GIẢI PHẪU SINH LÝ VÀ BỆNH LÝ TUYẾN NƯỚC BỌT

GIẢI PHẪU SINH LÝ VÀ BỆNH LÝ TUYẾN NƯỚC BỌT GIẢI PHẪU SINH LÝ VÀ BỆNH LÝ TUYẾN NƯỚC BỌT GIẢI PHẪU SINH LÝ VÀ BỆNH LÝ TUYẾN NƯỚC BỌT GIẢI PHẪU SINH LÝ VÀ BỆNH LÝ TUYẾN NƯỚC BỌT GIẢI PHẪU SINH LÝ VÀ BỆNH LÝ TUYẾN NƯỚC BỌT

GIẢI PHẦU SINH LÝ VÀ BỆNH

LÝ TUYẾN NƯỚC BỌT

TS LÊ VĂN SƠN KHOA PHẪU THUẬT MIỆNG HÀM MẶT

ĐẠI CƯƠNG

 TUYẾN NƯỚC BỌT (TUYẾN CHÍNH, TUYẾN PHỤ) LÀ MỘT CƠ QUAN (HỆ THỐNG) GIẢI PHẪU VÀ SINH LÝ PHỨC TẠP.

 BÀI TIẾT: - ENZYME

BỆNH LÝ

 NHIỄM TRÙNG: SỎI

 RỐI LOẠN MIỄN DỊCH

 QUÁ PHÁT, TEO TUYẾN

 BỆNH HỆ THỐNG

 KHỐI U: LÀNH TÍNH, ÁC TÍNH

LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU TUYẾN NƯỚC BỌT

 PHẪU THUẬT TUYẾN MANG TAI: 1600

 NHỮNG NĂM ĐẦU THẾ KỶ XX, BIẾT

RÕ GIẢI PHẪU VÀ LIÊN QUAN CỦA

TUYẾN VỚI THẦN KINH MẶT.

 TRONG 25 NĂM QUA, CÓ ĐẾN 27.000

BÀI VIẾT VỀ TUYẾN NƯỚC BỌT.

NIELS S STENSEN (1638-1686)

TIẾNG NGƯỜI ĐAN MẠCH (SINH TẠI

LUTHERAN, COPENHAGEN)

PHẪU VÀ ĐỊA CHẤT

TÍCH ĐẦU CỪU VÀ SAU ĐÓ LA TRÊN XÁC

NGƯỜI

Mikulicz (1923) Sjogren (1923 Frey (1923)

NIELS S STENSEN (1638-1686)

TIẾNG NGƯỜI ĐAN MẠCH (SINH TẠI

LUTHERAN, COPENHAGEN)

PHẪU VÀ ĐỊA CHẤT

TÍCH ĐẦU CỪU VÀ SAU ĐÓ LA TRÊN XÁC

NGƯỜI

PHÔI THAI HỌC

 HÌNH THÀNH TUẦN THỨ 6 - 7

 NGUỒN GỐC NGOẠI BÌ

MÔ HỌC

 THÀNH PHẦN BIỂU MÔ CỦA THUYẾN NƯỚC BỌT.

M« bÖnh Häc B×nh th êng

: H×nh ¶nh m« bÖnh häc b×nh th êng cña TNBMT:

1: Tói tuyÕn 2: èng bµi tiÕt 3: TÕ bµo mì

GIẢI PHẪU TUYẾN MANG TAI

GIẢI PHẪU TUYẾN MANG TAI

Gi¶i phÉu l©m sµng vïng

mang tai

D©y thÇn kinh VII

Gi¶i phÉu l©m sµng vïng

mang tai

Sù ph©n nh¸nh cña

GIẢI PHẪU TUYẾN DƯỚI HÀM

SINH LÝ THƯƠNG VÀ BỆNH BÀI

TIẾT TUYẾN NƯỚC BỌT

NƯỚC BỌT TRONG MIỆNG LÀ HỖN HỢP CỦA 3 ĐÔI

TUYẾN NƯỚC BỌT CHÍNH VÀ CÁC TUYẾN NƯỚC

BỌT PHỤ.

ĐÓNG VAI TRÒ QUAN TRỌNG:

 GIỮ ĐỘ ẢM CHO MIỆNG

 GIÚP CHO NÓI

 LÀM NHÃO THỨC ĂN CHO DỄ NHAI DẼ NUỐT

 HOÀ TAN THỨC ĂN  VỊ GIÁC

ANPHA – AMYLAZA PTYALIN TIÊU HOÁ CHẤT

BỘT.

CÁC CHẤT CÓ HẠI (CHẤT ĐỘC) LÀM TĂNG TIẾT

NƯỚC BỌT GIÚP PHA LOÃNG CHẤT ĐỘC LÀM

SẠCH KHOANG MIỆNG.

BICARBONATE VÀ PROTEIN ĐÓNG VAI TRÒ CHẤT

ĐỆM GIÚP PHUC HỒI PH SINH LÝ CỦA KHOANG

MIỆNG.

SINH LÝ THƯƠNG VÀ BỆNH BÀI

TIẾT TUYẾN NƯỚC BỌT

NGOÀI RA CÒN CÓ NHIỀU CHẤT KHÁNG VIRUS

ION THIOCYANATE LÀ CHẤT XÚC TÁC PHẢN ỨNG

NITRO HOÁ.

NITRATE -> NITRITE NHỜ VI KHUẨN TRONG MIỆNG -> GIẢM PH TRONG MIỆNG 6-6,4

NITRITE CAO Ở NGƯỜI VỆ SINH RĂNG MIỆNG KÉM

TUỔI CÀNG CAO THÌ NITRITE CÀNG CAO.NITRATE & NITRITE LÀ CHẤT CÓ KHẢ NĂNG GÂY UNG THƯ.

NGƯỜI HÚT THỐC LÁ THÌ NỒNG ĐỘ ION THIO

-CYANATE CAO HƠN DO ĐÓ PHỨC HỢP N-NITROSO

SINH LÝ THƯƠNG VÀ BỆNH BÀI

TIẾT TUYẾN NƯỚC BỌT

NƯỚC BỌT TRONG 24 GIỜ TIẾT ĐƯỢC 1000 – 1500 ML:

 90% TUYẾN MANG TAI VÀ DƯỚI HÀM

 5% TUYẾN DƯỚI LƯỠI

 5% TUYẾN NƯỚC BỌT PHỤ

DÒNG CHẢY O,O5 ML/PHÚT

10% - 90% NƯỚC BỌT ĐƯỢC TIẾT VÀO BAN NGÀY

SINH LÝ THƯƠNG VÀ BỆNH BÀI

TIẾT TUYẾN NƯỚC BỌT

BỆNH LÝ TUYẾN NƯỚC BỌT

TRIỂN

BẤT THƯỜNG TRONG QUÁ TRÌNH

VIÊM TUYẾN (SIALADENITIS)

BỆNH NGUYÊN:

 VI KHUẨN

 VIRUS (QUAI BỊ)

 CHẤN THƯƠNG ,TIA XẠ VÀ DỊ ỨNG

VIÊM TUYẾN DO VI KHUẨN CẤP TÍNH

 THƯỜNG GẶP Ở TUYẾN MANG TAI

 VIÊM DO NHIỄM TRÙNG NGƯỢC

DÒNG

 VI KHUẨN GÂY BỆNH:

 STREPTOCOCUS PYOGENES

 STAPHYLOCOCUS AUREUS

 THƯỜNG XẨY RA SAU MỔ ĐẶC BIỆT

 VIÊM MẠN TINH TUYẾN DƯỚI HÀM

VIÊM TUYẾN DO VI KHUẨN CẤP TÍNH

LÂM SÀNG

 VIÊM CẤP XẨY RA NHANH

 TUYẾN SƯNG NHANH

 ĐAU,SỐT,DA ĐỎ,CĂNG BÓNG

 MỦ CHẢY QUA LỔ ỐNG TUYẾN

VIÊM TUYẾN DO VI KHUẨN

MẠN TÍNH

• THƯỜNG GẶP Ở CÁC TUYẾN CHÍNH

• VIÊM KHÔNG ĐẶC HIỆU

• LIÊN QUAN ĐÉN TẮC ỐNG TUYẾN VÀ NHIỄM TRÙNG NGƯỢC DÒNG

• HAY GẶP Ở TUYẾN DƯỚI HÀM VÀ Ở MỘT BÊN

• LỖ ỐNG TUYẾN BỊ VIÊM

• DỊCH TIẾT MẶN

• ĐỐI VỚI TUYẾN

- VIÊM TUYẾN XƠ

VIÊM TUYẾN DO VI KHUẨN

MẠN TÍNH

HÌNH ẢNH X-QUANG

-H×nh ¶nh b×nh th êng cña

TMT-HÌNH ẢNH X-QUANG

VIÊM TUYẾN MẠN TÍNH

HÌNH ẢNH X-QUANG

VIÊM TUYẾN MẠN TÍNH

H×nh chuçi ngäc trai: viªm m¹n tÝnh TMT

Gi·n èng Stenon

bÈm sinh: dÊu hiÖu

VIÊM TUYẾN MẠN TÍNH

SỎI TUYẾN NƯỚC BỌT

• LÀ BỆNH MẠN TÍNH TÁI PHÁT CÓ CÁC TRIỆU CHỨNG:

• 5-10% GẶP Ở TUYẾN MANG TAI

• 5% GẶP Ở TUYẾN DƯỚI LƯỠI…

• SỎI THƯỜNG Ở MỘT BÊN TUYẾN

• THÀNH PHẦN CHỦ YẾU LÀ MUỐI

TRIỆU CHỨNG LÂM SÀNG

• ĐAU,SƯNG TUYẾN ĐẠC BIỆT TRONG

VÀ SAU ĂN RỒI GIẢM DẦN

• VIÊM TUYẾN CẤP

TÍNH:SƯNG ,NÓNG ,ĐỎ ,ĐAU,LỖ ỐNG TUYẾN BỊ VIÊM VÀ CÓ MỦ

• CÓ THỂ SỜ THẤY SỎI Ơ NỮA TRƯỚC ÔNG WHARTON

• KHÓ SỜ THẤY SỎI Ở ỐNG STENON

TRIỆU CHỨNG X-QUANG

TRIỆU CHỨNG X-QUANG

• SỎI PHÍA XA ỐNG TUYẾN HOẶC

TRONG TUYẾN GÂY VIÊM XƠ HOÁ TUYẾN:CẮT BỎ TUYẾN ĐƯỜNG

• TUYẾN MANG TAI:

• SỎI SỜ THẤY TRONG MIỆNG: MASSAGE

CHO SỎI RA NGOÀI

HOẶC MỔ LẤY SỎI

• SỎI TRONG VÀ NGOÀI TUYẾN,VIÊM NẶNG:

MỔ CẮT TOÀN BỘ

TUYẾN

ĐIỀU TRỊ

Tuyến nước bọt : Khô miệng

Hội chưng Sjogren sơ phát: Bệnh liên quan đến

tuyến ,không liên quan đến tổ chức liên kết

Hội chứng Sjogren thứ phát: Tổn thương tuyến kèm

HéI CHøNG sjogren

HéI CHøNG sjogren

Nguyên nhân : Không rõ

• Di truyền

• Ở những gia đình có người mắc bệnh tự miễn: Lupus ban đỏ hệ thống,bệnh tuyến giáp tự miễn,tiểu đường người trẻ

• 90% hội chứng Sjogren là phụ nữ

HéI CHøNG sjogren

Tuyến nước bọt:

Khô miệng, nuốt

khó, sâu răng,viêm

lợi, loét miệng, sỏi

tuyến, viêm tuyến

Các tuyến khác có

thể bị viêm: Đường

thở, âm đạo

HéI CHøNG sjogren

Viêm lưỡi

Liên quan ngoài tuyến:

- Viêm tuyến giáp

- Bệnh dạ dày thực quản

- Xơ đường mật nguyên phát

- Lymhphoma ác tính

HéI CHøNG sjogren

Chẩn đoán:

- Lâm sàng: + Khô mắt, khô miệng

+ Tuyến nước bọt: to, căng , chắc

- X quang:

HéI CHøNG sjogren

Thường lấy tuyến nước bọt phụ ở môi dưới

HéI CHøNG sjogren

Xét nghiệm: Kháng thể kháng nhân, kháng thể giáp, thiếu máu

Điều trị biến chứng:

- Khô mắt: Nước mắt nhân tạo,tra mỡ mắt về

đêm,nếu khô nhiều thì nhỏ mắt kháng sinh

- Khô miệng: Uống nước nhiều, săn sóc răng

miệng tránh sâu răng, súc miệng nước chanh,

thuốc tăng tiết nước bọt pilocarpine ( không dùng cho bệnh nhân có bệnh tim, hen, glocome), nước

HéI CHøNG sjogren

Biến chứng nặng:

Hydroxy chloroquineCortisone:PrednisoloneCyclophosphamide

HéI CHøNG sjogren

Kết luận: Hội chứng Sjogren

- Là bệnh tự miễn

- Viêm tuyến và các tổ chức khác của cơ thể

- 90% gặp ở phụ nữ

- Biến chứng nhiễm trùng đường thở,mắt,miệng

- Liên quan đến các kháng thể chống lại nhiều loại tổ chức(tự kháng thể)

- Chẩn đoán: Sinh thiết tuyến nước bọt phụ

HéI CHøNG sjogren

Hellomoto

KHỐI U TUYẾN NƯỚC BỌT

• U TUYẾN NƯỚC BỌT CHIẾM 3% U NÓI CHUNG

• ĐỨNG HÀNG THỨ HAI SAU UNG THƯ BIỂU MÔ GAI CỦA MIỆNG

• TỈ LỆ UNG THƯ TUYẾN Ở CHÂU ÂU

ƯỚC TÍNH 1,2/100.000 DÂN

• Ở ANH : KHOẢNG 2400 U TUYẾN/NĂM

U TUYẾN MANG TAI:

78% U TUYẾN NƯỚC BỌT TRONG ĐÓ:

U TUYẾN DƯỚI LƯỠI:

NGUYÊN NHÂN

• CHƯA BIẾT NHIỀU

• LIÊN QUAN ĐẾN TIA XẠ

• CHỤP QUÁ NHIỀU PHIM RĂNG ĐỂ CHẨN ĐOÁN

• U ÁC TÍNH :

- MUCOEPIDERMOID CARCINOMA

- UNG THƯ TẾ BÀO ỐNG TUYẾN

- UNG THƯ BIỂU MÔ NANG TUYẾN

(ADENOID CYSTIC CARCINOMA)

- UNG THƯ BIỂU MÔ XUẤT PHÁT TỪ U HỖN HỢP

- UNG THƯ BIỂU MÔ TUYẾN ĐA HÌNH MỨC ĐỘ THẤP

- CÁC LOẠI UNG THƯ BIỂU MÔ KHÁC

• U CHIẾM 60 - 65 % KHỐI U TUYẾN MANG TAI

VÀ 45 % KHỐI U TUYẾN NƯỚC BỌT PHỤ

• U CÓ THỂ GẶP BẤT CỨ TUỔI NÀO NHƯNG NHIỀU NHẤT TUỔI 40-60

• NỮ NHIỀU HƠN NAM (60%)

• U THƯỜNG LÀ MỘT NHÂN,CÓ THỂ NHIỀU

NHÂN

LÂM SÀNG

• U PHÁT TRIỂN CHẬM, KHÔNG ĐAU

- 80-90%Ở THUỲ NÔNG

- 10-20 % Ở THUỲ SÂU

U THUỲ SÂU LAN CẠNH HẦU

LÂM SÀNG

cản quang vào tuyến

qua lỗ Stenon để ghi

tiếp nh : hình ảnh quả bóng trong lòng bàn tay, biến dạng sự phân nhánh của các ống bài tiết n

ớc bọt, thay đổi cấu trúc của nhu mô tuyến

khối u

Hình ảnh

bình th ờng

của TMTB

SIALOGRAPHY

Stenon để ghi lại trực tiếp hình ảnh của hệ thống ống tuyến, nhánh tuyến và nhu mô tuyến

CÁC HÌNH ẢNH BỆNH LÝ ĐẶC TRƯNG

MRI

MRI

MRI

CT -SCANNER

Kh«ng cã thuèc c¶n quang Cã thuèc c¶n quang

HÌNH ẢNH CT-SIALOGRAPHY

• Ổ CHẢY MÁU,HOẠI TỬ,KHÔNG CÓ

RANH GIỚI : CÓ Ý NGHĨA U

U CHUYỂN DẠNG ÁC TÍNH

Lo¹i Ýt tÕ bµo, vá bÞ vì khi

U ®a h×nh th¸i nhiÒu tÕ bµo

1: M« b×nh th êng.

• Đầu TK XX kỹ thuật cắt TMT đ ợc coi là một can thiệp có thể thực hiện nh ng có nhiều nguy hiểm và có nhiều di chứng trầm trọng.

• Năm 1908 Pierre Duval đã đề nghị cắt TMT toàn phần có bảo tồn nhánh trên của dây TK mặt một cách hệ thống trong tr ờng

Trong suốt 3-4 thập kỷ đầu của thế kỷ XX nhiều tác giả khác đề nghị cắt TMT có bảo tồn từng phần hoặc toàn bộ dây TK VII (Cawardine 1907, Blair 1912,

Sistrunk 1921, Adson và Ott 1923 ) nh ng đến năm

1934 H.Redon và Padovani đã thực hiện đ ợc cắt TMT toàn bộ có bảo tồn toàn vẹn dây TK VII và theo quan

điểm của ông u hỗn hợp là “Epithéliome remanié" do

đó ông chủ tr ơng cắt bỏ toàn bộ tuyến để điều trị u

hỗn hợp Sau đó Redon đã phổ biến PP này và chuyển

nó thành một can thiệp PT hiếm trong các phẫu thuật

th ờng gặp Redon đã tiến hành ph ơng pháp này trên

2000 tr ờng hợp và thấy tỉ lệ tái phát rất thấp

L CH S ỊCH SỬ Ử

• Sau năm 1940 cắt TMT có bảo tồn dây TK VII dần dần đ ợc phổ biến hơn (Bailley 1941, Moyse 1949,

Martin 1952, Byars 1952, Kovtunovici 1953, Patey

1958, Dargent 1962, Val popescu 1963, Anderson

1965, Muha 1966, Paces 1968

• Năm 1972 theo A Gaillard, do cành lên là một cản trở trong khi phẫu thuật đặt biệt là khi bóc tách thuỳ sâu và ở vùng gần với động mạch cảnh ngoài nên ông

đã đ a ra một kỹ thuật là: buộc vào mặt sau của lồi

cằm một sợi chỉ rồi kéo x ơng hàm d ới ra phía tr ớc (tr

ớc đây Redon có một Farabeuf đặt biệt để giữ và đẩy cành lên x ơng hàm d ới ra tr ớc nh ng ph ơng pháp này

L CH S ỊCH SỬ Ử

Việt Nam:

Lê Sơn, Nguyễn Minh Ph ơng (năm 2000) Nguyễn Hồng Minh (năm 2000), Hàn Thị Vân Thanh (năm 2001) đều có đề nghị chỉ định của điều trị u hỗn hợp tuyến mang tai là cắt toàn bộ u kèm theo cắt tuyến

từng phần hoặc toàn bộ có bảo tồn dây thần kinh VII Tuy nhiên cũng có tác giả khác có quan điểm ng ợc lại nh Nguyễn Thị Minh (năm 1997), theo tác giả này

ph ơng pháp điều trị tốt nhất là phẫu thuật chỉ cắt bỏ khối u còn vấn đề cắt bỏ u với toàn bộ tuyến mang tai thì ít khi đặt ra vì chắc chắn phẫu thuật không thể

tránh khỏi cắt đứt dây thần kinh VII

L CH S ỊCH SỬ Ử

C¸c b íc phÉu thuËt

u hçn hîp tNBMT

CÁC DỤNG CỤ PHẪU THUẬT

C¸c b íc phÉu thuËt

- § êng r¹ch

da-§ êng r¹ch Redon.( ) da-§ êng r¹ch theo AndrÐ

( )

§ êng r¹ch Hogg

vµ Krezt

Các b ớc phẫu thuật

Bộc lộ tuyến

Giới hạn ở d ới và tr ớc là Dùng écarteur giữ TMCN và cực d ới để

Vạt SMAS

Các b ớc phẫu thuật

- Bộc lộ gốc dây TK

VII-Các mốc xác định dây thần kinh VII: 1: sụn nắp tai,

C¸c b íc phÉu thuËt

- Béc lé d©y TK

VII-C¸c b íc phÉu thuËt

- Béc lé d©y TK

VII-C¸c b íc phÉu thuËt

- c¾t thïy n«ng hoÆc toµn bé tuyÕn b¶o tån d©y TK

VII-C¸c b íc phÉu thuËt

- k iÓm tra lÊy bá toµn bé nhu m«

tuyÕn-C¸c b íc phÉu thuËt

u-C¸c b íc phÉu thuËt

- Kh©u

-LiÖt mÆt: liÖt mÆt t¹m thêi,

- Dß n íc bät

-Héi chøng Frey