượng sử dụng đất Vì vậy, quản lý Nhà nước trong quá trình thu hồi đất nông nghiệp bao gồm việc thiết lập và thực hiện tất cả các quy tắc, cách thức, quy trình, cấu trúc và các phương pháp mà các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền sử dụng, để định huớng, điều tiết, thúc đẩy, tạo điều kiện cho các quyết định về chuyển mục đích sử dụng đất nông nghiệp và chuyển đối tượng sử dụng đất đó Các chủ thể

và đối tượng tham gia, mục đích, nội dung và các công cụ quản lý Nhà nước trong quá trình thu hồi đất sẽ được trình bày trong các nội dung tiếp theo

1.2.2 Mục đích quản lý Nhà nước trong quá trình thu hồi đất

Quản lý Nhà nước trong quá trình thu hồi đất được thực hiện hướng tới các mục đích cụ thể gồm:

Một là, quản lý nhà nước nhằm quản lý quỹ đất, sử dụng đất đai hiệu quả và bền vững, thúc đẩy phát triển kinh tế đất nước Quá trình thu hồi đất khiến đất đai

có thể được phân bổ lại và sử dụng hiệu quả, đem lại năng suất và giá trị cao hơn đối với nguồn tài nguyên đất

Hai là, quản lý nhà nước nhằm duy trì ổn định chính trị, trật tự an toàn xã hội Mặc dù việc thu hồi đất của nhà nước được tiến hành để sử dụng cho các mục đích được sự phê duyệt của nhà nước nhưng sẽ tác động trực tiếp đến quyền lợi vật chất của người sử dụng đất Vì vậy, thu hồi đất là hoạt động khá nhạy cảm, tiềm ẩn các nguy cơ mâu thuẫn về lợi ích giữa Nhà nước, người bị thu hồi đất cũng như người được chuyển quyền sử dụng đất Có thể giải quyết các tranh chấp thông qua khiếu kiện từ việc thực hiện bồi thường khi Nhà nước, tuy nhiên rất khó khăn để đảm bảo được sự hài hòa lợi ích trong thu hồi đất Không giải quyết tốt, hợp lý việc bồi thường thiệt hại, hỗ trợ cho người dân bị thu hồi đất thì có thể xảy ra tranh chấp, khiếu kiện kéo dài, thậm chí khiếu kiện vượt cấp và khiếu kiện đông người Điều

này là tiền đề nảy sinh những “điểm nóng” gây bất ổn về trật tự an toàn xã hội, chính trị và có thể khiến kẻ xấu lợi dụng kích động, lôi kéo người dân đi ngược lại với chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước Từ đó cho thấy, công tác quản lý Nhà nước trong quá trình thu hồi đất cần được sự quan tâm sát sao của các cơ quan quản lý nhằm duy trì ổn định chính trị, trật tự an toàn xã hội, tránh nguy cơ nảy sinh các xung đột xã hội

Ba là, pháp luật có vai trò quan trọng trong việc điều chỉnh các quan hệ xã hội mà các cơ quan quản lý nhà nước đang sử dụng để thu hồi đất, giúp giải quyết hài hòa lợi ích của các chủ thể và đối tượng có liên quan trong quá trình thu hồi đất

Vì lợi ích chung, lợi ích của cả cộng đồng, Nhà nước đứng ra thu hồi đất của đối tượng sử dụng đất để thực hiện sử dụng cho các mục đích khác nhau Điều này có thể dẫn đến lợi ích của các đối tượng có liên quan, bao gồm nhà đầu tư, lợi ích cộng đồng dân cư và của người nông dân có thể hài hòa nhưng cũng có thể mâu thuẫn với nhau

Nếu như không đảm bảo được lợi ích của người nông dân, thì cho dù là thu hồi đất để xây dựng các công trình phúc lợi, hay để phát triển kinh tế - xã hội mang lại lợi ích cho số đông người dân trong xã hội, cũng khó nhận được sự đồng tình của người dân, đẩy họ rơi vào tình trạng khó khăn về sản xuất Rõ ràng, lợi ích kinh tế của các đối tượng vẫn là yếu tố quan trọng chi phối các mối quan hệ xã hội Do đó khi thu hồi đất, Nhà nước phải đặt mục tiêu hài hòa về quyền lợi giữa các đối tượng này

1.2.3 Chủ thể và đối tượng tham gia quản lý nhà nước về thu hồi đất

Quan hệ pháp luật hay quan hệ dân sự trong xã hội đều nhằm hướng đến mục đích cụ thể là làm hài hòa lợi ích về tinh thần, vật chất, kinh tế của các chủ thể tham gia Bản thân hoạt động thu hồi đất để phát triển kinh tế xã hội đã có tính mục đích

và lợi ích mà nó hướng đến chính là lợi nhuận Trong những lợi ích về tinh thần và vật chất thì có lợi ích chung của cộng đồng, xã hội Chẳng hạn như khi thu hồi đất thực hiện các dự án là nhà ở sẽ tạo ra lợi ích chung là tạo ra quỹ nhà ở cho xã hội, nâng cao đời sống cho người dân Tuy nhiên, xét về góc độ kinh tế, thì chủ đầu tư là những người được hưởng lợi đầu tiên

1.2.3.1 Nhà nước

Tiền thuế từ chủ đầu tư thực hiện dự án và thuế của người dân nộp khi chuyển nhượng bất động sản là một trong những lợi ích mà Nhà nước có được Bên cạnh đó, dự án thu hồi đất còn mang lại cho Nhà nước lợi ích to lớn về kinh tế, xã hội chẳng hạn như: Có thêm khu đô thị, khu công nghiệp, xây dựng hạ tầng kỹ thuật Tuy nhiên trong không ít trường hợp, chủ đầu tư thường tìm cách để càng nộp

ít thuế cho Nhà nước càng tốt, thậm chí họ còn đưa ra các lý do, dây dưa nợ đọng thuế nhiều năm liền Theo báo cáo của Cục thuế Thành phố Hồ Chí Minh tính đến tháng 10/2019 thì điển hình là Công ty Cổ phần Xây dựng và Kinh doanh nhà Tân

An Huy với sơ tiền nợ thuế 172 tỷ đồng, Công ty Cổ phần Cảng Phú Định nợ 141 tỷ đồng… Ở Đồng Nai thì có Công ty Cổ phần đầu tư LDG (LDG Group) nợ thuế 150

tỷ đồng và còn nhiều công ty đầu tư các dự án nhà ở, khu đô thị nợ thuế từ vài chục

1.2.3.3 Người sử dụng đất

Người sử dụng đất được nhận bồi thường, hỗ trợ, tái định cư hoặc một số cơ chế khác trên cơ sở pháp luật quy định khi trao trả lại đất cho Nhà nước Ngoài ra, người sử dụng đất cũng hưởng lợi từ việc thu hồi đất như được hỗ trợ tạo công ăn việc làm mới, chuyển đổi nghề nghiệp

1.2.4 Nội dung quản lý Nhà nước trong quá trình thu hồi đất

1.2.4.1 Xây dựng, áp dụng cơ sở pháp lý về thu hồi đất

Về mặt lý luận, pháp luật có vai trò quan trọng trong việc điều chỉnh các quan hệ xã hội mà Nhà nước xét thấy cần phải điều chỉnh, nhằm đảm bảo mối quan

hệ hài hòa giữa các chủ thể; đồng thời việc ban hành pháp luật cũng nhằm mục đích

định hướng các hoạt động xã hội theo các tiêu chí nhất định Pháp luật là phạm trù thuộc kiến trúc thượng tầng, pháp luật phải phản ánh phù hợp với cơ sở hạ tầng đang tồn tại Như vậy, thu hồi đất cho dù với mục đích gì và trong trường hợp nào thì bản chất của nó cũng thể hiện mối quan hệ có liên quan đến tài sản giữa một bên

là Nhà nước và một bên là người sử dụng đất, cần thiết phải được điều chỉnh bằng pháp luật nhằm đảm bảo quyền lợi của các bên Cũng như các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội, thu hồi đất nói chung và thu hồi đất để phát triển kinh tế xã hội

vì lợi ích quốc gia, công cộng sẽ không thể thiếu đi vai trò của pháp luật trong việc điều chỉnh các hành vi xử sự của các chủ thể tham gia trực tiếp vào mối quan hệ này

Pháp luật hiện nay quy định cho phép Nhà nước (Ủy ban nhân dân cấp tỉnh

và Ủy ban nhân dân cấp huyện) là cơ quan có thẩm quyền thu hồi đất trong mọi trường hợp theo thẩm quyền Theo đó, Luật Đất đai năm 2013 quy định: Ủy ban nhân dân cấp tỉnh hoặc cấp huyện có thẩm quyền thu hồi đất để sử dụng cho mục đích quốc phòng, an ninh (Điều 61), thu hồi đất để phát triển kinh tế, xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng (Điều 62); thu hồi đất do lỗi vi phạm pháp luật đất đai của người sử dụng đất (Điều 64) và thu hồi đất thuộc các trường hợp pháp luật quy định (Điều 65) Với mỗi trường hợp thu hồi đất khác nhau, pháp luật cũng quy định những căn cứ thu hồi đất đó khác nhau cho phù hợp nhằm đảm bảo việc thu hồi đất

là có cơ sở, có lý do chính đáng, hạn chế tình trạng tùy tiện và lạm dụng khi thu hồi đất, ảnh hưởng đến quyền lợi của người sử dụng đất Đối với trường hợp thu hồi đất

để phát triển kinh tế, xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng, pháp luật hiện hành quy định căn cứ vô cùng chặt chẽ, đó là: "Kế hoạch sử dụng đất hàng năm của Ủy ban nhân dân cấp huyện đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền phê duyệt" và "Tiến

độ thực hiện dự án" (Điều 63) Mặt khác, ngay cả mục đích sử dụng đất là phát triển kinh tế, xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng song để đất được giao cho tổ chức, cá nhân sử dụng đất này thì yêu cầu đặt ra cho các nhà đầu tư cần phải đảm bảo đó là

dự án phải đúng tiến độ đã được phê duyệt Quy định này nhằm phòng tránh tình trạng các dự án treo, quy hoạch treo làm lãng phí tài nguyên

1.2.4.2 Tổ chức thực hiện thu hồi đất

Cơ quan quản lý nhà nước tổ chức thực hiện việc thu hồi đất thông qua các công cụ như kế hoạch, tài chính, hành chính, tuyên truyền…

Nếu như quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất là quy phạm pháp luật gián tiếp làm phát sinh quyền định đoạt của Nhà nước đối với đất đai, cũng như nghĩa vụ chấp hành của người sử dụng đất khi Nhà nước ban hành quyết định thu hồi đất nói chung, và thu hồi đất nói riêng thì những quy định về nội dung, trình tự, thủ tục và thẩm quyền thu hồi đất chính là quy phạm pháp luật trực tiếp để Nhà nước thực hiện thẩm quyền của mình Như đã phân tích, quyền sử dụng đất đã là quyền tài sản, và chính là tài sản, nên thu hồi đất là thu tài sản của người sử dụng đất phù hợp với Điều 54 Hiến pháp năm 2013: “Quyền sử dụng đất được pháp luật bảo hộ” Để đảm bảo quyền tài sản của người dân, yêu cầu đặt ra là phải xây dựng các quy định pháp luật, kể cả nội dung và hình thức đáp ứng được yêu cầu, nguyện vọng của cả hai bên: Nhà nước và người sử dụng đất khi tham gia quan hệ pháp luật đất đai

Về phía các cơ quan nhà nước, các quy định về trình tự, thủ tục mà Nhà nước phải thực hiện nhằm hướng tới đảm bảo tính minh bạch, dân chủ và công khai về thu hồi đất, trên tinh thần tôn trọng và lấy dân làm gốc Đảm bảo dân được biết, được bàn, được làm, được kiểm tra các công việc của Nhà nước liên quan đến thu hồi đất Mọi biện pháp cứng rắn, mang tính quyền uy, áp đặt như: kiểm đếm bắt buộc, cưỡng chế bắt buộc của nhà nước chỉ đặt ra sau khi quy trình, thủ tục đã được áp dụng và tuân thủ triệt để, đúng pháp luật, các biện pháp giải thích và thuyết phục đã được áp dụng mà không đạt được mục đích đặt ra

Về phía người dân có đất bị thu hồi, trình tự, thủ tục thu hồi đất một mặt để đảm bảo cho người dân biết những công việc họ phải làm, phải thực hiện liên quan đến thu hồi đất, đảm bảo cho người dân chủ động và có kế hoạch trong việc thu xếp thời gian và kế hoạch di chuyển tài sản ra khỏi khu vực đất bị thu hồi một cách an toàn và hiệu quả nhất Quy định về trình tự, thủ tục thu hồi đất cũng giúp người dân nắm bắt được những khâu, những công đoạn mà họ phải có trách nhiệm tham gia, phối hợp cùng với nhà nước, nhà đầu tư trong việc thu hồi đất và giải phóng mặt

bằng Hơn thế, trình tự, thủ tục thu hồi đất còn là cơ sở, căn cứ để người dân kiểm tra, giám sát việc thực thi pháp luật của nhà nước khi thu hồi đất Trên thực tế, nhiều sai phạm và biểu hiện của sự tùy tiện đã được phát hiện cũng chính từ một trong những lý do vi phạm quy trình, thủ tục thu hồi đất

Về quy phạm thẩm quyền thu hồi đất, đây cũng là nhóm quy phạm không thể thiếu nhằm xác định rõ vai trò, trách nhiệm của cơ quan có thẩm quyền trong thu hồi đất Ở một khía cạnh khác, quy phạm quy định về thẩm quyền thu hồi đất còn nhằm xác định rõ giới hạn thẩm quyền của cơ quan có thẩm quyền thu hồi đất trong từng trường hợp cụ thể Giới hạn này nhằm đảm bảo hạn chế và phòng ngừa tình trạng tùy tiện, lạm quyền khi thu hồi đất ở các địa phương và các biểu hiện của lợi ích cục bộ, lợi ích nhóm Sự vượt quá giới hạn thẩm quyền trong thu hồi đất đều là trái pháp luật và phải chịu các hình thức trách nhiệm pháp lý

Đây không phải là nhóm quy phạm thuộc nội dung nghiên cứu trực tiếp của luận văn này, song vấn đề về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất là một trong những nội dung trọng tâm, liên quan trực tiếp đến công tác thu hồi đất và bồi thường, giải phóng mặt bằng Thực tế cho thấy, thu hồi đất nhanh hay chậm, diễn ra thuận lợi hay vướng mắc, đồng thuận hay không đồng thuận giữa nhà nước với người dân cũng mấu chốt từ vấn đề bồi thường, hỗ trợ, tái định cư Vì vậy, xây dựng các quy định pháp luật về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất hướng đến lợi ích giữa các bên khi tham gia quan hệ pháp luật đất đai sẽ là nhân tố quan trọng trong việc góp phần ổn định xã hội

Pháp luật về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất phải đáp ứng quyền lợi của người bị thu hồi đất; quyền lợi của nhà nước với tư cách là chủ sở hữu trong việc thực hiện quyền điều tiết phần giá trị tăng thêm từ đất mà không do đầu tư của người sử dụng đất mang lại; và đảm bảo cho khả năng sinh lợi của nhà đầu tư khi

bỏ vốn thực hiện dự án; hay nói cách khác, các quy định pháp luật về bồi thường,

hỗ trợ phải phản ảnh hài hòa lợi ích của các bên

1.2.4.3 Kiểm tra, giám sát và giải quyết các khiếu nại, tố cáo liên quan đến quá trình thu hồi đất

Điều 30 Hiến Pháp năm 2013 đã quy định rằng: Tất cả mọi người có quyền

tố cáo, khiếu nại với cá nhân, tổ chức, cơ quan có thẩm quyền về những việc làm trái với pháp luật của cá nhân, tổ chức, cơ quan Người bị thiệt hại có quyền được bồi thường về tinh thần, vật chất, và phục hồi danh dự Như vậy, khiếu nại là quyền hiến định Khi quyền và lợi ích hợp pháp của những người sử dụng đất nông nghiệp

bị tác động bởi các quyết định hành chính của cơ quan Nhà nước, hoặc người được trao quyền có liên quan đến việc thu hồi đất, xâm hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của họ, thì họ được thực hiện quyền khiếu nại Quá trình giải quyết khiếu nại chính

là hoạt động áp dụng pháp luật của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền, người được Nhà nước trao quyền Đó là việc xem xét những nội dung, tình tiết, cơ sở pháp lý cũng như cơ sở thực tiễn của việc khiếu nại Trên cơ sở đó, cơ quan Nhà nước có thẩm quyền, người có thẩm quyền sẽ lựa chọn quy phạm pháp luật để áp dụng, ban hành văn bản áp dụng pháp luật và tổ chức thực hiện văn bản đã ban Việc giải quyết khiếu nại đảm bảo nội dung, trình tự, thủ tục do pháp luật quy định; xác định việc khôi phục quyền và lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất, tổ chức bị xâm hại, sẽ góp phần vào việc củng cố niềm tin của nhân dân đối với chính quyền Đồng thời, cũng thông qua hoạt động này, Nhà nước phát hiện những hành vi vi phạm của các chủ thể đặc biệt để xử lý theo quy định pháp luật

Hiện nay, lợi ích của các bên về vấn đề thu hồi đất được xác định thông qua

cơ chế xác định giá đất (bảng giá đất Nhà nước) Bảng giá đất là bảng giá quy định hằng năm do Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố xác định sau khi đã được Hội đồng nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương phê duyệt Tuy nhiên, trong các dự án cụ thể, pháp luật đất đai quy định giá đền bù phải sát giá thị trường Vì vậy, trên cơ sở khung giá do Nhà nước quy định, Hội đồng định giá (liên ngành) sẽ xác định giá đất đối với thửa đất bị thu hồi Nhìn chung, trong quan hệ thu hồi đất các chủ thể hướng đến những lợi ích cụ thể Mặc dù vậy, vẫn còn một số bất cập và người dân vẫn bị thiệt thòi trong cơ chế thu hồi đất hiện nay Ngay cả khi các bên không tự thỏa thuận được về giá bồi thường trong cơ chế tự thỏa thuân, Nhà nước

sẽ đứng ra cưỡng chế thu hồi đất mà chính Nhà nước cũng chưa chắc được hưởng

lợi Chính cơ chế thu hồi đất thiếu các yếu tố cân bằng lợi ích hiện nay đang làm phát sinh tiêu cực, tham nhũng Nạn chạy dự án, khiếu kiện vì bất công bằng trong giải quyết lợi ích khi thu hồi đất luôn là vấn đề căng thẳng

1.3 Tiêu chí đánh giá Quản lý Nhà nước trong quá trình thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội

Từ cơ sở trên, luận văn tổng hợp, đề xuất bộ tiêu chí đánh giá công tác quản

lý Nhà nước trong quá trình thu hồi đất, bao gồm hệ thống 07 nhóm tiêu chí với 21 chỉ tiêu đánh giá cụ thể:

Tính minh bạch: Sự rõ ràng, công khai của chính sách, pháp luật và các quy định về thu hồi đất đối với người dân bị thu hồi đất; Khả năng tiếp cận thông tin về Bảng giá đất địa phương của người dân bị thu hồi đất; Sự công khai về lợi ích và chi phí gây ra của các dự án cần thu hồi đất đối với người dân bị thu hồi đất

Tính đáp ứng: Việc sử dụng cơ chế chia sẻ lợi ích giữa các nhóm đối tượng khi tiến hành thu hồi đất; Sự phù hợp của chính sách, pháp luật và các quy định về thu hồi đất với yêu cầu thực tiễn; Khả năng khiếu nại, tố cáo của người dân bị thu hồi đất

Sự tham gia của người dân: Tính chất và mức độ tham gia của người dân và các bên liên quan (các tổ chức chính trị xã hội, các tổ chức xã hội nghề nghiệp, các

tổ chức dịch vụ công, các nhà khoa học, các chuyên gia và các đơn vị truyền thông) vào quá trình xây dựng chính sách, pháp luật về thu hồi đất tại địa phương; Tính chất và mức độ tham gia của người dân và các bên liên quan (các tổ chức chính trị

xã hội, các tổ chức xã hội nghề nghiệp, các tổ chức dịch vụ công, các nhà khoa học, các chuyên gia và các đơn vị truyền thông) vào xây dựng Bảng giá đất tại địa phương; Sự đàm phán giữa cơ quan có thẩm quyền và người bị thu hồi đất về kế hoạch thu hồi đất; Sự đàm phán giữa cơ quan có thẩm quyền và người bị thu hồi đất

về phương án bồi thường và hỗ trợ; Sự tham vấn các cơ quan độc lập, các chuyên gia để giúp đỡ những người bị thu hồi đất

Tính công bằng: Sự thỏa đáng của các khoản bồi thường và hỗ trợ cho người dân bị thu hồi đất; Sự công bằng của các khoản bồi thường và hỗ trợ cho người dân

bị thu hồi đất

Tính hiệu lực: Tính hiệu lực của việc chi trả các khoản bồi thường và hỗ trợ đối với người dân bị thu hồi đất; Thời gian thanh toán các khoản bồi thường và hỗ trợ cho người dân bị thu hồi đất; Tính chất và thời gian giải quyết khiếu nại, tố cáo của người dân bị thu hồi đất

Tính hiệu quả: Sử dụng ngân sách, nguồn lực, năng lực thể chế để thực hiện chính sách và pháp luật thu hồi đất tại địa phương; Sử dụng tài nguyên đất sau khi thu hồi

Trách nhiệm giải trình: Sự trùng lặp về chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan quản lý trong quá trình thu hồi đất; Sự kiểm tra và yêu cầu giải trình của người dân

và các bên liên quan (các nhóm chính trị - xã hội, các tổ chức xã hội nghề nghiệp, các tổ chức dịch vụ công, các nhà khoa học, chuyên gia, các đơn vị truyền thông) đối với các cơ quan Nhà nước; Chế tài xử phạt khi các cơ quan Nhà nước không giải trình được

1.4 Các yếu tố ảnh hưởng tới quản lý Nhà nước trong quá trình thu hồi đất để phát triển kinh tế xã hội

a Hoạt động của hệ thống chính trị và thể chế quản lý đất đai và thu hồi đất

để phát triển kinh tế xã hội

Hiệu lực, hiệu quả của công tác quản lý Nhà nước nói chung phụ thuộc vào nội dung, phương thức lãnh đạo của Đảng; sự tham gia, phối hợp của các tổ chức chính trị - xã hội; sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan thực hiện quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp Trong quá trình thu hồi đất, những yếu tố này cũng ảnh hưởng rất lớn Xuất phát từ đặc điểm hệ thống chính trị của Việt Nam

là “Đảng Cộng sản Việt Nam là Đảng cầm quyền, lãnh đạo Nhà nước và xã hội”, do

đó vai trò tác động của đảng cầm quyền đối với việc tổ chức và phương thức hoạt động của bộ máy quản lý cơ bản có sự khác biệt với nhiều nước Tương tự như vậy, mối quan hệ giữa bộ máy quản lý Nhà nước với các bộ phận khác của hệ thống chính trị như các tổ chức chính trị - xã hội, các cơ quan lập pháp và tư pháp cũng

có nhiều nét đặc thù và đều trực tiếp hoặc gián tiếp tác động đến hiệu quả quản lý Nhà nước trong quá trình thu hồi đất để phát triển kinh tế, xã hội

Thể chế của nền kinh tế về quản lý đất đai và thu hồi đất, trước hết, bao gồm hệ thống các quy định về tổ chức và hoạt động của các cơ quan quản lý Nhà nước về đất đai và thu hồi đất Đây là yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến công tác quản lý Nhà nước trong quá trình thu hồi đất Những quy định này thể hiện địa vị pháp lý, chức năng, thẩm quyền, trách nhiệm của các cơ quan quản lý Nhà nước trong quá trình thu hồi đất Tiếp đến, thể chế của nền kinh tế về quản lý đất đai và thu hồi đất còn được thể hiện qua hệ thống văn bản do các cơ quan hành chính Nhà nước ban hành theo thẩm quyền để thực hiện chức năng quản lý Nhà nước về đất đai, trong đó có thu hồi đất Thể chế về quản lý đất đai và thu hồi đất sẽ quyết định

cơ chế, hình thức, các công cụ mà các cơ quan Nhà nước sử dụng để quản lý trong quá trình thu hồi đất Thể chế về quản lý đất đai của Việt Nam có những đặc trưng khác biệt với nhiều nước vì vậy cơ chế, hình thức, các công cụ quản lý của Nhà nước trong quá trình thu hồi đất cũng có những nét khác biệt Mỗi sự thay đổi trong thể chế của nền kinh tế về quản lý đất đai và thu hồi đất đều dẫn đến sự thay đổi của công tác quản lý Nhà nước trong quá trình thu hồi đất

b Tổ chức bộ máy Nhà nước về đất đai và thu hồi đất để phát triên kinh tế,

xã hội

Hoạt động của các cơ quan quản lý Nhà nước trong quá trình thu hồi đất chịu

sự chi phối, và phụ thuộc rất lớn vào cơ cấu, tổ chức, chức năng của các cơ quan quản lý Nhà nước về đất đai và thu hồi đất Vấn đề chủ yếu ở đây là cần có sự phân công trong nội bộ hệ thống tổ chức, xác định nhiệm vụ cho các cơ quan khác nhau

để tạo được sự điều hoà, phối hợp cần thiết nhằm bảo đảm thực hiện được mục tiêu tổng thể của hệ thống các cơ quan quản lý Nhà nước về đất đai và thu hồi đất Cơ cấu tổ chức hợp lý trong bộ máy quản lý Nhà nước về đất đai và thu hồi đất sẽ tránh được sự chồng chéo, giúp dễ dàng phối hợp, điều chỉnh công việc trong thực hiện nhiệm vụ, và tiết kiệm thời gian Ngược lại nếu cơ cấu bất hợp lý sẽ làm giảm hiệu quả hoạt động của các cơ quan này Bộ máy quản lý Nhà nước về đất đai và thu hồi đất là một chỉnh thể và mỗi cơ quan là một bộ phận, cả bộ máy chỉ hoạt động tốt khi mỗi bộ phận vừa thực hiện tốt nhiệm vụ của mình vừa phối hợp tốt với các bộ phận khác để hoàn thành được mục tiêu chung của quá trình thu hồi đất

c Đội ngũ cán bộ, công chức làm công tác thu hồi đất

Chất lượng nguồn nhân lực luôn là yếu tố quyết định hiệu lực, hiệu quả quản

lý Nhà nước Công tác quản lý trong quá trình thu hồi đất chuyên nghiệp chỉ có thể hình thành trên cơ sở xây dựng và phát triển nguồn nhân lực tương ứng mang tính chuyên nghiệp Nguồn nhân lực của bộ máy quản lý Nhà nước làm công tác thu hồi đất ở địa phương bao gồm cán bộ thông qua bầu cử, công chức được tuyển dụng theo chỉ tiêu biên chế và viên chức được tuyển dụng thông qua hợp đồng làm việc Tính chuyên nghiệp của đội ngũ cán bộ, công chức làm công tác thu hồi đất chủ yếu

và trước hết dựa trên sự phân biệt rõ chức năng, nhiệm vụ từng nhóm đội ngũ cán

bộ, công chức, viên chức này phù hợp với yêu cầu và nội dung quản lý thu hồi đất của địa phương Tính chuyên nghiệp còn dựa trên trình độ, năng lực chuyên môn của đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức này; kỹ năng, nghiệp vụ gắn với chuyên môn và kinh nghiệm làm việc; và ý thức chấp hành kỷ luật, kỷ cương và đề cao văn hóa công vụ, nhất là văn hóa giao tiếp, ứng xử trong quá thực hiện công việc liên quan đến thu hồi đất

d Tài chính công

Những đảm bảo về mặt tài chính và điều kiện cơ sở vật chất, kỹ thuật cho công tác quản lý Nhà nước trong quá trình thu hồi đất tại địa phương phụ thuộc một phần vào nhu cầu quản lý, nhưng phụ thuộc chủ yếu vào trình độ phát triển kinh tế -

xã hội của của địa phương trong từng giai đoạn Việc đầu tư về tài chính, trang bị cơ

sở vật chất, kỹ thuật sẽ đảm bảo cho sự vận hành của bộ máy và hoạt động của chế

độ công vụ, công chức Đây vừa là điều kiện, vừa là một trong những tiêu chí chủ yếu để đánh giá hiệu quả của nền hành chính Mặc dù mức chi tiêu cụ thể cho bộ máy hành chính luôn là vấn đề gây tranh cãi và khó thống nhất quan điểm, nhưng thước đo chủ yếu vẫn là hiệu quả hoạt động của nền hành chính, mức chi tiêu phải phù hợp với trình độ phát triển, nhu cầu quản lý và coi đó là nguồn đầu tư cho phát triển

e Sự ủng hộ và tham gia của người dân đối với bộ máy quản lý Nhà nước về

đất đai và thu hồi đất để phát triển kinh tế, xã hội

Sự ủng hộ và tham gia của người dân đối với bộ máy quản lý Nhà nước về đất đai và thu hồi đất là nhân tố quan trọng tác động đến hiệu quả quản lý Nhà nước Thực tiễn cho thấy, sự ủng hộ và tham gia của người dân đối với các cơ quan Nhà nước càng lớn thì hoạt động quản lý của bộ máy Nhà nước càng dễ dàng đạt được mục tiêu Sự tham gia của người dân vào quá trình quản lý Nhà nước sẽ đảm bảo tính khách quan trong công tác quản lý Trong quá trình thu hồi đất, sự tham gia của người dân không chỉ thể hiện bằng quyền giám sát đối với hoạt động của cơ quan Nhà nước, thực hiện quyền khiếu nại, tố cáo, mà còn có quyền tự mình tham gia vào hoạt động quản lý Nhà nước, trực tiếp thể hiện quyền lợi của mình Điều này thể hiện vai trò đặc biệt của người dân trong quản lý Nhà nước, và Nhà nước phải có trách nhiệm bảo đảm những điều kiện để người dân được tham gia vào quá trình quản lý này Người dân có thể trực tiếp tham gia hoạt động quản lý Nhà nước

về đất đai và thu hồi đất thông qua việc trực tiếp làm việc tại các cơ quan Nhà nước, hoặc thông qua việc thực hiện quyền và nghĩa vụ công dân của mình Người dân cũng có thể gián tiếp thực hiện việc quản lý Nhà nước thông qua việc tham gia vào hoạt động của các tổ chức xã hội, các hoạt động tự quản ở cơ sở

Tiểu kết chương 1

Tiểu kết chương lý luận quản lý nhà nước về thu hồi đất để phát triển kinh tế,

xã hội là hoạt động điều chỉnh pháp luật mang tính tất yếu, có vai trò quan trọng đối với sự phát triển kinh tế, xã hội của bất kỳ quốc gia nào nói chung và của Việt Nam nói riêng Trước khi có Luật Đất đai năm 2003, Nhà nước đều đứng ra thu hồi đất trong mọi trường hợp với điều kiện là các dự án sử dụng đất được phê duyệt, đúng quy hoạch Đến khi Luật Đất đai năm 2003 có hiệu lực mới quy định riêng về thu hồi đất vì mục đích phát triển kinh tế (Điều 40) Các nhà làm luật lúc đó đã gọi đúng tên một quan hệ pháp luật vẫn tồn tại từ trước đó – Quan hệ pháp luật thu hồi đất vì mục đích kinh tế Đây là điểm đột phá rất lớn trong pháp luật đất đai về thu hồi đất So với Luật Đất đai năm 2003 và các văn bản hướng dẫn thi hành, Luật Đất đai năm 2013 (có hiệu lực thi hành từ ngày 01/7/2014) có nhiều điểm mới, quy định

cụ thể, đầy đủ các nội dung liên quan đến quyền, nghĩa vụ của người sử dụng đất,

công tác quản lý Nhà nước về đất đai,… phù hợp với yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội đất nước trong tình hình mới và hội nhập quốc tế Tuy nhiên, sau gần 06 năm triển khai thực hiện Luật Đất đai năm 2013 và Nghị định số 43/2014/NĐ-CP ngày 15/5/2014 của Chính phủ quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Đất đai trong thực tiễn đã bộc lộ một số bất cập, hạn chế trong công tác thu hồi đất Việc lúng túng trong vấn đề giải quyết các yêu cầu của người dân hoặc ban hành một số quyết định hành chính thiếu cơ sở pháp lý ở một số địa phương là do hiểu và áp dụng không thống nhất từ trên xuống dưới các quy định của pháp luật về thu hồi đất Một bộ phận người dân không được bồi thường thỏa đáng, công bằng thậm chí

bị mất đất có thể gây bất ổn chính trị, xã hội Người dân bị chịu thiệt thòi khi vấn nạn tham nhũng gia tăng và nguồn tài nguyên đất bị sử dụng lãng phí Tình trạng tham nhũng, lãng phí đất đai là một trong những nguyên nhân dẫn đến thất thu ngân sách Nhà nước Theo tôi, thu hồi đất chỉ nên áp dụng trong những trường hợp thật cần thiết như vì mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, công cộng Đối với những trường hợp còn lại, thay vì “thu hồi” cần đưa ra khái niệm chuẩn xác hơn khi Nhà nước thực hiện quyền định đoạt đối với đất đai Những vấn đề mà tôi trình bày, phân tích ở Chương 1 sẽ là tiền đề, cơ sở để tiếp tục nghiên cứu và luận giải pháp luật về thu hồi đất để phát triển kinh tế, xã hội trên địa bàn xã Đại Phước, huyện Nhơn Trạch, tỉnh Đồng Nai, đồng thời cũng là cơ sở để kiến nghị giải pháp hoàn thiện pháp luật về thu hồi đất

Chương 2 THỰC TRẠNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ THU HỒI ĐẤT TRÊN ĐỊA BÀN

XÃ ĐẠI PHƯỚC, HUYỆN NHƠN TRẠCH, TỈNH ĐỒNG NAI

2.1 Khái quát chung về xã Đại Phước, huyện Nhơn Trạch, tỉnh Đồng Nai

2.1.1 Điều kiện địa lý tự nhiên

Đại Phước là một xã nằm ở phía tây bắc huyện Nhơn Trạch, tỉnh Đồng Nai, cách thành phố Biên Hòa 50 km theo tỉnh lộ 25B, quốc lộ 51; cách thành phố Hồ Chí Minh 3km về phía tây theo đường Lý Thái Tổ (trước đây là đường ĐT 769) Xã

có 03 ấp gồm ấp Phước Lý, ấp Bến Cộ và ấp Cù Lao Đặc biệt ấp Cù Lao cách trung tâm xã bởi dòng sông Đồng Nai và hiện nay đang xây dựng khu du lịch sinh thái

Xã Đại Phước có diện tích 59.577,3m2, liền kề với các xã Phú Hữu, Phú Đông, Phú Thạnh Từ xã Đại Phước có thể đi qua phà Cát Lái để qua Quận 2, thành phố Hồ Chí Minh và đi ra quốc lộ 51 để đi Bà Rịa Vũng Tàu

2.1.2 Đặc điểm kinh tế, xã hội

Xã Đại Phước trước năm 2000 là một xã phát triển chủ yếu là nông nghiệp,

từ năm 2000, huyện Nhơn Trạch được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt quy hoạch lên đô thị loại 2 vào năm 2020 Cùng với quy hoạch chung phát triển của huyện Nhơn Trạch và thuận lợi gần thành phố Hồ Chí Minh, có tuyến đường đi từ phà Cát Lái ra Quốc lộ 51 để đi Bà Rịa-Vũng Tàu… Từ đó xã Đại Phước được chuyển dịch dần cơ cấu kinh tế từ nông nghiệp sang thương mại, dịch vụ Định hướng xã Đại Phước phát triển thành thị trấn vào năm 2025

- Vấn đề phát triển kinh tế:

Xã Đại Phước định hướng phát triển thành thị trấn trong 5 năm tới

Thu nhập bình quân đầu người năm 2019 là 62.000.000đ/người/năm Theo

số liệu thống kê năm 2019, xã có 3.686 hộ, dân số 13.812 người

Hiện nay diện tích đất nông nghiệp bị thu hẹp do vướn các dự án, người dân chủ yếu làm nghề thương mại, dịch vụ và làm việc ở các công ty trên địa bàn huyện Nhơn Trạch và thành phố Hồ Chí Minh

Do vị trí địa lý thuận lợi, xã có khu chợ mới và khu phố thương mại được xem là chợ đầu mối cung cấp, trung chuyển hàng hóa cho các xã lân cận Đặc biệt là các dự án đầu tư như sân golf, khu du lịch sinh thái Cù lao Ông Cồn… đã góp phần thúc đẩy tỷ trong thương mại dịch vụ ngày càng phát triển

- Công tác quy hoạch: Điều chỉnh quy hoạch giai đoạn năm 2015 - 2020, chuyển mục đích sử dụng từ đất hàng năm sang đất ở khu dân cư, lập quy hoạch các điểm khu dân cư nông thôn; lập kế hoạch, quy hoạch sử dụng đất hàng năm; tổ chức quản lý tốt đất đai các dự án, khu quy hoạch, quy chủ và xác nhận nguồn gốc đất các hộ có đất bị thu hồi đúng quy định,

Tính đến nay trên địa bàn xã đã có 13 dự án quy hoạch với diên tích 1033,7

ha Trong đó có 5 dự án đã đền bù giải tỏa 100% giao cho nhà đầu tư, 1 dự án chủ đầu tư thỏa thuận mua lại với người dân, 5 dự án đang tiến hành quy trình đền bù, còn lại 3 dự án quy hoạch “treo”

2.2 Thực trạng quản lý nhà nước về thu hồi đất để phát triển kinh phát triển kinh tế, xã hội tại xã Đại Phước, huyện Nhơn Trạch, tỉnh Đồng Nai

2.2.1 Tình hình thu hồi đất để phát triển kinh tế, xã hội tại xã Đại Phước, huyện Nhơn Trạch, tỉnh Đồng Nai

Trước năm 2000 xã chủ yếu phát triển nông nghiệp, với 80% diện tích trồng lúa Nhưng từ khi quy hoạch để thực hiện các dự án đến nay thì diện tích đất nông nghiệp của xã nhà đã giảm dần hàng năm, hiện nay diện tích gieo trồng chỉ còn 120

ha, chiếm 13% (nhưng vẫn thuộc quy hoạch làm dự án, do hiện nay chưa triển khai nên người dân vẫn sản xuất)

Trên địa bàn xã có 03/03 ấp đều quy hoạch để thực hiện các dự án để làm khu dân cư, riêng ấp Cù Lao đã giải tỏa trắng bàn giao mặt bằng cho nhà đầu tư để xây dựng khu du lịch sinh thái, khu nghỉ dưỡng, sân golf,… Tình hình thu hồi đất tại xã được thể hiện qua bảng dưới đây:

Bảng 2.1 Tình hình thu hồi đất tại xã Đại Phước

1 Dự án khu du lịch sinh thái Đại Phước 559

2 Dự án khu đô thị du lịch Đại Phước 2 200

4 Dự án khu phố thương mại Đại Phước 30

5 Dự án khu dân cư Nhơn Thành 2

6 Dự án khu dân cư Đại Phước 6,4

7 Dự án khu dân cư Bảo Cường 9,6

8 Dự án khu Đô thị du lịch Đại Phước 130

9 Dự án khu dân cư Đất Ngọc 4,5

10 Dự án khu đô thị mới Đại Phước – Phú Hữu 30

11 Dự án Phòng khám đa khoa Đại Phước 0,57

12 Dự án khu hành chính xã Đại Phước 5,0

13 Dự án khu dân cư Hai Dung 20

Nguồn: Thu thập của tác giả

Phát triển kinh tế - xã hội vẫn là nhiệm vụ trong tâm để đưa xã Đại Phước trở thành thị trấn của huyện Nhơn Trạch vào năm 2025 Chính vì vậy, trong những năm vừa qua xã Đại Phước đã thu hút đầu tư và cấp phép triển khai các dự án lớn trên địa bàn xã Trong những năm vừa qua, trên địa bàn xã đã thu hồi hàng trăm ha đất ở

và đất nông nghiệp cho các dự án như:

- Dự án khu du lịch sinh thái Đại Phước với diện tích 559 ha chủ đầu tư là Tổng công ty cổ phần đầu tư phát triển xây dựng (DIC) và tập đoàn Vina Capital (Singapore) Đã đầu tư 228 tỷ đồng xây dựng cầu Đại Phước (hoàn thành tháng 7/2009) để bắt qua Cù Lao ông Cồn nhằm thu hút nhà đầu tư Cầu Đại Phước đã đánh thức tiềm năng, vị thế của một đầm sen vốn bị bỏ hoang hóa Khi hệ thống hạ tầng kỹ thuật được đầu tư đồng hộ cùng với các phân khu chức năng được bố trí hợp lý, dự án này hứa hẹn sẽ tạo nên một thành phố hiện đại thu nhỏ bao gồm: các

công trình nhà ở dạng biệt thự, chung cư, khu trung tâm thương mại với các công trình lớn như cao ốc văn phòng, khách sạn, trung tâm thương mại, giải trí, nghỉ dưỡng, sân golf, resort…

- Dự án khu đô thị du lịch Đại Phước 2 với diện tích 200 ha do Công ty Nhật Quang làm chủ đầu tư đã tiến hành bồi thường 313 trường hợp với số tiền là 62,7 tỷ đồng Hiện nay dự án này đang triển khai xây dựng

- Khu dân cư Đại Lộc, xã Đại Phước với diện tích 36 hecta, trong đó dành ra

12 hecta, phân thành 513 lô để phục vụ tái định cư cho các hộ bị giải tỏa ở ấp Cù lao Khu tái định cư Đại Lộc được xem là khu tái định cư kiểu mẫu trên địa bàn tỉnh Đồng Nai

- Dự án khu phố thương mại Đại Phước với diện tích 30 ha, do công ty Huỳnh Minh làm chủ đầu tư, đã đền bù, hiện nay các dãy nhà phố đã xây dựng được 80%

- Dự án khu dân cư do công ty Nhơn Thành làm chủ đầu tư với diện tích 2

ha, đã đền bù và đang xây dựng dự án

- Dự án khu dân cư Đại Phước do công ty Bái Tử Long làm chủ đầu tư với diện tích 64.410m2 Đã đền bù, giải tỏa 110 hộ với diện tích đất 56.953 m2, còn lại

07 hộ dân không đồng ý với giá đền bù với diện tích đất 7.457 m2 Đã xét cấp 18 suất tái định cư và 28 suất xã hội

- Khu đô thị du lịch Đại Phước do công ty Tín Nghĩa làm chủ đầu tư với diện tích 130,75 ha Hiện nay đang tiến hành thực hiện quy trình đền bù, giải tỏa Tuy nhiên do các hộ dân có đất trong dự án này chưa đồng ý với giá cả đền bù (yêu cầu chủ dự án phải thỏa thuận theo giá thị trường) nên không cho kiểm kê hiện trạng…

- Dự án khu dân cư do công ty Bảo Cường làm chủ đầu tư với diện tích 9,6

ha Có 88 hộ có đất và tài sản trên đất, đã thực hiện kiểm điếm hiện trạng và xét tái định cư, chưa làm công tác đền bù

- Dự án khu dân cư do công ty cổ phần Đất Ngọc làm chủ đầu tư với diện tích 4,5 ha Có 14 hộ có đất và tài sản trên đất, đã thực hiện kiểm điếm hiện trạng và chưa làm công tác xét tái định cư và công tác đền bù

- Dự án khu đô thị mới Đại Phước – Phú Hữu do công ty cổ phần địa ốc Thảo Điền làm chủ đầu tư với diện tích 64,13 ha Trong đó đất nằm trong dự án thuộc địa bàn xã Đại Phước là 300.725 m2 Công ty đã thỏa thuận mua lại 74 hộ dân với diện tích 296.788m2, công ty hiện đang tiếp tục thỏa thuận mua với 11 hộ dân còn lại với diện tích 16.937m2

- Dự án Phòng khám đa khoa Đại Phước, với diện tích 0,57 ha (quy hoạch

2.2.2 Thực trạng xây dựng, áp dụng quy định về thu hồi đất

Ở cấp độ xã, không xây dựng quy định về thu hồi đất nhưng đây là cơ quan quản lý cuối cùng của nhà nước thực thi việc áp dụng các quy định về thu hồi đất

Cho đến nay Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân tỉnh Đồng Nai đã ban hành 28 văn bản liên quan tới lĩnh vực quản lý đất đai, liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến thu hồi đất để phát triển kinh tế xã hội ở xã Đại Phước

Hều hết các văn bản cấp tỉnh Đồng Nai ban hành đều dựa trên các văn bản quy phạm pháp luật do Quốc Hội và các cơ quan quản lý đưa ra

Luất Đất đai năm 2013 qui định cụ thể các trường hợp thu hồi đất để phát triển kinh tế, xã hội nhằm hạn chế các hành vi lợi dụng, lạm quyền trong công tác thực hiện thu hồi đất; từng bước khắc phục và đẩy lùi tình trạng lợi dụng việc thu hồi đất sử dụng vào mục đích kinh tế để thu hồi đất nông nghiệp một cách ồ ạt, tràn lan, không chú trọng đúng mức đến hiệu quả kinh tế hoặc vì lợi ích nhóm diễn ra trên phạm vi cả nước thời gian vừa qua Hậu quả là diện tích đất nông nghiệp bị giảm sút một cách đáng kể, đe dọa vấn đề an ninh lương thực quốc gia, tiềm ẩn nguy cơ đẩy hàng ngàn hộ gia đình nông dân rơi vào tình cảnh bị mất đất sản xuất, không có công ăn việc làm, đời sống gặp rất nhiều khó khăn; trong khi đó thì hàng triệu m2 đất nông nghiệp sau khi bị thu hồi để thực hiện các dự án đầu tư nhà ở, khu

công nghiệp, sân golf… bị bỏ hoang kéo dài không chỉ gây lãng phí tài nguyên đất đai mà còn tạo sự bức xúc trong xã hội Đây còn là một trong những nguyên nhân phát sinh tham nhũng, tiêu cực và khiếu kiện, tranh chấp đất đai kéo dài tiềm ẩn nguy cơ gây mất ổn định chính trị Bên cạnh đó, với danh mục các dự án đầu tư ở các cấp được quy định cụ thể tại Điều 62 nêu trên cho thấy, Luật Đất đai năm 2013

đã qui định theo hướng thu hẹp hơn các trường hợp Nhà nước thu hồi đất để phát triển kinh tế, xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng Theo đó, Nhà nước chỉ thu hồi đất đối với các dự án quan trọng của quốc gia do Quốc hội quyết định chủ trương đầu tư; các dự án do Thủ tướng chính phủ chấp thuận, quyết định đầu tư và các dự

án do Hội đồng nhân dân chấp thuận mà không phải tất cả các loại dự án phát triển kinh tế xã hội nói chung Quy định này cũng cho thấy, Luật Đất đai năm 2013 từng bước giảm dần sự can thiệp sâu của Nhà nước đối với các quan hệ đất đai mang yếu

tố kinh tế, Nhà nước chỉ thực sự can thiệp bằng các quyết định hành chính về thu hồi đất khi những dự án đó thực sự phục vụ trước hết cho lợi ích của quốc gia, công cộng và quốc phòng, an ninh Còn lại, đối với các dự án đầu tư mà mục đích lợi nhuận của các nhà đầu tư là tối thượng thì Nhà nước khuyến khích quyền tự do thỏa thuận và thương lượng giữa nhà đầu tư với người có đất trên cơ sở tuân thủ các quy định của pháp luật

Việc đảm bảo hoạt động thu hồi đất của người đang sử dụng đất để sử dụng cho bất kỳ mục đích nào, vì bất kỳ lý do gì thì việc chấm dứt quyền sử dụng đất cũng phải hết sức thận trọng, có cơ sở, tránh sự tùy tiện, nhận được sự đồng thuận của người dân thì quy định về cơ sở, căn cứ thu hồi đất là vấn đề cần thiết và quan trọng Luật Đất đai năm 2013 quy định căn cứ Nhà nước thu hồi đất để sử dụng đất phát triển kinh tế xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng phải dựa trên 03 căn cứ sau đây:

Thứ nhất, dự án sử dụng đất phải thuộc một trong các trường hợp quy định

tại Điều 62 Luật Đất đai năm 2013 (dự án phát triển kinh tế, xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng như đã đề cập ở trên); Vẫn biết rằng, Nhà nước với vai trò là chủ sở hữu đại diện đối với toàn bộ đất đai trong phạm vi cả nước, Nhà nước có quyền