MỤC LỤC 1/15 TÊN ĐỀ TÀI “NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG VIẾT ĐOẠN VĂN NGHỊ LUẬN VĂN HỌC PHẦN TRUYỆN HIỆN ĐẠI CHO HỌC SINH LỚP 9” PHẦN I ĐẶT VẤN ĐỀ I Lí do chọn đề tài Đổi mới phương pháp dạy học đang là một vấn[.]
Trang 1TÊN ĐỀ TÀI:
“NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG VIẾT ĐOẠN VĂN NGHỊ LUẬN VĂN HỌC
PHẦN TRUYỆN HIỆN ĐẠI CHO HỌC SINH LỚP 9”
PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ
I Lí do chọn đề tài:
Đổi mới phương pháp dạy học đang là một vấn đề quan trọng có tính thời sự được nhiều cấp học, bậc học quan tâm Đặc biệt với đề án đổi mới căn bản, toàn diện nền giáo dục Việt Nam thì bộ môn Ngữ Văn cũng phải có bước chuyển mình để đáp ứng xu thế đó
Trong bộ môn Ngữ Văn thì nghị luận văn học là một trong những nội dung quan trọng trong chương trình Ngữ Văn lớp 9 Làm tốt được bài văn nghị luận văn học là rèn luyện cho học sinh về kỹ năng cảm thụ, phân tích, bình luận, đánh giá nhân vật, chủ đề, sự kiện, nghệ thuật của một tác phẩm truyện (hoặc đoạn trích) Làm tốt bài văn nghị luận văn học còn rèn luyện tư duy về ngôn ngữ, cách diễn đạt chính xác, cách dùng từ chuẩn mực, thuyết phục người khác nhìn nhận vấn đề theo quan điểm đúng đắn, phù hợp với tư tưởng, chủ đề của tác phẩm đồng thời có những liên hệ sát với cuộc sống hàng ngày
Không những vậy kiểu bài này thường xuyên còn có mặt chính trong các đề thi học sinh giỏi, trong các đề thi tuyển sinh vào lớp 10 THPT Nhằm kiểm tra mức độ hiểu biết của học sinh về các tác phẩm truyện (hoặc đoạn trích) Trên cơ
sở đó nhằm giáo dục nhân cách cho học sinh, bồi dưỡng tình cảm, tâm hồn, tình yêu quê hương đất nước, yêu cái đẹp và bộc lộ được những tâm tư tình cảm của mình thông qua một bài văn nghị luận
Đã nhiều năm giảng dạy kiểu bài này, tôi vẫn thấy đây là nội dung khó đối với học sinh Hầu như ít học sinh có thể làm hay, làm tốt, làm đúng được dạng kiểu bài này ngôn ngữ diễn đạt còn hạn chế Đa số bài viết của các em hầu như chỉ liệt kê, kể lể các sự việc diễn ra trong tác phẩm truyện (hoặc đoạn trích), chứ không biết cách lập luận chắc chắn, rõ ràng cho một mộ nhân vật, một sự kiện, một chủ đề hay nghệ thuật của một tác phẩm (hoặc đoạn trích) nhằm thu hút sự chú ý của người đọc, người nghe Điều quan trọng là đối với các em để đạt được
số điểm tương đối trong các bài kiểm tra đánh giá giữa kỳ, cuối kỳ cũng như thi học sinh giỏi, thi vào lớp 10 THPT là vấn đề khó khăn
Vậy làm thế nào để học sinh nắm chắc và làm được đoạn nghị luận văn học về tác phẩm truyện (hoặc đoạn trích) đạt kết quả cao? Là một giáo viên đã nhiều năm ham gia công tác giảng dạy tôi đã nắm bắt được tình hình này, tôi chọn
Trang 2chuyên đề này nghiên cứu, để có những suy nghĩ sâu sắc hơn, những biện pháp
cụ thể hơn, rõ ràng hơn giúp học sinh lớp 9 làm tốt được đoạn văn nghị luận văn học phần truyện hiện đại và có nhiều hứng thú, say mê với môn hơn hơn Một lý
do nữa khiến tôi chọn chuyên đề này là tôi được giao nhiệm vụ giảng dạy môn Ngữ Văn lớp 9 và bồi dưỡng học sinh giỏi môn Ngữ Văn khối 9 nhiều năm Mặc
dù kết quả chưa thật tốt, song đó cũng là một thành công bước đầu của tôi trong việc áp dụng những phương pháp, biện pháp cụ thể rõ ràng, những kinh nghiệm thiết thực giúp học sinh lớp 9 làm tốt đoạn văn nghị luận văn học phần truyện hiện đại Tôi hi vọng rằng những kinh nghiệm nhỏ này có ích và được áp dụng rộng rãi trong các nhà trường THCS
Qua việc đưa đề tài vào thực hiện trong năm học 2010-2021, tôi nhận thấy các
em có những tiến bộ rõ rệt trong việc làm bài văn nghị luận văn học Chính vì vậy nên tôi tiếp tục tìm tòi, nghiên cứu, bổ sung để thực hiện đề tài trong các năm học tiếp theo
II Mục đích nghiên cứu:
Giúp giáo viên nhận thấy việc hướng dẫn học sinh nhận diện kiểu bài, dạng bài, yêu cầu của đề bài, có phương pháp làm bài theo các bước cụ thể trong làm
bài văn nghị luận văn học là rất cần thiết
Giúp học sinh nhận diện được đề bài, cách lập dàn ý, cách xác định luận điểm, luận cư, dẫn chứng và kĩ năng viết bài nghị luận văn học Cung cấp giúp cho học sinh nắm chắc những kiến thức cơ bản về văn nghị luận nói chung và nghị luận văn học về tác phẩm truyện (hoặc đoạn trích) hiện đại nói riêng Từ đó hướng dẫn rèn luyện cho các em kĩ năng viết đúng, viết đủ, dần dần hướng tới viết hay, ý tứ sâu xa, lời lẽ ngắn gọn, hàm súc, bài viết mạch lạc, gợi cảm và có sức thuyết phục
Hình thành sự yêu thích, thích thú với bộ môn và với kiểu bài đó
III Đối tượng, phương pháp nghiên cứu:
- Học sinh lớp 9A, 9B Năm học 2020 - 2021
- Qua thực tiễn giảng dạy và học tập trên lớp; Qua các kênh thông tin: Sách, báo, các tài liệu chuyên ngành có liên quan; Qua kinh nghiệm của các đồng nghiệp, đặc biệt là các đồng nghiệp trực tiếp giảng dạy môn Ngữ Văn; So sánh, đối chiếu kết quả
IV Thời gian và phạm vi nghiên cứu:
-Năm học 2020- 2021
Trang 3- Chỉ nghiên cứu về việc giúp học sinh nhận diện đề, lập dàn ý để có thể có cách làm tốt, đoạn văn nghị luận văn học về tác phẩm truyện ( hoặc đoạn trích) truyện
hiện đại lớp 9
-Sách giáo khoa Ngữ Văn 9, các dạng đề bài thường gặp trong các bài kiểm tra đánh giá giữa kỳ và cuối kỳ, các dạng đề bài thường gặp trong kỳ thi tuyển sinh
vào 10 THPT
V Số liệu điều tra trước khi thực hiện
Trước khi thực hiện các giải pháp Nâng cao chất lượng viết đoạn văn nghị luận văn học phần truyện hiện đại cho học sinh lớp 9”, tôi đã tiến hành kiểm
tra thực trạng của học sinh bằng bài kiểm tra khảo sát chất lượng đầu năm với kết
quả cụ thể như sau:
Nhìn vào kết quả trên tôi thấy số lượng các em học sinh có kết quả giỏi là rất thấp Trong khi đó số lượng các em đạt trung bình, yếu thì lại rất cao Vậy để cải thiện và nâng cao hơn về chất lượng của của học sinh tôi đã tiến hành áp dụng
những biện pháp cụ thể để: Nâng cao chất lượng viết đoạn văn nghị luận văn học phần truyện hiện đại cho học sinh lớp 9
PHẦN II: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
I Cơ sở của việc chọn sáng kiến
1 Cơ sở lí luận
Thực hiện việc kiểm tra đánh giá theo năng lực học sinh ; Định hướng đổi mới
phương pháp dạy và kiểm tra đánh giá học sinh trong tình hình hiện nay là một yêu cầu, mục tiêu quan trọng trong giáo dục và đào tạo nói chung và trong dạy học nói riêng Yêu cầu của việc đổi mới phương pháp dạy học nên giáo viên cần vận dụng các phương pháp soạn giảng cho phù hợp để tăng khả năng thực hành, vận dụng lý thuyết khi làm bài cho học sinh phù hợp với từng đối tượng học sinh
và đạt các mức độ khác nhau như: Nhận biết, thông hiểu, vận dụng Từ đó có thể phát huy tính tự giác tích cực của học sinh Học sinh có thể thông qua bài làm của
mình so sánh, đối chiếu và có thể đánh giá được bài của bạn
Trong những năm học gần đây nghị luận văn học là mảng kiến thức vô cùng
quan trọng đồng hành cùng với nghị luận xã hội trong bài kiểm tra đánh giá giữ
Trang 4kỳ, cuối kỳ, thi vào lớp 10 THPT Bởi vậy mà trong cấu tạo các đề thi học sinh giỏi từ cấp Huyện đến thành phố, các đề thi tuyển sinh vào 10 THPT đề đa số được cấu tạo một phần là nghị luận văn học và một phần là nghị luận xã hội Ngay cả khi các em vào cấp THPT thì nội dung này tiếp tục được mở rộng và
nâng cao Bởi vậy mà tôi đã lựa chọn đề tài này: Nâng cao chất lượng viết đoạn văn nghị luận văn học phần truyện hiện đại cho học sinh lớp 9
Cũng bởi đây là nội dung quan trọng có số lượng điểm 3.5/10 trong đề kiểm tra, đề thi, phần nào giúp cho học sinh có kỹ năng làm bài văn nghị luận văn học
trong kỳ thi vào lớp 10 THPT sắp tới
Thể loại văn nghị luận là một trong những nội dung quan trọng của môn Ngữ
văn nói chung và phân môn Tập làm văn nói riêng - Bản chất của việc học thể loại nghị luận là người viết thường vận dụng nhiều thao tác, kĩ năng ( giải thích, chứng minh, phân tích, bình giảng ) để từ đó giúp các em biết trình bày một cách có lí lẽ, hấp dẫn những cảm nhận, suy nghĩ, đánh giá của mình về một nhân vật, sự kiện, chủ đề hay nghệ thuật của một tác phẩm, một đoạn trích cụ thể Học làm văn nghị luận cũng như mọi loại hình học tập khác là phải biết xây dựng từ
sự hiểu biết cơ bản đến các mức độ cao Trong khi rèn luyện kĩ năng cách làm bài văn nghị luận văn học thì mỗi một giáo viên cần chú ý phát huy, động viên tích cực sự sáng tạo của từng học sinh có thể dựa theo một công thức nhất định Cần xác định đây là tiết dạy học rèn phương pháp, kĩ năng làm văn chứ không phải là giảng văn Vì thế cần tránh sa vào bình giảng và phân tích một tác phẩm cụ thể
mà trọng tâm vào một vấn đề, một nhân vật hoặc một sự kiện, một chủ đè, nghệ thuật của một tác phẩm cụ thể
2 Cơ sở thực tiễn
Trong thực tế, nghị luận văn học nói chung và nghị luận văn học về một tác
phẩm truyện (hoặc đoạn trích) hiện đai lớp 9 nói riêng được đưa vào chương trình phổ thông ở cả hai cấp học (THCS và THPT) với vị trí vô cùng quan trọng trong
bộ môn Ngữ Văn Vì thế trong quá trình dạy học, tôi nhận thấy thực tế học sinh vẫn còn rất mơ hồ với việc xác định nội dung, nội hàm của đề và phương pháp làm một đoạn văn, bài văn nghị luận văn học Bởi vậy mà điểm thi trong các kỳ thi về bộ môn này đa số không cao, đặc biệt mất điểm nhiều về phần xác định đúng luận điểm, luạn cứ, lí lẽ, dẫn chứng, phân tích, bình giá Vậy để các em nắm vững kiến thức về cách nhận diện đề bài và cách làm bài văn nghị luận văn học
về tác phẩm truyện ( hoặc đoạn trích) hiện đại nhằm làm bước đệm vững chắc cho các em học ở chương trình THPT, trong quá trình giảng dạy bộ môn Ngữ văn
lớp 9, tôi mạnh dạn áp dụng ý tưởng của mình về việc : “Nâng cao chất lượng viết đoạn văn nghị luận văn học phần truyện hiện đại cho học sinh lớp 9” giúp các em làm tốt đoạn văn có hiệu quả
Trang 5II.Quá trình thực hiện đề tài:
1 Khảo sát thực tế:
Qua thực tế giảng dạy nhiều năm cứ đến bài viết văn nghị luận văn học nhất là
về tác phẩm truyện ( hoặc đoạn trích) là chất lượng bài kiểm tra rất thấp Qua các
kỳ chấm thi học sinh giỏi cấp Huyện, chấm thi vào 10 THPT phần điểm của nội dung nghị luận văn học của học sinh thường không cao Đặc biệt là trong năm học này trong các đề bài kiểm tra đánh giá giữa kỳ, cuối kỳ đều có nội dung về nghị luận văn học chiếm 3,5/ 10 điểm Thoạt đầu tôi nghĩ là do học sinh lười học, chủ quan nên dẫn đến kết quả như vậy Nhưng hiên tượng này lặp đi lặp lại nhiều lần, nhiều năm nên bản thân tôi nhận thấy ở đây tồn tại một vấn đề về kỹ năng và phương pháp làm bài của học sinh còn yếu
a Thụân lợi:
Là giáo viên có kinh nghiệm giẳng dạy lâu năm nên nắm rất chắc kiểu bài,
cách làm kĩ năng viết bài văn nghị luận văn học Kết hợp với việc truyền thụ đúng, đủ, chính xác kiến thức, phương pháp làm bài nên học sinh nắm vững kiến thức cơ bản về kiểu bài: Nghị luận về một tác phẩm truyện ( hoặc đoạn trích) Chuyên môn nhà trường, Tổ chuyên môn luôn đổi mới hình thức hoạt động nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy, quan tâm tạo điều kiện nâng cao chất lượng thi vào 10 nhất là bộ môn Ngữ Văn lớp 9
- Cơ sở vật chất của nhà trường đảm bảo cho việc giảng dạy
- Rất nhiều học sinh ngoan, có ý thức học hỏi và có sự cố gắng trong học tập
- Nhiều năm liền đội bộ môn Ngữ Văn của trường dự thi lớp 10 đều có học sinh đạt điểm 9
- Các em được cung cấp đủ Sách giáo khoa, vở, dụng cụ học tập
- Một số em có Tài liệu tham khảo thiết thực
b Khó khăn:
Song một khó khăn lớn là hầu như tất cả những học sinh có năng khiếu, có sự
nhận thức tốt đều thích học và thi môn tự nhiên, ít học sinh yêu thích bộ môn Ngữ Văn nhất là phần kiến thức về văn nghị luận Vì vậy việc giúp học sinh làm tốt, làm hay được kiểu bài này là điều không dễ dàng gì đối với giáo viên Mặt khác, do nhận thức của một số phụ huynh lại không định hướng cho con em mình học tập sâu về bộ môn Ngữ Văn mà chỉ động viên các con học để qua không bị điểm kém là được Điều này đã ảnh hưởng không ít đến chất lượng của bộ môn trong kiểm tra, đánh giá giữa kỳ, cuối kỳ cũng như kết quả thi học sinh giỏi và thi vào lớp 10 THPT hàng năm
2 Những giải pháp thực hiện:
Trang 62.1 Hướng dẫn học sinh nắm chắc lí thuyết làm bài văn nghị luận văn học đặc biệt là nghị luận về một tác phẩm truyện ( hoặc đoạn trích) hiện đại: Nghị luận về tác phẩm truyện ( hoặc đoạn trích) là trình bày những nhận xét,
đánh giá của mình về nhân vật, sự kiện, chủ đề hay nghệ thuật của một tác phẩm
cụ thể
Trong đó dùng ý kiến lí lẽ của mình để bàn bạc, để thuyết phục người khác về một vấn đề nào đó Muốn thuyết phục được người đọc, người nghe thì phải có quan điểm đúng, ý kiến đúng và thái độ phải đúng Có thể gọi ý kiến là lý còn thái độ là tình Có khi ý kiến đúng mà thái độ không đúng thì cũng kém giá trị và tác dụng Có ý kiến đúng và thái độ đúng rồi lại phải có cách nghị luận hợp lý nữa
Yêu cầu đoạn văn nghị luận: Những nhận xét đánh giá phải xuất phát từ nhân
vật, chủ đề, nghệ thuật được người viết khái quát nên phải đúng hướng, phải trật
tự hợp lý, phải mạch lạc, phải trong sáng, phải sinh động, hấp dẫn, sáng tạo
Những thao tác chính của văn nghị luận: giải thích, chứng minh, phân tích,
bình luận, bác bỏ, so sánh… Một bài đoạn văn nghị luận văn học được đánh giá
là hay thì trước hết phải viết đúng chủ đề và phải bám sát vào tác phẩm văn học
mà đề yêu cầu, luận điểm đưa ra phải nêu bật được chủ đề chính của đoạn văn
2.2 Muốn viết văn hay thì phải nắm rõ các kỹ năng cơ bản
2.2.1 Kỹ năng tìm hiểu đề:
Đề bài Tập làm văn được xem là một bài toán nghệ thuật ngôn từ Bởi bao giờ trong một đề bài cũng có những yêu cầu bắt buộc mà người thực hiện đề bài phải tìm ra phương pháp giải Vì thế, bước phân tích đề được xem là khâu đầu
tiên, có vai trò quyết định “ dẫn đường, chỉ lối” cho người làm bài Nếu phân tích
đúng yêu cầu của đề bài thì sẽ tìm ra được hướng đi đúng Ngược lại, nếu phân tích sai thì sẽ không đáp ứng được yêu cầu của đề , đôi khi còn bị lệch đề, lạc đề Chính vì thế mà người giáo viên phải hướng dẫn học sinh phải biết tìm hiểu, phân tích kĩ yêu cầu của đề Với thời lượng, không nhiều, với tình hình thực tế trong việc kiểm tra đánh giá theo thông tư 26 của Bộ GD&ĐT tôi chỉ xin phép giới thiệu các dạng đề viết đoạn văn nghị luận về tác phẩm truyện ( hoặc đoạn trích) hiện đại Dưới đây là một số giải pháp tôi đã áp dụng để giúp học sinh biết cách tìm hiểu đề:
*Nhận diện dạng đề:
Đề bài văn Nghị luận về tác phẩm truyện (đoạn trích) ở lớp 9 không bao giờ đồng nhất một dạng đề đơn điệu mà có rất nhiều dạng khác nhau nhưng chủ yếu
là 3 dạng thường gặp dưới đây :
Trang 7
- Dạng đề 1: Suy nghĩ về nhân vật, tác phẩm hoặc một khía cạnh nhân vật, tác
phẩm Ví dụ như các đề bài :
- Suy nghĩ về nhân vật ông Hai trong truyện ngắn “Làng” của Kim Lân (Mục
II/SGK Ngữ văn 9 tập II trang 65)
- Suy nghĩ của em về truyện ngắn “Lão Hạc” của Nam Cao ( SGK Ngữ văn 9 tập
II trang 66 )
- Suy nghĩ về tâm trạng nhân vật ông Hai khi nghe tin làng chợ Dầu theo giặc trong truyện ngắn “Làng” của Kin Lân
- Dạng đề 2: Phân tích đặc điểm nhân vật, tác phẩm hoặc một khía cạnh về nhân vật, tác phẩm Ví dụ như các đề :
-Phân tích diễn biến cốt truyện trong truyện ngắn “Làng” của Kim Lân ( Mục I/SGK Ngữ văn 9 tập II trang 64, 65 )
-Phân tích tình yêu thương con mãnh liệt của nhân vật ông Sáu trong truyện ngắn Chiếc lược ngà của Nguyễn Quang Sáng
- Phân tích vẻ đẹp tâm hồn của Phương Định trong truyện ngắn “Những ngôi sao
xã xôi” của Lê Minh Khuê
- Dạng đề 3: Cảm nhận về nhân vật hoặc làm sáng tỏ một vấn đề Ví dụ như
các đề :
- Cảm nhận về đời sống tình cảm gia đình trong chiến tranh qua tuyện ngắn “Chiếc lược ngà” của Nguyễn Quang Sáng (Mục I/ SGK Ngữ văn 9 tập II trang 64, 65 )
- Cảm nhận của em về nhân vật Phương Định trong một lần phá bom trong truyện ngắn “Những ngôi sao xa xô”i của Lê Minh Khuê
(Tuỳ theo mỗi dạng đề bài mà GV hướng dẫn HS các thao tác làm bài khác nhau) *.Phân tích đề và định hướng làm bài:
=> Đối với dạng đề 1 và 2 HS thường hay nhầm lẫn, GV phải hướng dẫn cho
HS biết phân biệt rõ thế nào là suy nghĩ về nhân vật, về tác phẩm? Thế nào là phân tích nhân vật, tác phẩm?
Suy nghĩ về nhân vật, tác phẩm hoặc một khía cạnh về nhân vật,
tác phẩm (dạng đề 1) là nghiêng về cảm nhận chủ quan của người viết về nhân
vật, tác phẩm hay một khía cạnh nào đó về nhân vật, tác phẩm (không nhất thiết phải phân tích đầy đủ từng đặc điểm của nhân vật hoặc đầy đủ giá trị nội dung và nghệ thuật của tác phẩm, có thể chọn những gì mình cảm nhận sâu sắc nhất mà
thôi Ví dụ đề bài : Suy nghĩ về nhân vật ông Hai trong truyện ngắn:" Làng" của
Kim Lân , GV có thể hướng HS cảm nhận, suy nghĩ về nét nổi bật của nhân vật này là tình yêu làng quyện với lòng yêu nước và tinh thần kháng chiến được bộc
lộ trong tình huống nào? Tình cảm ấy có đặc điểm gì ở hoàn cảnh cụ thể lúc bấy giờ? ( thời kì đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp? ) Những chi tiết nghệ thuật nào chứng tỏ một cách sinh động, thú vị tình yêu làng và lòng yêu
nước ấy? ( về tâm trạng, cử chỉ, lời nói …) Trong khi đó yêu cầu của dạng đề
2 ( phân tích nhân vật , tác phẩm hay một khía cạnh về nhân vật, tác phẩm
Trang 8là yêu cầu người viết tìm hiểu, đánh giá và nhận xét đầy đủ từng đặc điểm nhân vật, từng giá trị nội dung, nghệ thuật của tác phẩm
Với dạng đề 3: Cảm nhận để nêu ra nhận xét hoặc làm sáng tỏ một vấn
đề, người GV phải biết tích hợp các kiến thức chương trình Tập làm văn ở các
lớp dưới để nâng cao yêu cầu giải quyết đề bài văn dạng này Ví dụ đối với đề bài
: “ Cảm nhận về đời sống tình cảm gia đình trong chiến tranh qua truyện ngắn:
"Chiếc lược ngà " của Nguyễn Quang Sáng ( SGK Ngữ văn 9 tập II trang 65), HS không đơn thuần tập trung phân tích những biểu hiện cụ thể tình cảm cha
con của hai nhân vật ông Sáu và bé Thu mà còn phải trình bày những cảm nhận của mình về tình cảm cha con hết sức cảm động trong hoàn cảnh éo le của thời chiến tranh: chịu đựng nhiều thiệt thòi mất má…; khơi gợi nhiều xúc cảm cho người đọc niềm cảm động, khâm phục, quý mến … Từ đó suy nghĩ về tình cảm cha con, tình cảm gia đình trong hoàn cảnh hiện tại: phải biết trân trọng, giữ gìn, vun đắp…
Từ việc phân tích ba dạng đề nêu trên, GV giúp HS nhận thức được tầm
quan trọng của việc phân tích, tìm hiểu đề và biết vận dụng thành thạo, linh hoạt
để hình thành những thao tác và kĩ năng phân tích đề chính xác, làm cơ sở cho
việc tìm ý Tuỳ theo yêu cầu của mỗi dạng đề (như nghị luận toàn bộ tác phẩm,
nghị luận một vấn đề trong tác phẩm hay nghị luận có kết hợp giải quyết một vấn
đề có liên quan ) mà xác định nội dung và trình tự phân tích ( khái quát – phân
tích - tổng hợp ) Đặc biệt, cần căn cứ vào từ mệnh lệnh (có hoặc không - đề mở) trong đề bài để xác định mức độ, hướng nghị luận sao cho hiệu quả Đồng thời căn cứ vào nội dung và trình tự phân tích, đặt ra và trả lời những câu hỏi để có các ý lớn (luận điểm chính), ý nhỏ (luận điểm phụ) của bài văn
2.2.2 Kỹ năng tìm ý:
Bài nghị luận về tác phẩm văn học nói chung và nghị luận về tác phẩm truyện (đoạn trích) nói riêng hay, trước hết phải có ý hay Vậy ý hay là gì? và thế nào là
ý hay? Làm thế nào để tìm ra được những ý hay cho bài
Theo định nghĩa của SGK Tiếng Việt 8 ( NXB Giáo Dục ) trước đây thì ý là nội dung ta suy nghĩ, nhìn nhận, tìm hiểu, đánh giá …về sự vật, sự việc được phản ánh, bao gồm cả cách nhìn nhận sự vật, sự việc và tình cảm, cảm xúc, …Ý có thể diễn đạt thành nhiều lời
Còn Giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh (trong đặc san Văn học và tuổi trẻ số ra
tháng 2/2002) thì cho rằng : “Ý hay trước hết phải là ý đúng, ý sâu, ý mới, ý
riêng Ý đúng, ý sâu phải là ý của mình khám phá mới hay Cho nên tìm ra ý mới,
ý riêng, ý đúng, ý sâu là công việc quyết định nhất và tất nhiên cũng là khó khăn nhất ”
Ví dụ với đề bài: Suy nghĩ về nhân vật ông Hai trong truyện ngắn Làng của Kim Lân
Dưới đây là các dạng câu hỏi gợi ý, giúp HS tìm ý :
*Câu hỏi tìm hiểu tác giả, xuất xứ và hoàn cản sáng tác:
Trang 9(?)Tác giả của tác phẩm truyện sẽ nghị luận là ai? Có những nét gì nổi bật trong
cuộc đời và sự nghiệp sáng tác? Sống trong thời kì nào? Có nét riêng, nét độc đáo
gì về phong cách cá nhân? (Chuyên sáng tác về mảng đề tài nào? Sự nghiệp sáng tác ra sao? )
(?)Tác phẩm truyện trên được trích từ đâu? Được sáng tác trong hoàn cảnh nào?
Tác phẩm được đánh giá như thế nào? Có phải là tác phẩm tiêu biểu cho sự sáng tác văn chương của tác giả không? …
*Câu hỏi tìm hiểu giá trị nội dung:
(?) Đề bài gồm mấy ý? Ý nghĩa cụ thể, ý nghĩa khái quát là gì? Những ý nào tập trung
biểu hiện chủ đề, tư tưởng của truyện? Nội dung có thể hiện được những vấn đề lớn, bức xúc mà xã hội quan tâm hay không? Có giá trị nhân văn như thế nào?
(?) Nhân vật chính của truyện là ai? Đại diện cho từng lớp con người nào trong
xã hội? Có những nét tính cách như thế nào? Nét tính cách nào là tiêu biểu nhất? Nét tính cách đó được thể hiện qua những chi tiết nào? (diện mạo, cử chỉ, lời nói, hành động, tư tưởng tình cảm, nội tâm …? )
*Câu hỏi tìm hiểu giá trị nghệ thuật:
(?)Tác phẩm truyện được viết theo phong cách nào? có nét gì sáng tạo riêng trong
nghệ thuật tạo tình huống? có hình tượng nghệ thuật nào độc đáo? ngôn ngữ diễn đạt, cấu trúc bố cục của truyện có đặc sắc?
(?) Tác phẩm truyện trên có tiêu biểu cho phong cách nghệ thuật của tác giả
không? Có thể hiện được bản lĩnh sáng tạo của một nhà văn đầy tài năng và tâm huyết cho một thời đại , một trào lưu văn học không?
*Câu hỏi gợi mở :
(?)Có thể so sánh, đối chiếu với những tác giả, tác phẩm nào để phân tích tác
phẩm được sâu rộng, toàn diện hơn?
(?)Tác phẩm truyện có ảnh hưởng gì trong thời đại tác giả đương sống và đối với
các thời đại sau này? Tại sao tác phẩm được mọi người yêu thích?
Nhưng bắt đầu từ đâu và như thế nào? đây là vấn đề nghệ thuật giảng dạy Nếu khéo léo khám phá sẽ có được nhiều cảm xúc, hứng thú gợi mở cho các em HS niềm yêu thích, tích cực tư duy làm bài Bài nghị luận của các em sẽ sâu sắc, tinh
tế và chân thật Nếu không khéo sẽ làm cho các em nhàm chán và bài viết của các
em trở nên lạc lõng, hời hợt, tẻ nhạt
Bằng kinh nghiệm bản thân, tôi thường hướng dẫn các em tìm ý bằng các cách sau đây bằng cách ghi nhanh các ý vừa nảy sinh ngay trong đầu sau khi tìm hiểu đề:
Trước một đề văn, HS phải đọc kỹ đề, tìm hiểu đề rồi mới thực hiện bước tìm
ý Thông thường, tìm hiểu đề xong, trong đầu người viết lập tức xuất hiện lộn xộn các ý có khi trúng cũng có khi xa đề Lúc này, người viết cần phải ghi nhanh ngay lại các ý đó Mặc dù các ý chưa thật đầy đủ, không thành hệ thống nhưng vẫn nên ghi lại nếu không sẽ chìm đi ngay hoặc không trở lại nữa
Trang 10Ví dụ đề bài: “Suy nghĩ về nhân vật ông Hai trong truyện ngắn “Làng” của
nhà văn Kim Lân”
Khi tìm hiểu đề, HS sẽ ghi lại được hàng loạt các ý sau:
- Ông Hai khoe làng
-Ông Hai yêu làng Chợ Dầu
-Ông Hai nhớ làng khi ở nơi tản cư
-Nghe tin làng theo Tây
-Nghe tin cải chính về làng
-Định quay về làng
-Tình huống truyện độc đáo
-Tình yêu nước hòa quyện trong tình yêu làng
-Ông Hai khoe nhà bị đốt…
Đặt câu hỏi:
-“Làng” là một truyện ngắn ra đời trong hoàn cảnh nào? có những thành công gì
về nội dung và nghệ thuật?
-Truyện có kết cấu ra sao? Xoay quanh nhân vật nào? Nhân vật có những đặc điểm gì nổi bật? Tình yêu làng được biểu hiện như thế nào? Tình yêu làng, yêu nước của nhân vật ông Hai được bộc lộ trong tình huống nào? Tình cảm ấy có đăc điểm gì mới so với vẻ đẹp trong nét tính cách truyền thống của người nông dân? (cụ thể lúc bấy giờ - thời kì đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp)? Những chi tiết nghệ thuật nào chứng tỏ một cách sinh động, thú vị tình yêu làng và lòng yêu nước ấy? ( về tâm trạng, cử chỉ, hành động, lời nói …)? -Em có nhận xét, đánh giá suy nghĩ gì về tư tưởng tình cảm của người nông dân trong thời kì đầu cuộc kháng chiến chống Pháp qua nhân vật Ông Hai? (những nhận thức, tình cảm đúng đắn cao đẹp: sự nhiệt tình, hăng hái tham gia kháng chiến, lòng tin tưởng tuyệt đối vào kháng chiến vào lãnh tụ…)
-Nhân vật ông Hai đã để lại những tình cảm đẹp gì trong lòng em? (sự yêu mến, trân trọng và cảm phục, tự hào…)
Với những câu hỏi tìm ý gợi mở trên, người GV có thể yên tâm HS sẽ đảm bảo đáp ứng tốt nội dung đề bài Tương tự như thế HS có thể tự tìm và trả lời các câu hỏi tìm ý cho bất kì đề bài văn nghị luận nào
2.2.3 Kỹ năng dàn bài cụ thể, chi tiết
Trong quá trình viết văn đảm bảo đoạn văn đúng chủ đề, đầy đủ ý, các câu
văn và đoạn văn mạch lạc, có sự liên kết với nhau, muốn đoạn văn thu hút được người đọc người nghe thì cần phải có khâu lập dàn ý Việc lập dàn ý có thể làm phác thảo nhanh trên giấy, đây là việc làm mà học sinh thường ngại, loay hoay hoặc bỏ qua Chính vì vậy việc hướng dẫn học sinh một cách cụ thể, chi tiết Một bài văn hoàn chỉnh được ví như một ngôi nhà thì dàn ý là cái khung thiết
kế nên ngôi nhà ấy Viết một đoạn văn nghị luận cũng thế Muốn có một đoạn văn nghị luận hay, đảm bảo đáp ứng các yêu cầu của đề bài một cách rõ ràng,