Báo cáo 1 số vấn đề về an toàn thực phẩm trong hoạt động xuất khẩu ,ặt hàng rau quả của việt nam

Báo cáo 1 số vấn đề về an toàn thực phẩm trong hoạt động xuất khẩu ,ặt hàng rau quả của việt nam

BÁO CÁO

MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ AN TOÀN THỰC PHẨM TRONG

HOẠT ĐỘNG XUẤT KHẨU MẶT HÀNG RAU QUẢ CỦA VIỆT NAM

MỤC LỤC

1 Một vài nét về tình hình xuất khẩu mặt hàng rau quả của Việt Nam trong những năm gần đây 4

1.1 Tình hình xuất khẩu 4

1.2 Những thuận lợi, khó khăn 5

1.2.1 Thuận lợi 5

1.2.2 Khó khăn 6

2 Tính cấp thiết của việc đảm bảo an toàn thực phẩm trong xuất khẩu mặt hàng rau quả của Việt Nam 7

2.1 Tính cấp thiết của việc đảm bảo an toàn thực phẩm trong xuất khẩu mặt hàng rau quả 7 2.2 Công tác giám sát và chứng nhận đối với thực phẩm xuất khẩu 13

3 Những khó khăn và hướng giải quyết trong công tác giám sát an toàn thực phẩm đối với mặt hàng rau quả xuất, nhập 15

3.1 Về cơ chế và thiết bị phục vụ giám sát: 15

3.2 Về ý thức của người sản xuất, xuất khẩu 16

3.3 Các khó khăn khác: 17

Lời nói đầu

Kiểm soát chất lượng, tính an toàn của thực phẩm nhập khẩu, trong đó có rau quả nhằm bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng trong nước là đặc biệt quan trọng Song song với đó, hiện nay việc đảm bảo an toàn thực phẩm trong xuất khẩu mặt hàng rau quả cũng hết sức cần thiết, do đó là điều kiện sống còn cho sự tăng trưởng bền vững của xuất khẩu rau quả Việt Nam; cải thiện thu nhập của người sản xuất và góp phần bảo vệ môi trường Việc đảm bảo an toàn thực phẩm đối với mặt hàng xuất khẩu rau quả không thể chỉ thực hiện ở phần ngọn tức là công tác quản lý xuất khẩu, mà cần xuất phát từ phần gốc, tức là hoạt động sản xuất của từ từng doanh nghiệp đến các hộ sản xuất rau quả phục vụ xuất khẩu…

Trong khuôn khổ bài viết về: “Một số vấn đề về an toàn thực phẩm trong hoạt động xuất khẩu mặt hàng rau quả”, người viết tập trung vào các vấn đề sau đây

- Điểm lại những nét chính trong xuất khẩu mặt hàng rau quả của Việt Nam trong những năm gần đây

- Tính cần thiết của việc đảm bảo an toàn thực phẩm trong xuất khẩu mặt hàng rau quả của Việt Nam

- Những khó khăn và hướng giải quyết trong công tác giám sát an toàn thực phẩm trong quản lý xuất khẩu mặt rau quả của Việt Nam

1 Một vài nét về tình hình xuất khẩu mặt hàng rau quả của Việt Nam trong những năm gần đây

2012, kim ngạch xuất khẩu rau quả các loại đã đạt trên 204 triệu USD, chiếm khoảng0,5% tổng kim ngạch xuất khẩu các mặt hàng của cả nước

Tuy nhiên, lượng rau quả được xuất khẩu sang các thị trường khó tính và chấpnhận giá cao như Nhật Bản, EU còn hạn chế; thay vào đó phần lớn rau quả xuất khẩusang các thị trường không có hàng rào kỹ thuật cao đều chỉ có mức giá thấp hơn sovới rau quả từ các thị trường khác như Thái Lan, Mehico…

Biểu đồ: Diễn biến kim ngạch xuất khẩu rau quả của Việt Nam

100.0 200.0 300.0 400.0 500.0 600.0 700.0

Nguồn: Số liệu thống kê của Tổng cục Hải quan

Tốc độ tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu rau quả không đều qua các năm Saukhi giảm trong hai năm 2002 và 2003, từ năm 2004, kim ngạch xuất khẩu liên tục tăngnhưng không ổn định Nếu như năm 2005, kim ngạch xuất khẩu tăng tới 31,3% sov ớinăm 2004 thì đến năm 2006, tốc độ tăng trưởng chỉ còn là 10,2% Hoặc nếu như năm

2010 chỉ tăng rất khiêm tốn là 5,1% so với năm 2009 thì đến năm 2011, kim ngạchxuất khẩu rau quả đã tăng mạnh tới 35,3% so với năm 2010

Bảng: Tốc độ tăng trưởng và tỷ trọng của kim ngạch xuất khẩu rau quả của Việt

Nam trong tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam

Năm

KNXKRQ (triệu USD)

Tốc độ tăng trưởng (%)

Tổng KNXK

2011 622,5 35,3 96.905,6 0,6

Nguồn: Tính toán từ số liệu thống kê của Tổng cục Hải quan

1.2.1 Thuận lợi

- Việt Nam có nhiều mặt hàng rau quả nhiệt đới đặc trưng, có hương vị ngon

vượt trội so với rau quả từ các thị trường khác, ví dụ như chuối, thanh long,chôm chôm…

- Các mặt hàng rau quả đa dạng, đáp ứng nhu cầu thị hiếu của người tiêu

dùng nhiều nơi trên thế giới Do đặc tính khí hậu nhiệt đới, thổ nhưỡng tốtnên các mặt hàng rau quả của Việt Nam đa dạng, cho thu hoạch mùa nàothức đấy, đáp ứng nhu cầu quanh năm của người tiêu dùng trên thế giới

- Nhu cầu tiêu thụ rau quả của thế giới trong xu hướng gia tăng 1 Xu thế ănkiêng hoặc tăng lượng rau trong khẩu phần ăn nhằm kéo dài tuổi thọ, hạnchế các bệnh do ăn nhiều đạm đã dẫn đến việc nhập khẩu các loại rau tăngtại nhiều thị trường Ví dụ, tại thị trường Nhật Bản, ngay cả những loại rautrước đây ít được nhập khẩu như: rau diếp, tỏi tây, hành tăm, salát, củ cải vàmột số loại cây có rễ củ dài dùng làm rau cũng đang có xu hướng gia tăng.Tại một số quốc gia khác như Pakistan, Đức, Mỹ… nền nông nghiệp đang

1 Đình Tú – Thạch Bình Năm 2012: Xuất khẩu rau quả nhiều cơ hội bứt phá Báo kinh tế nông thôn Tháng 12/2011

bị ảnh hưởng xấu bởi khí hậu nóng lên nên nhu cầu nhập khẩu nông sảncũng sẽ tăng mạnh trong năm tới

1.2.2 Khó khăn

- Do chưa có được nguồn hàng cung cấp thường xuyên, chất lượng sản phẩm

thấp và không đồng đều, nhiều lô hàng chưa đáp ứng nhu cầu an toàn vệsinh thực phẩm Thêm vào đó, giá thành sản xuất của rau quả an toàn khácao, nên người trồng gặp khó khăn về đầu ra và làm ảnh hưởng đến mởrộng quy mô sản xuất

- Áp lực cạnh tranh từ hàng rau quả của các nước khác ngày càng lớn, do các

nước này đã đi trước và thành công trong việc thúc đẩy sản xuất rau quảhữu cơ, rau quả an toàn

- Các sản phẩm rau quả của Việt Nam muốn xuất khẩu sang thị trường khó

tính như các nước EU phải sản xuất theo tiêu chuẩn chung của thế giới:GAP/EurepGap, HACCP Tuy nhiên, việc triển khai mô hình theo nhữngtiêu chuẩn này gặp nhiều khó khăn do hạn chế về vốn và nhận thức củangười sản xuất

- Chi phí vận chuyển đường biển, đường hàng không đối với rau quả VN vẫn

còn cao hơn so với các nước như Thái Lan, Trung Quốc Hiện cước phíhàng không từ TP.HCM đi Mỹ đối với mặt hàng trái cây bình quân khoảng3-4 USD/kg Trong khi đó ở Thái Lan, do Chính phủ có chương trình hỗ trợcước phí cho DN xuất khẩu nên cước vận chuyển đường hàng không của họ

đi Mỹ chỉ khoảng 0,5-1 USD/kg

- Do năng suất thấp, các sản xuất qui mô nhỏ, không tập trung nên khả năng

đáp ứng các đơn hàng lớn và ổn định là rất khó Khi có đơn hàng hàng lớn,các doanh nghiệp thường bị động trong việc thu gom rau quả Hiện nay chỉ

có một số ít doanh nghiệp lớn và các siêu thị có biện pháp bảo quản rau quả

ở nhiệt độ lạnh Hầu hết các doanh nghiệp hoặc hợp tác xã không có đủ vốn

để đầu tư hệ thống hệ thống bảo quản sau thu hoạch Khi có đầu mối xuấtkhẩu họ thường phải qua một công ty trung gian làm công việc vận chuyển,thủ tục hải quan, thủ tục xuất khẩu Do rau quả phải gom từ nhiều nguồn,thời gian thu hái khác nhau, kích cỡ cũng không đồng nên thường khôngđáp ứng hoàn toàn các yêu cầu mà các đối tác nhập khẩu đưa ra

2 Tính cấp thiết của việc đảm bảo an toàn thực phẩm trong xuất khẩu mặt hàng rau quả của Việt Nam

mặt hàng rau quả

Vấn đề an toàn thực phẩm đối với hàng nhập khẩu đang ngày được coi trọng tạinhiều nước trên thế giới, từ các nước phát triển cho đến các nước đang phát triển nhưTrung Quốc

Đối với các thị trường phát triển và khó tính, với các qui định rất chặt chẽ vềbảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, các hàng rào kỹ thuật được dựng lên với các tiêuchuẩn ngày càng khắt khe về an toàn thực phẩm đối với hàng hóa nhập khẩu, trong đó

có rau quả Ví dụ, Nhật Bản2 chỉ cho phép nhập vào nước này những loại thực phẩm

2 Theo theo dõi của tác giả về tình hình tiêu thụ hàng năm của Nhật Bản, mỗi năm nước này tiêu thụ

khoảng 16-17 triệu tấn rau các loại Xu hướng trên bắt nguồn từ nhu cầu tăng lượng rau trong khẩu

phần ăn của người Nhật Bản và đặc biệt phù hợp với đặc điểm dân số già, do người già có xu hướng

giảm lượng đạm và tăng chất xơ trong các bữa ăn để tránh các chứng bệnh liên quan đến tai biến.

đảm bảo các qui định về VSATTP Những loại thực phẩm không được phép nhập vàoNhật Bản bao gồm: thực phẩm chứa các thành phần độc tố hoặc có hại, hoặc bị nghivấn có chứa độc tố; thực phẩm bị thối rữa hoặc hư hỏng; thực phẩm không đáp ứngđược tiêu chuẩn và đặc điểm kỹ thuật trong quá trình chế biến, công thức hoặc nguyênliệu chế biến; thực phẩm sử dụng chất phụ gia quá mức cho phép; thực phẩm khôngkèm theo các chứng từ chứng minh Một số mặt hàng thực phẩm còn phải đáp ứng đầy

đủ các quy định kiểm tra nghiêm ngặt khác mới được nhập vào Nhật Bản như: khôngchứa các côn trùng gây bệnh hoặc có hại tới sức khỏe con người có trong thịt và cátươi, các sản phẩm thịt chế biến như hamberger, xúc xích…, trái cây, rau quả hoặcngũ cốc Khi tiêu thụ rau tươi phải dán nhãn quốc gia xuất khẩu theo yêu cầu của Luật

về tiêu chuẩn và dán nhãn hàng ông lâm sản (Luật JAS)

Nhật Bản rất thận trọng đối với các loại côn trùng trên rau như: ruồi hại hoaquả, bọ cánh cứng trên lá, nấm mốc, khi phát hiện thấy những vùng nào, những quốcgia nào có biểu hiện các loại sâu bọ trên thì mọi loại rau tươi và đông lạnh ở đó sẽkhông được xuất khẩu vào Nhật Bản Ngoài ra, hàng hóa sẽ không được phép nhậpkhẩu vào thị trường Nhật Bản nếu không có Giấy chứng nhận vệ sinh thực phẩm củaChính phủ nước xuất khẩu cấp Khi kiểm tra tại cảng nhập khẩu nếu phát hiện có dấuhiệu lây nhiễm hay ký sinh trùng trên sản phẩm thì hàng hóa sẽ bị gởi trả lại ngườixuất khẩu hoặc bị hủy bỏ tùy theo kết quả kiểm tra Ngoài ra, rau quả ở dạng củ khinhập khẩu vào Nhật Bản không được lẫn đất Có những loại rau không đuợc nhậpkhẩu dưới dạng tươi nhưng có thể nhập khẩu ở dạng đông lạnh, khô hoàn toàn, ngâmdấm hay dưới các dạng chế biến khác Ðối với khoai tây và khoai sọ phải được trồngvào một thời gian nhất định và được kiểm tra tại vườn nơi thu hái nhằm phát hiện vi

rút ngay cả khi sản phẩm có xuất xứ ngoài những khu vực bị cấm nhập khẩu Tất cảcác loại rau tươi phải kiểm tra về dư lượng của thuốc trừ sâu, các tác nhân gây bệnh,các chất phóng xạ Rau đông lạnh phải được kiểm tra về các tiêu chuẩn đối với vikhuẩn.

Còn tại châu Âu, theo Luật thực phẩm Châu Âu (General Food Law - Quy địnhcủa EC số 178/2002), một mặt hàng thực phẩm được nhập khẩu vào EU được coi là

an toàn nếu tuân thủ các quy định: (i) Các quy định có liên quan đến luật thực phẩmcủa EU, (ii) Các điều kiện tương đương do EU đặt ra; hoặc (iii) Nếu tồn tại một thỏathuận riêng giữa EU và nước xuất khẩu, phải tuân theo các quy định trong thỏa thuậnđó.Thực phẩm bị coi là không an toàn nếu gây tổn hại cho sức khỏe người tiêu dùng

EU hoặc không phù hợp với nhu cầu tiêu dùng của con người

Đối với mặt hàng rau quả nhập khẩu, EU qui định củ thể như sau3:

- Các nhà xuất khẩu từ những nước đang phát triển cần nắm rõ các tiêu chuẩnchất lượng hiện nay bởi việc đảm bảo rằng sản phẩm được bán hay chào bán tuân thủcác tiêu chuẩn chất lượng theo quy định của EU là trách nhiệm của các nhà kinhdoanh rau quả Đối với các sản phẩm chưa có tiêu chuẩn của EU thì cần tham khảocác tiêu chuẩn của Uỷ ban Kinh tế Châu Âu của Liên hợp quốc (UNECE) hayCODEX Tại EU, các tiêu chuẩn thị trường đối với chất lượng của mặt hàng rau quảnằm trong Quy định (EC) 2200/96 của Uỷ ban Châu Âu Quy định này thiết lập cơcấu chung của thị trường rau quả tươi Yêu cầu chủ yếu của các tiêu chuẩn thị trường

là việc phân loại chất lượng và dán nhãn thông tin cho sản phẩm Các tiêu chuẩn nàykhông áp dụng đối với sản phẩm rau quả tươi chế biến hay chế biến sẵn chẳng hạn

3 Một số quy định đối với mặt hàng rau quả nhập khẩu vào EU Bản tin xuất khẩu Cục Xúc tiến

thương mại- Bộ Công thương Cập nhật tháng 3/2012

như cà rốt cắt lát đóng gói Ngày 6/11/2007, Hội đồng EU đã ban hành Quy định (EC)1182/2007, theo đó đưa ra các quy định cụ thể về lĩnh vực rau quả, sửa đổi Hướng dẫn2001/112/EC liên quan đến các loại nước ép trái cây và một số sản phẩm tương tựdành cho tiêu dùng của con người Bản hướng dẫn 2001/113/EC liên quan đến cácloại mứt trái cây dành cho tiêu dùng của con người và Quy định (EEC) 827/68 về cơcấu chung của thị trường một số sản phẩm nhất định, Quy định (EC) 2200/96 về cơcấu chung của thị trường rau quả, Quy định (EC) 2201/96 về cơ cấu chung của thịtrường các sản phẩm rau quả chế biến Quy định (EC) 1182/2007 có hiệu lực kể từngày 1/1/2008 Các sản phẩm chịu sự quản lý của Quy định này gồm: Rau quả tươi vàmột số loại quả sấy khô Một số sản phẩm sẽ không nằm trong Quy định này gồmkhoai tây, nho, chuối, ngô ngọt, quả ôliu.

Để tạo thuận lợi cho thương mại và làm tăng khả năng lợi nhuận của sản phẩmsản xuất ra, các sản phẩm được phân loại dựa trên các tiêu chuẩn quy định Ngườikinh doanh sản phẩm có trách nhiệm tuân thủ các tiêu chuẩn này Để được tiêu thụ,các sản phẩm phải tuân thủ các tiêu chuẩn Một loạt các thông tin và cụ thể là xuất xứcủa sản phẩm, chủng loại và phẩm cấp cần được ghi rõ trên bao bì đóng gói khi đưa rathị trường bán lẻ Các tiêu chuẩn này có xem xét đến các tiêu chuẩn về chất lượngnông nghiệp được Ban chuyên nhiệm của Uỷ ban Kinh tế Châu Âu của Liên hợp quốc(UNECE) khuyến nghị Những tiêu chuẩn này không bắt buộc đối với các sản phẩmđược đưa vào đóng gói hay chế biến sẵn, cũng như không bắt buộc đối với các sảnphẩm sẽ được chế biến mà chỉ áp dụng đối với các sản phẩm được người trồng bántrực tiếp và đối với những sản phẩm địa phương nhất định Việc kiểm tra được thựchiện nhằm giám sát sự tuân thủ các tiêu chuẩn tại tất cả các khâu tiêu thụ Các sản

phẩm được nhập khẩu từ các nước ngoài EU phải tuân thủ những tiêu chuẩn này hoặccác tiêu chuẩn tương đương tối thiểu Tương tự, các sản phẩm của Cộng đồng EUnhằm mục đích xuất khẩu sang các nước ngoài EU phải tuân thủ các tiêu chuẩn chung.

Nhập khẩu rau quả tươi vào EU phải phù hợp với qui định về Giới hạn tồn dưtối đa thuốc trừ sâu (MRLs) MRLs là mức dư lượng thuốc trừ sâu tối đa được phép

có trong hay trên những sản phẩm thực phẩm Quy định trên nhằm đảm bảo rằng dưlượng thuốc trừ sâu trong thực phẩm không gây hại cho người tiêu dùng Tất cả nhữngloại thực phẩm tiêu thụ ở EU đều phải tuân thủ MRLs, như rau quả tươi, rau quả chếbiến sẵn, rượu, ngũ cốc và các sản phẩm ngũ cốc, các sản phẩm nguồn gốc động vật(như mật ong, nhưng ngoại trừ thuỷ sản) và các sản phẩm nguồn gốc thực vật

Hướng dẫn 79/117/EEC cấm đưa vào thị trường và sử dụng các sản phẩm bảo

vệ thực vật có chứa các hoạt chất có khả năng gây hại cho sức khoẻ người và động vậthoặc gây hại cho môi trường Thực phẩm có thể không được phép nhập khẩu vào EUnếu chúng được xử lý hay nhiễm bất kỳ chất nào có trong Hướng dẫn trên Thực phẩmxuất khẩu của EU không yêu cầu giấy chứng nhận xuất khẩu nhưng các sản phẩmnhập khẩu sẽ được lấy mẫu ngẫu nhiên và phân tích tại cửa khẩu, trong quá trình phânphối hoặc bán lẻ ở EU Nếu EU phát hiện có bất kỳ chất cấm nào trong mẫu sản phẩmnhập khẩu, lô hàng đó sẽ bị từ chối và tiêu huỷ, đồng thời nhà cung cấp hay nước xuấtkhẩu có thể bị truy tố và bị áp lệnh cấm xuất khẩu sản phẩm đó vào EU trong thờigian chờ đợi cơ quan có thẩm quyền của EU tiến hành điều tra

Hướng dẫn 2000/29/EC quy định các điều kiện chống lại sự thâm nhập và lâylan các loài gây hại và bệnh dịch trên cây trồng ở EU Việc đưa vào tình cờ các loàigây hại ở thực vật và dịch bệnh vào EU trên các lô hàng sản phẩm thực vật nhập khẩu

có khả năng lan tràn dịch bệnh gây hại vào EU và có thể dẫn đến những thiệt hại vềkinh tế nghiêm trọng Chính vì vậy, EU quy định tất cả các nước muốn xuất khẩu vàocác nước thành viên của EU phải có một cơ quan bảo vệ thực vật quốc gia (NPPA).Tất cả các lô hàng đều phải có một chứng nhận tình trạng sản phẩm rau quả, biện phápkiểm tra và chữ ký xác nhận của một nhân viên của NPPA không quá 14 ngày phải cótrước khi gửi hàng và những chứng nhận không phải ngôn ngữ tiếng Anh phải có bảndịch đi kèm Các cuộc kiểm tra ngẫu nhiên sẽ được tiến hành tại cửa khẩu vào EU đểkhẳng định giá trị pháp lý của thông tin được cung cấp trên chứng nhận Các lô hàng

vi phạm về các quy định tình trạng rau quả có khả năng bị từ chối và tiêu huỷ và nhàxuất khẩu sẽ phải chịu toàn bộ chi phí tiêu huỷ hàng Các nhà xuất khẩu bắt buộc phảithực hiện các cuộc kiểm tra về chất lượng của chính họ để đảm bảo rằng các lô hàngkhông chứa các sinh vật gây hại cũng như phải gửi sản phẩm tới các cơ quan chứcnăng để được kiểm tra chính thức Đã có trường hợp một số nước cấp chứng nhận màkhông hề kiểm tra hàng Đây là cách đối phó gây rủi ro cao bởi nếu bị các thanh tra

EU phát hiện ra có thể ảnh hưởng tới toàn bộ các nhà xuất khẩu của một nước và khi

sự tin tưởng đã mất đi sẽ làm giảm giá trị của các chứng nhận cũng như sự đảm bảo vềcông tác kiểm soát chất lượng của nhà xuất khẩu

Hoa Kỳ cũng là một trong những thị trường tiêu thụ rau quả đầy tiềm năngnhưng cũng rất khó tính Thống kê của Vụ Xuất Nhập khẩu- Bộ Công Thương, đếnthời điểm hiện tại đã có 36 loại rau của Việt Nam xuất khẩu vào thị trường này trong

đó các mặt hàng có kim ngạch cao nhất gồm nấm rơm muối, nấm rơm đóng lon, ngônon đóng lon, ngô luộc Dưa chuột cũng là một trong những mặt hàng rau xuất khẩumạnh nhất của Việt Nam trong những năm qua Không chỉ rau, các sản phẩm như