ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN KHOA TÂM LÝ HỌC —o0o— BÀI TIỂU LUẬN CUỐI KỲ MÔN TÂM LÝ HỌC DÂN TỘC Đề bài Bàn về mối quan hệ giữa ý thức cộng đồng, ý thức dân tộc và[.]
PHẦN MỞ ĐẦU
Cùng với sự phát triển của các chuyên ngành khoa học tâm lý khác, Tâm lý học Dân tộc cũng được hình thành và phát triển gắn liền với sự phát triển của con người và xã hội Đây được coi là cầu nối giữa Dân tộc học và Tâm lý học Mặc dù Tâm lý học Dân tộc là một ngành khoa học còn rất trẻ tuy nhiên những tư tưởng, tiền đề của nó đã xuất hiện từ rất sớm Trong quá trình phát triển lâu dài ấy chính là cơ sở, là bước đệm sau này để rồi vào cuối thế kỷ thứ XIX, đầu thế kỷ XX thì Tâm lý học Dân tộc đã được công nhận là một phân ngành độc lập của tâm lý học với vai trò đó là lí giải, làm rõ những khái niệm, nghiên cứu những đặc điểm tâm lý và các quy luật hình thành những đặc điểm tâm lý này của các dân tộc trong mối quan hệ mật thiết với văn hóa của dân tộc đó cũng như các nền văn hóa khác.
Trên cơ sở đó, Tâm lý học Dân tộc đã đóng góp một vai trò vô cùng to lớn bởi nó góp phần làm rõ, chỉ ra các mối liên hệ về sự phát triển đời sống tâm lý của những nhóm dân tộc; nghiên cứu mức độ nhận thức, giao tiếp, những đặc điểm tâm lý, tính cách, ý thức dân tộc Chính vì tính chất phức tạp như vậy, các vấn đề liên quan đến dân tộc đã trở thành đối tượng vô cùng quan trọng mà các nhà nghiên cứu hướng tới và được quan tâm dưới nhiều góc độ khác nhau: lịch sử, văn hóa, nhân học, xã hội học, Kết quả nghiên cứu của Tâm lý học Dân tộc đã để lại một kho tàng tri thức rộng lớn trong việc hình thành, xây dựng tinh thần cố kết giữa các dân tộc cũng như là công cụ hiệu quả để thực hiện các chính sách về dân tộc ở nhiều quốc gia (trong đó có Việt Nam).
Dân tộc Việt Nam đã hình thành, tồn tại, song hành và phát triển cùng với suốt chiều dài của lịch sử, được biết đến là dân tộc có truyền thống 4000 năm văn hiến, gắn liền với yếu tố cố kết cộng đồng dựng nước và giữ nước Bên cạnh đó, Việt Nam là một quốc gia đa dân tộc với nhiều bản sắc, để lại nhiều ấn tượng riêng biệt được tạo nên từ các cộng đồng dân tộc khác nhau; song vẫn đem lại tính thống nhất và đa dạng. Để có được thành công như vậy, để in đậm những dấu ấn đặc trưng tiêu biểu về các nét đẹp, tinh hoa ở mọi khía cạnh thì một trong những yếu tố tạo nên các giá trị cốt lõi không thể không kể đến đó là mối quan hệ giữa ý thức cộng đồng, ý thức dân tộc và ý thức quốc gia Ba vấn đề này luôn nằm trong mối quan hệ biện chứng có tác động tới đời sống của chúng ta Không những vậy, nó còn được xem như quy luật phát triển, là sức mạnh to lớn tiềm tàng của dân tộc Việt Nam Mối quan hệ giữa ý thức cộng đồng, ý thức dân tộc và ý thức quốc gia đã thấm sâu vào các phong tục, tập quán, sinh hoạt cá nhân, mang dáng dấp, diện mạo, trí tuệ, tâm hồn của dân tộc Việt Nam.
Và trong bối cảnh hiện nay, mối quan hệ đó lại càng được quan tâm và chú trọng với nhiều khó khăn, thách thức Chính vì vậy, chúng ta cần phải giữ gìn, bảo vệ phát phát triển các mối quan hệ đặc biệt này vì đó được coi là tài sản tinh thần chung, là nguồn sức mạnh giúp con người vượt qua những khó khăn, thử thách khắc nghiệt để vươn lên trong hành trình phát triển không ngừng Thế nên việc nhận thức, xử lý hài hòa mối quan hệ giữa các mối quan hệ này có ý nghĩa hết sức quan trọng.
Bài viết của tác giả sẽ tập trung vào nghiên cứu khái niệm, chỉ rõ mối quan hệ giữa ý thức cộng đồng, ý thức dân tộc và ý thức quốc gia dưới góc độ của tâm lý học. Đồng thời, có thể tìm hiểu được những ưu điểm, hạn chế mà mối quan hệ này đem lại. Để từ đó, có những giải pháp, đề xuất trong việc vận dụng các mối quan hệ đó là hành trang, tiền đề cho thế hệ trẻ trong công cuộc xây dựng, phát triển và bảo vệ tổ quốc.
CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ Ý THỨC CỘNG ĐỒNG, Ý THỨC DÂN TỘC, Ý THỨC QUỐC GIA
Ý thức cộng đồng
“Cộng đồng” là một khái niệm đã và đang được sử dụng khá rộng rãi trong các lĩnh vực khoa học: văn hóa học, xã hội học, tâm lý học, triết học, nhân học, sinh học, nghiên cứu phát triển, Và cộng đồng có nghĩa gốc là “cùng chung với nhau” Trong tiếng Việt hiện nay thì cộng đồng là “toàn thể những người cùng sống, có những điểm giống nhau, gắn bó thành một khối trong sinh hoạt xã hội” (theo Từ điển tiếng Việt, Trung tâm Từ điển học, NXB Đà Nẵng, 2020) Có một điểm cần chú ý khi sử dụng khái niệm cộng đồng là khái niệm mở Cộng đồng có thể hiểu là một nhóm xã hội nhỏ (cộng đồng dòng họ), một nhóm xã hội lớn (cộng đồng làng xã, buôn làng), nhóm xã hội rất lớn (cộng đồng một dân tộc, cộng đồng một dân tộc).
Trên cơ sở đó, có thể đi đến một định nghĩa chung nhất như sau về “cộng đồng”: “Cộng đồng là tập hợp người có sức bền cố kết nội tại cao, với những tiêu chí nhận biết và quy tắc hoạt động, ứng xử chung dựa trên sự đồng thuận về ý chí, tình cảm, niềm tin và ý thức cộng đồng, nhờ đó các thành viên của cộng đồng cảm thấy có sự gắn kết họ với cộng đồng và với các thành viên khác của cộng đồng”.
Và trong bài viết này chỉ tìm hiểu cộng đồng ở cấp độ nhỏ: cộng đồng dòng họ và cộng đồng làng xã, buôn làng Đối với xã hội Việt Nam mà gần 80% dân số là cư dân nông nghiệp, sống ở nông thôn thì cộng đồng có đặc điểm rất riêng và có ý nghĩa lớn đối với cuộc sống của người dân.
Trong cộng đồng, các cá nhân có những mối liên hệ và phân phối hợp tác hành động với nhau trực tiếp hơn Sự ảnh hưởng giữa các cá nhân với nhau cũng rõ ràng hơn Vậy, ý thức cộng đồng chính là ý thức về nhóm chúng ta – những suy nghĩ tích cực của cá nhân về nhóm chúng ta, những thái độ và hành vi cho nhóm, vì lợi ích của nhóm chúng ta.
Khi nói đến ý thức cộng đồng của một dân tộc là nói đến hai khía cạnh: cộng đồng dân cư và cộng đồng dòng họ Hai cộng đồng này có ý nghĩa rất quan trọng đối với các thành viên của một dân tộc.
Cộng đồng cư dân (còn được gọi là cộng đồng làng xã) có vai trò lớn đối với mỗi gia đình và cá nhân Trong xã hội phong kiến cộng đồng làng xã có tính độc lập tương đối Cộng đồng làng xã bên ngoài việc thực thi các luật pháp của nhà nước phong kiến, nó còn có một hệ thống chuẩn mực riêng, rất chặt chẽ và có vai trò lớn trong việc điều chỉnh hành vi của các thành viên trong cộng đồng.
Khi nói về văn hóa làng và làng văn hóa, một số nha nghiên cứu đã nêu bật lên những đặc trưng của Việt Nam Đó là ý thức cộng đồng làng, ý thức tự quản – quyền quản lý làng xã được thể hiện trong hương ước của làng – tính đặc thù độc đáo rất riêng của mỗi làng trong tập quán, nếp sống, tín ngưỡng, tôn giáo Mỗi làng có hương ước riêng Hương ước ảnh hưởng đến việc định hướng hành vi và thực hiện hành vi của các thành viên trong cộng đồng Nhiều khi các tiêu chuẩn này của cộng đồng còn ảnh hưởng lớn hơn cả luật pháp của nhà nước (“phép vua thua lệ làng”) Bản hương ước quy định quyền lợi, trách nhiệm, nghĩa vụ và cách thức xử lý ứng dụng của các thành viên trong cộng đồng Với việc thực hiện hương ước và cách thức tổ chức của cộng đồng làng đã hình thành nên ý thức trách nhiệm của mỗi thành viên đối với cộng đồng làng và qua đây hình thành nên ý thức về chúng ta, tình cảm chúng ta – ý thức cộng đồng và tình cảm cộng đồng của các thành viên đối với cộng đồng của mình.
Làng xã là một cộng đồng xã hội cố kết về nhiều mặt Ý thức cộng đồng ở đây được đã đặt nền móng cho truyền thống đoàn kết, tương trợ, ý thức tập thể của người nông dân Việt Nam Cách thức tổ chức cộng đồng cư trú ở các dân tộc khác nhau, thuộc các khu vực khác nhau và cũng có những điểm khác nhau.
Ví dụ: Tây Bắc, cộng đồng bản làng là nơi cộng sinh (cùng sinh sống), cộng cảm (tình cảm chúng ta) và cộng mệnh (cùng chung số mệnh) của mỗi gia đình, mỗi dòng họ và của dân tộc Ý thức cộng đồng ở đây được thể hiện khi họ cùng nhau sinh sống, giúp đỡ nhau về vật chất và gắn kết với nhau về tinh thần.
Cộng đồng dòng họ có ý nghĩa quan trọng hơn đối với các gia đình và mỗi cá nhân Vì trong cộng đồng này, các thành viên gần nhau hơn, quan hệ với nhau trực tiếp hơn, hợp tác và giúp đỡ lẫn nhau lớn hơn nhiều nên với cộng đồng làng xã Tình cảm dòng họ là tình cảm thiêng liêng và tự nhiên, đóng sinh từ mối quan hệ máu thịt Cộng đồng dòng họ vừa là chỗ dựa về vật chất và chỗ dựa về tinh thần của mỗi cá nhân trong dòng họ Trong dòng họ người ta không cảm thấy được đối xử với tiền nhân, với nguồn cội và không cảm thấy bị cô đơn trong xã hội và cuộc đời.
Những người cùng một dòng họ thường có chung một niềm tự hào, niềm vinh dự về dòng họ của mình, cũng như luôn chia sẻ với nhau những niềm vui và nỗi buồn. Tình cảm dòng họ đã trở thành một yếu tố điều chỉnh hành vi của mỗi cá nhân Tình cảm của dòng họ, huyết thống là yếu tố quan trọng tạo nên sự cố kết, tình thần tương thân tương ái giữa các thành viên trong một dòng họ Trong những lúc khó khăn nhất, trong những lúc làm những công việc lớn của gia đình (cưới xin, ma chay, làm nhà, giảm đau ) trước khi hết người ta nhờ sự giúp đỡ của dòng họ Đây là cộng đồng có sự cố gắng, đồng cảm và hợp tác cao nhất của các dân tộc.
Ý thức dân tộc
Có rất nhiều các đinh nghĩa khác nhau về dân tộc, tuy nhiên các nhà Tâm lý học Dân tộc đều hướng đế và nhấn mạnh đến sự tự ý thức dân tộc, tức là các thành viên của cộng đồng dân tộc ý thức về những cái chung của cộng đồng mình Vì thế có một khái niệm khái quát và bao hàm tất cả: “Dân tộc là cộng đồng người ổn định, mà những người đó ý thức rõ ràng mình là thành viên của cộng đồng trên cơ sở những dấu hiệu chung được tiếp nhận như là những đặc trưng phân biệt dân tộc một cách hiển nhiên và bền vững”.
Khi nghiên cứu về ý thức dân tộc, các nhà tâm lý học quan tâm đến vấn đề là các hành viên của một dân tộc cùng tồn tại một quan điểm thống nhất về những đặc trưng của dân tộc mình Từ góc độ của tâm lý học xã hội, ta thấy dân tộc là một nhóm xã hội lớn, một cộng đồng tâm lý bền vững, trong đó ý thức dân tộc là một yếu tố quan trọng Nó giúp các thành viên trong nhóm nhận thức được một phần của “chúng ta”, có những đặc điểm tâm lý chung nhất, tiêu biểu nhất Những đặc điểm tâm lý này là cái mà mỗi thành viên của một dân tộc soi vào đều nhận ra mình trong đó Các nhà
Tâm lý học Dân tộc là Lazarus và Steinthal cho rằng: “Dân tộc là tập hợp của những người mà những người ấy luôn tự xếp mình vào tập hợp đó” Với định nghĩa này, ta thấy các thành viên của các cộng đồng dân tộc có thể khác nhau về: giới tính, lứa tuổi, vị thế xã hội, tính cách, nhu cầu, sở thích, nhưng mỗi người đều nhận thấy họ có một nét chung, nét tương đồng mà dù học có đi đâu họ cũng không thể mất đi được, đó là ý thức của họ về dân tộc mình Ý thức dân tộc ở đây là tiêu chí quan trọng nhất để xác định một dân tộc, để duy trì sự tồn tại và phát triển của một dân tộc.
Nếu như ý thức cộng đồng là ý thức về nhóm chúng ta thì ý thức dân tộc là ý thức về nhóm dân tộc chúng ta Nó bao hàm một phạm vi rộng lớn hơn do dân tộc là một nhóm xã hội lớn Vì vậy, sự giao tiếp giữa các thành viên mang tính gián tiếp Sự ảnh hưởng của dân tộc tới các thành viên ít hơn, gián tiếp hơn so với sự ảnh hưởng của cộng đồng đến các cá nhân. Ý thức dân tộc là ý thức về cộng đồng mình thuộc về Vì vậy, mỗi cá nhân cần phải có trách nhiệm, nghĩa vụ bảo vệ cộng đồng dân tộc của mình để cho nó tồn tại, phát triển, không bị hòa nhập, tan biến vào các cộng đồng dân tộc khác Khi một dân tộc còn hiện diện ý thức dân tộc ở các thành viên thì dân tộc đó còn tồn tại Ngược lại, khi các thành viên không còn ý thức dân tộc thì dân tộc đó sẽ bị đồng hóa, sẽ biến mất.
Ví dụ: Ý thức dân tộc được thể hiện mạnh mẽ khi lợi ích và sự tồn tại của dân tộc bị đe dọa bởi các thế lực ngoại xâm hay trước thảm họa của thiên nhiên Một minh chứng rõ ràng là trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ Dân tộcViệt Nam đã quyết tâm, thà hy sinh chứ không chịu đầu hàng, không chịu khuất phục,chiến đấu anh dũng, kiên cường, bền bỉ vì độc lập, tự do, vì sự tồn vong của dân tộc mình Chính sự tự ý thức dân tộc dâng cao đó đã trở thành hi vọng, niềm tin và động lực để chúng ta đánh đuổi kẻ xâm lược và đem lại nền hòa bình cho tới ngày nay.
Ý thức quốc gia
Có rất nhiều các khái niệm về quốc gia nhưng tựu chung lại “Quốc gia là một khái niệm địa lý và chính trị, trừu tượng về tinh thần, tình cảm và pháp lý, để chỉ về một lãnh thổ có chủ quyền, một chính quyền và những con người của các dân tộc có trên lãnh thổ đó; họ gắn bó với nhau bằng luật pháp, quyền lợi, văn hóa, tôn giáo,ngôn ngữ, chữ viết qua quá trình lịch sử lập quốc, và những con người chấp nhận nền văn hóa cũng như lịch sử lập quốc đó cùng chịu sự chi phối của chính quyền, và, họ cùng nhau chia sẻ quá khứ cũng như hiện tại và cùng nhau xây dựng một tương lai chung trên vùng lãnh thổ có chủ quyền”.
Vì vậy, ý thức quốc gia chính là ý thức về đất nước mình Ví dụ: Khi chúng ta nói mình là người của dòng họ Trần thì đó là ý thức dòng họ (thuộc ý thức cộng đồng); khi chúng ta nói mình là người con của dân tộc Thái thì đó là ý thức dân tộc nhưng khi chúng ta nói mình là người Việt Nam thì đó chính là ý thức quốc gia Ý thức quốc gia ở đây cũng có thể hiểu là ý thức dân tộc nếu như quốc gia đó được xem như là một dân tộc (ý thức của dân tộc Việt Nam) Ngoài ra, ý thức quốc gia còn được thể hiện trên nhiều mặt, nhiều phương diện khác nhau trong lịch sử, trong cuộc sống
So với hai nhóm xã hội trên thì ý thức quốc gia là một nhóm xã hội lớn nhất Và ý thức quốc gia cũng là nhân tố hàng đầu đối với sự tồn tại của một quốc gia.
BIỂU HIỆN, VAI TRÒ VÀ MỐI QUAN HỆ GIỮA Ý THỨC CỘNG ĐỒNG, Ý THỨC DÂN TỘC, Ý THỨC QUỐC GIA
Biểu hiện, vai trò của ý thức cộng đồng
Sức sống mãnh liệt, bền lâu cùng với sự tự ý thức cộng đồng cao đã giúp cho các cá nhân, các cộng đồng gắn bó, cố kết, hòa nhập và có tinh thần giúp đỡ hơn (cùng dân tộc, cùng ngôn ngữ, phong tục tập quán, ) Ý thức cộng đồng này bao trùm toàn bộ ý thức xã hội, tạo thành một cơ tầng khá vững chắc Cộng đồng có vai trò chăm lo cuộc sống của cá nhân, đảm bảo điều kiện cho mọi người cùng phát triển Ý thức cộng đồng được thể hiện ở nhiều khía cạnh và có ý nghĩa to lớn đối với cuộc sống người Việt Nam.
Trong suốt lịch sử hào hùng, trong quá trình đấu tranh dựng nước và giữ nước các dân tộc Việt ở đồng bằng hay các dân tộc thiểu số ở vùng núi thì ý thức cộng đồng luôn giữ một vai trò quan trọng Đó được coi là sức mạnh tiềm tàng, một sức mạnh tinh thần to lớn trong việc đoàn kết, gắn bó chống giặc ngoại xâm.
Trong văn hóa nghệ thuật của dân tộc, tính cộng đồng còn được thể hiện qua việc giữ gìn các nét đẹp truyền thống, các giá trị tinh hoa tiêu biểu Tinh thần cộng đồng làng xã là một nét rất đặc trưng của bản sắc văn hóa các dân tộc Việt Nam. Không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng là nét văn hóa rất phổ biến ở các dân tộc Việt Nam Mối quan hệ giữa cá nhân và cộng được hình thành từ quá trình sản xuất lúa nước trong vùng địa-văn hóa và các quy luật của tự nhiên, đất trời Từ ngàn đời xưa, người Việt đã có thể xây dựng các kiến trúc có ý nghĩa về mặt tinh thần, hầu hết là những công trình tập thể, thuộc sở hữu chung của cộng đồng Từ cuối thời Trần, chùa thường gắn với mỗi làng, nhưng vẫn được xem là nơi hành hương chung của toàn thể cộng đồng Đình làng cũng là không gian để thờ cúng các vị thần, là nơi tổ chức các buổi lễ hội để gắn kết mọi người – là trung tâm chính có chức năng về tôn giáo, chính trị - xã hội Những bức điêu khắc, được trạm trổ một cách tinh tế và khéo léo cũng đã thể hiện được tâm lý cộng đồng với một sự giao cảm, gắn bó, gần gũi giữa con người với nhau
Trong cuộc sống sinh hoạt hàng ngày, ý thức cộng đồng lại luôn được thể hiện ở nhiều mặt, nhiều phương diện trong cuộc sống như: giúp đỡ nhau trong lúc khó khăn, bệnh tật, tinh thần tương thân tương ái “lá lành đùm lá rách” hay trong các công việc như: cưới xin, ma chay, giỗ chạp, Đặc biệt, Việt Nam thường được biết tới là đất nước có nền sản xuất nước nông nghiệp, do vị trí địa lý đặc biệt nơi xảy ra nhiều thiên tai khắc nghiệt (lũ lụt, hạn hán, ) và dịch bệnh xảy ra thường xuyên thì ý thức cộng đồng ấy lại được thể hiện mạnh mẽ khi các thành viên cộng đồng đoàn kết, hỗ trợ lẫn nhau, cùng nhau vượt qua khó khăn Ý thức cộng đồng là sống hòa thuận, giữ gìn tình làng nghĩa xóm, giúp đỡ người khác, đó còn là lương tâm, là bổn phận, là nhu cầu, lẽ sống, tình cảm sâu sắc và là nghĩa vụ thiêng liêng Đây được xem là một tiêu chuẩn trong giá trị đạo đức, lễ nghĩa của người Việt nói chung.
Biểu hiện, vai trò của ý thức dân tộc
Ý thức dân tộc biểu hiện quan hệ của một dân tộc nhất định đối với các nhóm dân tộc khác Sự xuất hiện của ý thức dân tộc đòi hỏi các thành viên phải ý thức được các nét đặc thù của dân tộc mình. Đối với dân tộc Việt, ý thức dân tộc luôn luôn song hành với người Việt Nam trong suốt chiều dài lịch sử Vai trò của ý thức dân tộc đã thể hiện sự trường tồn, bản sắc đậm đà của một nền văn hóa cũng như tinh thần đoàn kết trong tâm thức của người Việt Nam Xét về mặt cơ bản và truyền thống, từ xa xưa đến nay, ý thức dân tộc của nhân dân ta vẫn mang tính ổn định, bền vững Trên thế giới, thực tế đã cho thấy, diễn biến của lịch sử mang màu sắc chính trị sâu sắc thường làm thay đổi, thậm chí xóa bỏ, làm biến mất sự tồn tại các dân tộc Tuy nhiên, đối với dân tộc Việt Nam, nhờ có sự tự ý thức dân tộc cao mà chúng ta vẫn có thể tồn tại và phát triển cho tới ngày nay.
Trong hơn một ngàn năm Bắc thuộc, phải chịu sự cai trị của các đế chế phươngBắc thực thi chính sách đồng hóa nhưng ý thức dân tộc của người Việt vẫn luôn được duy trì và trở thành một sức mạnh bất biến trong việc chống lại sự đồng hóa Trong các cuộc kháng chiến, cũng nhờ vào sự đoàn kết cùng với tinh thần dân tộc to lớn chúng ta đã chiến thắng được nhiều kẻ thù hùng mạnh trên thế giới và đem lại nền hòa bình, độc lập Dân tộc ta tồn tại và phát triển cho tới ngày nay là nhờ vào ý thức dân tộc mạnh mẽ, nhờ vào ý thức dân tộc mà mỗi cá nhân nhận ra trách nhiệm, nghĩa vụ của mình để sẵn sàng đứng lên bảo vệ đất nước, ý thức dân tộc đã thấm nhuần trong tư tưởng của con người Việt Nam biến nó thành động lực, sức mạnh để hành động Ý thức dân tộc được xem như ánh sáng, kim chỉ nam, trở thành chuẩn mực để định hướng và điều chỉnh hành vi của các thành viên trong cộng đồng dân tộc.
Trong các loại hình nghệ thuật, đặc biệt là trong các tác phẩm văn học Sự tự ý thức dân tộc cũng được thể hiện rõ nét và sâu sắc, qua nhiều hoạt động thực tiễn trong tâm lý, trong nếp sống văn hóa và nhiều giá trị tinh thần khác của xã hội.
Ngay từ những ngày đầu trong công cuộc dựng nước và giữ nước, các tác phẩm có giá trị của cha ông ta đã giàu sự tự ý thức về dân tộc Niềm tự hào về dân tộc, ý chí quyết tâm chiến đấu của cha ông ta đế bảo vệ non sông được thể hiện rõ nét nhất trong bài thơ Thần “Nam quốc sơn hà” của Lí Thường Kiệt: “Sông núi nước Nam vua Nam ở/ Rành rành định phận tại sách trời/ Cớ sao lũ giặc sang xâm phạm/ Chúng bay sẽ bị đánh tơi bời” Nguyền Trãi đã cũng đã từng thể hiện sự tự ý thức dân tộc thông qua tác phẩm “Bình ngô đại cáo”: “Như nước Đại Việt ta từ trước/ Vốn xưng nền văn hiến đã lâu/ Núi sông bờ cõi đã chia/ Phong tục Bắc Nam cũng khác/ Từ Triệu, Đinh, Lí, Trần bao đời gây nền độc lập/ Cùng Hán, Đường, Tống, Nguyên mỗi bên hùng cứ một phương”.
Sự tự ý thức dân tộc bên trong mỗi con người Việt Nam là con người của mọi mối liên hệ khăng khít, gắn bó đi kèm với những ý thức trách nhiệm và bổn phận một cách tự nguyện Từ đó, chúng ta luôn có trong mình những tình cảm tốt đẹp và sự biết ơn đối với cha ông, luôn có sự gắn bó với quê hương, đất tổ; hướng về tổ tiên, cội nguồn; mang tính cộng đồng, sự ý thức dân tộc bền chặt Tinh thần cố kết về sự tự ý thức đó đã được nuôi dưỡng trong cái nôi văn hoá thuần Việt Bên cạnh đó, trong văn học dân gian, trong các câu ca dao tục ngữ, tục ngữ thì tình cảm dân tộc cũng được ghi lại và trở thành lối ứng của các thành viên trong cùng cộng đồng như: “Bầu ơi thương lấy bí cùng/ Tuy rằng khác giống nhưng chung một giàn”, “Gà cùng một mẹ, chớ hoài đá nhau,” hay “Một con ngựa đau cả tàu bỏ cỏ” hoặc “Ta về ta tắm ao ta/ Dù trong dù đục ao nhà vẫn hơn”, Thông qua đó mà chúng ta càng hiểu thêm, tự hào thêm về quá khứ hào hùng, vẻ vang của cha ông; càng vun đắp những tình yêu tốt đẹp với con người; hình thành và phát triển những giá trị tốt đẹp. Ý thức dân tộc không chỉ thể hiện trong việc bảo vệ sự tồn tại của một dân tộc,không chỉ thể hiện qua các tác phẩm văn học nghệ thuật đầy tính nhân văn mà nó còn được thể hiện qua đời sống sinh hoạt hàng ngày Dân tộc ta thường xuyên phải đối mặt, gánh chịu những hậu quả của thảm họa thiên nhiên (lũ lụ, hạn hán, lốc xoáy, ) đe dọa đến tính mạng và lợi ích dân tộc Trước hoàn cảnh éo le, khắc nghiệt đó đồng bào ta, dân tộc ta vẫn luôn kiên cường, đoàn kết và vững vàng chống lại; vẫn luôn hỗ trợ, giúp đỡ nhau bởi vì dân tộc ta có sự tự ý thức cao và luôn hướng đến những giá trị cốt lõi, luôn tồn tại một đạo lý tốt đẹp “Lá lành đùm lá rách”, “Nhiễu điều phủ lấy giá gương/ Người trong một nước phải thương nhau cùng”, Tinh thần và ý thức dân tộc mang đậm tính nhân văn sâu sắc thể hiện ở trong cả cộng đồng thành viên (tộc người) và trong cả cộng đồng dân tộc mang tính quốc gia (dân tộc Việt Nam) Hình tượng con người Việt Nam tương thân tương ái, tình cảm cộng đồng sâu sắc với những hành động nghĩa hiệp vẫn luôn được đề cao, thể hiện và ngợi ca trong lối sông thường nhật. Ý thức dân tộc và cộng đồng được thể hiện rất sâu sắc, nên thấm vào cuộc sống của nhân dân, đã để lại dấu ấn sâu đậm lên tâm thức, kiểu tư duy, thế ứng xử, đặc biệt là sự hình thành nhân cách cá nhân. Ý thức dân tộc cũng được thể hiện khi các cá nhân ý thức về cội nguồn, về bản sắc của dân tộc mình Việt Nam được biết đến là một quốc gia đa dân tộc, với 54 dân tộc anh em cùng nhau sinh sống trải dài khắp mọi miền đất nước Ý thức dân tộc ở đây là thể hiện niềm tự hào về văn hóa, về bản sắc riêng của chúng ta Bản sắc văn hóa của Việt Nam luôn đa dạng và được thể hiện ở nhiều khía cạnh: phong tục tập quán, nhà ở, lễ hội, trang phục, ngôn ngữ, các loại hình nghệ thuật, Chính vì tầm quan trọng như vậy mà từ ngàn đời xưa cho đến ngày nay, các dân tộc thành viên luôn có ý thức bảo tồn, phát triển các nét đẹp, giá trị văn hóa Đây được coi là tài sản tinh thần, đại diện và là biểu tượng tượng trưng cho vẻ đẹp tâm hồn của dân tộc Việt Nam Ví dụ: Đờn ca tài tử được là tinh hoa của nghệ thuật dân tộc, nó gắn bó với những người dân Nam Bộ ngay từ những ngày đầu mở đất Là hơi thở, là tiếng lòng, là sức sống mãnh liệt, là đại diện cho những con người giản dị, chân chất, đậm tính nhân văn của vùng sông nước đầy hoa trái và trí dũng miền Nam Bởi vậy, những người dân Nam Bộ vẫn luôn giữ gìn và phát triển loại hình nghệ thuật độc đáo này Ý thức giữ gìn bản sắc riêng của dân tộc cũng là ý thức dân tộc, nó có vai trò và ý nghĩa vô cùng quan trọng Vì giữ gìn bản sắc riêng chính là ý thức khẳng định sự tồn tại của một dân tộc.
Qua đó, mỗi thành viên trong cùng một cộng đồng dân tộc hay các cộng đồng dân tộc khác nhau, chỉ cần là người Việt Nam hãy biết yêu thương, trân trọng, xác định cho mình cách thức ứng xử và quan hệ phù hợp để góp phần làm cho ý thức dân tộc ngày càng trở nên mạnh mẽ hơn.
Biểu hiện, vai trò của ý thức quốc gia
Ở Việt Nam, quốc gia được hình thành do nhiều yếu tố, một trong số đó là do các tác nhân tâm lý – văn hóa Nó trải qua một quá trình lâu dài từ ý thức về dòng giống chung (các truyền thuyết về con Rồng cháu Tiên, bọc trăm trứng) qua ý thức về một vương quyền lãnh thổ (bài thơ thần của Lý Thường Kiệt) rồi đến ý thức về cộng đồng dân cư (bao gồm các dân tộc khác nhau) có chung lịch sử, văn hóa, truyền thống riêng (thể hiện qua tác phẩm Bình ngô đại cáo) Có thể nói, quốc gia, đất nước chúng ta đã được hình thành từ lâu và được tổ tiên, cha ông chúng ta giữ gìn và phát triển Ý thức quốc gia được thể hiện trong suốt tiến trình lịch sử lâu dài và đây gian nan, nó được hợp thành từ ý thức cộng đồng và ý thức dân tộc. Ý thức quốc gia đã khẳng định sự hiện diện của một dân tộc (trong dân tộc có nhiều dân tộc thành phần) Khi mà lợi ích, sự tồn vong của một quốc gia bị xâm phạm, đe dọa về lãnh thổ, biên giới, nền độc lập, thì ý thức quốc gia ở mỗi dân tộc trong quốc gia đó lại trỗi dậy, vươn lên mạnh mẽ và hợp thành ý thức chung – ý thức của cả dân tộc (quốc gia) Ý thức ấy được phát triển và củng cố qua thắng lợi của những cuộc kháng chiến chống giặc ngoại xâm Những điều đó đã phần nào ghi đậm dấu ấn cấu trúc xã hội truyền thống: gia đình gắn với cộng đồng làng xã, gắn với cộng đồng cả nước Sự tự ý thức quốc gia được thể hiện ngày càng sinh động qua các thời kỳ lịch sử như Trần Hưng Đạo, Lê Lợi, Nguyễn Trãi, Quang Trung và đều được nâng lên thành phép đánh giặc giữ nước, thành kế xây dựng quốc gia xã tắc vững bền Trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, Chủ tịch Hồ Chí Minh ra Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến Với ý chí “thà hi sinh tất cả chứ nhất định không chịu mất nước, nhất định không chịu làm nô lệ", toàn dân tộc Việt Nam đã cùng đứng lên kháng chiến, chống lại kẻ thù Ý thức quốc gia ở đây cũng thể hiện qua lòng yêu nước cao cả, tinh thần tự hào, sẵn sàng bảo vệ tổ quốc Sự tự ý thức về quốc gia cũng đã từng được Bác
Hồ khẳng định: “Dân ta có một lòng nồng nàn yêu nước Đó là một truyền thống quý báu của ta Từ xưa đến nay, mỗi khi Tổ quốc bị xâm lăng, thì tinh thần ấy lại sôi nổi, nó kết thành một làn sóng vô cùng mạnh mẽ, to lớn, nó lướt qua mọi sự nguy hiểm,khó khăn, nó nhấn chìm tất cả lũ bán nước và lũ cướp nước” Hay trong cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ hùng mạnh, dân tộc Việt Nam từ miền núi xuống đồng bằng, từ Bắc tới Nam đều chung sức đồng lòng chiến đấu để giành lại nền độc lập cho dân tộc Lịch sử hơn bốn ngàn năm dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam là lịch sử đấu tranh giành lại và bảo vệ nền độc lập tử tay kẻ thù Chính vì sự tự ý thức về quốc gia đã ngấm sâu vào tình cảm, vào tiềm thức, tư tưởng của mỗi người dân Việt Nam qua tất cả các thời đại, là sự kết tinh của từ ý thức cộng đồng tới ý thức dân tộc (được truyền từ gia đình dòng họ, làng xã, cộng đồng dân tộc rồi tạo nên ý thức quốc gia). Tất cả đã làm nên một sức mạnh kỳ diệu, tạo nên động lực to lớn giúp cho dân tộc ta đánh thắng mọi kẻ thù. Ý thức quốc gia không chỉ được thể hiện trong các cuộc chiến đấu chống giặc ngoại xâm, bảo vệ tổ quốc mà còn được thể hiện trong công cuộc xây dựng đất nước. Chúng ta có thể thấy ý thức quốc gia có một sức mạnh vô cùng to lớn Sau khi chúng ta giành lại độc lập, nền kinh tế của nước ta ngày càng suy sụp, rơi vào khủng hoảng, đời sống nhân dân thì khổ cực, khó khăn khi phải gánh chịu nhiều hậu quả mà chiến tranh đem lại Thế nhưng, trong giai đoạn tối tăm tưởng chừng như không có lối thoát ấy, ý thức quốc gia lại bừng sáng giống như ánh sáng mặt trời, là ánh sáng hy vọng soi đường dẫn lối Nhờ vào đó, những con người Việt Nam kiên cường, bất khuất, vững vàng để đứng lên làm lại từ đầu, thực hiện các chính sách kinh tế tốt, mở cửa giao lưu với thế giới đã giúp nền kinh tế được phục hồi và dần dần phát triển cho đến ngày nay.
Có thể nói, đây chính là sự vươn lên, “chuyển mình” một cách thần kỳ Chỉ khi mỗi cá nhân có ý thức cao về quốc gia của mình, ý thức muốn khẳng định vị thế của dân tộc mình thì mới góp phần giúp dân tộc, quốc gia vươn lên đầy mạnh mẽ, vượt qua mọi khó khăn như vậy.
Bên cạnh đó, việc vừa phải giữ gìn bản sắc văn hóa của đất nước, vừa phải đẩy mạnh phát triển nền kinh tế để sớm hội nhập với các nước trên thế giới quả là một thách thức Ý thức quốc gia ở đây chính là sự bảo tồn các nét đẹp văn hóa của đất nước, làm chúng ngày càng phát triển, không bị hòa tan vào các nền văn hóa khác trong xu hướng toàn cầu hóa hiện nay Bản sắc văn hóa của các dân tộc khác nhau đã tạo thành bản sắc văn hóa của quốc gia; là sự tổng hợp của các điều kiện tự nhiên – kinh tế, xã hội lịch sử và tư tưởng tâm linh, được hình thành và tôi luyện qua hàng thiên niên kỷ, ảnh hưởng đến đời sống vật chất, tinh thần cùng tính cách tâm lý của người dân Việt Nam Ý thức quốc gia trong việc giữ gìn bản sắc đã và đang tạo nên sự khác biệt, một nét riêng độc đáo mà khi người ta nhìn vào sẽ biết đây là Việt Nam. Truyền thống văn hóa là những hằng số văn hóa được kết tinh trong đời sống của các cộng đồng và được lưu truyền qua nhiều thế hệ lịch sử, tạo nên sự đa dạng, độc đáo trong văn hóa của quốc gia Nó mang tính ổn định và được thể hiện trong tâm lý tính cách, nếp nghĩ, lối sống của thành viên của các cộng đồng dân tộc khác nhau Ở đây các giá trị văn hóa đã tạo nên “nhân cách quốc gia (dân tộc)” Khi nhìn vào một quốc gia, họ thường nhìn vào những nét đăng trưng, những giá trị nổi bật rất riêng về mặt văn hóa Trong lịch sử, đã từng có thời kỳ các đô thị của Việt Nam bị Âu hóa, con người chạy theo các giá trị mới mà quên đi bản sắc cũ (thể hiện rõ qua tác phẩm “Số đỏ” của Vũ Trọng Phụng); lối sống phương Tây đã tràn vào nước ta mà không có sự chọn lọc đã khiến cho các giá trị truyền thống chúng ta bị đe dọa Tuy nhiên, chúng đã cũng đã nỗ lực, cố gắng hết sức để tuyên truyền, lưu giữ và phát huy những nét đẹp truyền thống vốn có của quốc gia, dân tộc Ví dụ: Đờn ca tài tử là tinh hoa của nghệ thuật dân tộc, gắn bó với những người dân Nam Bộ ngay từ những ngày đầu mở đất.
Là hơi thở, là tiếng lòng, là sức sống mãnh liệt, là đại diện cho những con người giản dị, chân chất, đậm tính nhân văn của vùng sông nước đầy hoa trái và trí dũng miền Nam và chúng ta vẫn ngày càng biết lưu giữ và phát triển nét đẹp nghệ thuật đó Tóm lại, để khẳng định bản sắc của một đất nước rất cần đến sự ý thức về quốc gia của mỗi cá nhân Các cộng đồng, các dân tộc có thể chấp nhận các giá trị mới để giúp mình hòa nhập, phát triển song vẫn phải luôn có ý thức để giữ gìn, tiếp nối, phát huy các giá trị truyền thống quý báu, tốt đẹp trong quá khứ, lịch sử của dân tộc.
Mối quan hệ giữa ý thức cộng đồng, ý thức dân tộc và ý thức quốc gia
Ý thức cộng đồng, ý thức dân tộc, ý thức quốc gia luôn luôn nằm trong mối quan hệ biện chứng và có tác động qua lại với nhau Ở trong mỗi cá nhân đều tồn tại các và tùy vào thời điểm, hoàn cảnh mà ý thức nào thể hiện nổi trội hơn và được quan tâm hơn Ví dụ: Trong đời sống sinh hoạt hàng ngày, khi phải giải quyết các công việc như: cưới xin, ma chay, giỗ, thì ý thức cộng đồng (dòng họ) được thể hiện nổi bật hơn Khi thực hiện các công việc mang tính chung, rộng lớn hơn thì ý thức cộng đồng (làng xã) lại được biểu hiện rõ ràng thông qua: lễ hội, dựng nhà, thiên tai, Trong khi đó, ý thức tộc người và ý thức quốc gia (dân tộc) thường thể hiện ở mức độ khiêm tốn hơn Song, không phải là không tồn tại; khi lợi ích và sự tồn tại của đất nước bị đe dọa, xâm lăng thì ý thức ấy lại trỗi dậy một cách mạnh mẽ.
Từ góc độ của Tâm lý học chúng ta có thể dễ dàng nhận thấy nguồn gốc hình thành, quá trình phát triển và ảnh hưởng lẫn nhau giữa các loại ý thức Từ mối quan hệ: Cộng đồng dòng họ – Cộng đồng làng xã – Cộng đồng dân tộc – Cộng đồng quốc gia sẽ tồn tại các loại ý thức: Ý thức về dòng họ mình (ý thức về chúng tôi) – Ý thức về cộng đồng làng xã của mình (ý thức về chúng ta) – Ý thức về tộc người mình – Ý thức về quốc gia, đất nước mình Qua đó, lại dần phát triển thành các dạng tình cảm: Tình cảm chúng tôi – Tình cảm chúng ta – Tình cảm tộc người – Tình cảm đất nước Điều quan trọng là chúng ta biết cách sử dụng, ưu tiên các loại ý thức này vào các tình huống phù hợp Nếu như ý thức cộng đồng dòng họ đặt lên trên ý thức cộng đồng làng xã, ý thức dân tộc, ý thức quốc gia thì sẽ để lại nhiều hậu quả tiêu cực trong việc dẫn tới sự chia bè, phe phái, mâu thuẫn với nhau và ảnh hưởng đến sự ổn định của cộng đồng làng xã Hay khi ý thức tộc người, lợi ích tộc người được đặt lên trên ý thức, lợi ích quốc gia thì các tộc người sẽ xuất hiện tư tưởng phản động, đòi ly khai Chính vì vậy, chúng ta cần nhận thức vấn đề một cách đúng đắn, xây dựng hài hòa các loại ý thức để chúng cùng nhau phát triển.
Nhìn rộng hơn, ba loại ý thức ấy, ba mối quan hệ ấy có mối liên hệ mật thiết, gắn bó không thể tách rời Chúng phải được hoà làm một, nó giống như một dòng chảy, chảy trong huyết quản của mỗi con người Việt Nam, một dòng chảy bất tận và linh thiêng, một dòng chảy là khởi nguồn để tạo nên diện mạo, dáng dấp, trí tuệ và tâm hồn của con người Việt Nam Đây được coi là nguồn sức sống tiềm tàng, là ý chí to lớn, vô hình nhưng lại vô cùng mạnh mẽ đối với mỗi người dân Việt Nam Khi ta vun đắp, trau dồi ý thức cộng đồng thì nó mới dần dần phát triển lên thành ý thức dân tộc và cuối cùng là ý thức quốc gia Giống như khi chúng ta trồng một cái cây, muốn nó trưởng thành và khoẻ mạnh chúng ta cần chăm sóc và nuôi dưỡng kỹ càng Ba loại ý thức đặc biệt này cũng như vậy, nếu thiếu bất cứ loại ý thức nào cũng không thể được bởi lẽ những phẩm chất tốt đẹp, những giá trị cao đẹp được tạo nên từ những điều nhỏ nhặt (sự cố kết cộng đồng; sự đoàn kết dân tộc; sự tự ý thức về quốc gia - tình yêu gia đình, làng xóm; yêu quê hương, đồng bào; yêu quốc gia, dân tộc); tất cả hoà quyện với nhau thì mới có thể tạo nên nhân cách và sức mạnh của con người Việt Nam.
Ba mối quan hệ ấy luôn song hành trong suốt chiều dài của lịch sử, cùng tồn tại và phát triển với mỗi người dân Việt Nam Ngay từ những ngày đầu khai hoang mở đất, chính sự ý thức cố kết cộng đồng là cơ sở để người Việt gắn bó với nhau để tạo nên bản làng, thôn xóm,… Trong suốt những năm tháng chiến tranh loạn lạc, trong quá trình xây dựng và bảo vệ tổ quốc chính từ ý thức dân tộc mới giúp chúng ta có những trang sử vàng, đầy hào hùng và vẻ vang; ý thức dân tộc là nguồn động lực giúp chúng ta đoàn kết đánh bại mọi kẻ thù xâm lược, mở ra thời kỳ hoà bình và độc lập cho dân tộc Cho đến tận ngày hôm nay, ý thức quốc gia lại ngày càng được thể hiện mạnh mẽ hơn mỗi khi đất nước bị đe doạ, tinh thần sẵn sàng chiến đấu và hy sinh vì quốc gia cũng được ca ngợi; bên cạnh đó, ý thức quốc gia còn thể hiện ở sự tự hào, sự bản lĩnh của người dân Việt trong việc cố gắng gìn giữ, bảo tồn, phát huy những giá trị tinh thần tốt đẹp, những truyền thống quý báu và những nét văn hoá đa dạng, mang đậm bản sắc Việt.
Không chỉ vậy, trong quá trình phát triển ngày nay, khi mà sự hội nhập, toàn cầu hoá diễn ra ngày càng lớn Ba loại ý thức ấy lại càng được kết hợp và thể hiện rõ rệt, mạnh mẽ hơn bao giờ hết Chúng ta luôn thể hiện niềm tự hào, bản lĩnh và tự tôn dân tộc (thông qua chiến tranh, thiên tai, bệnh dịch) Chúng ta đoàn kết và vượt qua các giai đoạn khó khăn nhất để vươn tới thành công Bên cạnh đó, chúng ta không chỉ tiếp thu những tinh hoa văn hoá của nhân loại mà còn giữ lại những nét văn hoá truyền thống, để những nét đẹp đó không bị mai một, biến mất Bởi lẽ ý nghĩa về tinh thần mà các giá trị văn hoá đem lại, chúng đã góp phần tạo nên lối sống và tính cách của con người Việt Nam Nói tóm lại, giải quyết mối quan hệ giữa ý thức cộng đồng – ý thức dân tộc – ý thức quốc gia là nhiệm vụ quan trọng hàng đầu trong công cuộc xây dựng và bảo vệ tổ quốc bởi ba mối quan hệ ấy gắn liền với sự ổn định của đất nước và an ninh quốc gia Vì vậy, Nhà nước cần phải có các chính sách dân tộc đúng đắn, phù hợp để xây dựng khối đại đoàn kết và thống nhất dân tộc.
BÀN LUẬN, ĐÁNH GIÁ VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA Ý THỨC CỘNG ĐỒNG, Ý THỨC DÂN TỘC, Ý THỨC QUỐC GIA VÀ BỒI DƯỠNG, PHÁT TRIỂN BA LOẠI Ý THỨC NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ CỦA MỐI
Bàn luận, đánh giá
Nhìn chung, xã hội Việt Nam là một xã hội đa cộng đồng, một tập hợp các cộng đồng cố định chặt chẽ, đồng dạng và đồng tâm Các cộng đồng này có cấu trúc tương tự nhau, nhiều cộng đồng nhỏ hợp thành một cộng đồng lớn Cá nhân tồn tại cùng một lúc trong nhiều cộng đồng (dòng họ, làng xã, dân tộc, quốc gia) và thực sự chỉ được chính thức thừa nhận khi có các mối quan hệ mật thiết Cũng từ đây, ba loại ý thức: ý thức cộng đồng; ý thức dân tộc; ý thức quốc gia cũng dần dần nảy sinh và phát triển. Qua từng cấp độ, tạo nên một “phổ cộng đồng” với điểm phát là gia đình, qua làng xã tới điểm giới hạn bên kia của nó là đất nước, tổ quốc với vai trò và ý nghĩa to lớn Từ nhỏ đến lớn, chúng ta sinh sống và có trong mình ý thức của cộng đồng gia đình, dòng họ (quan hệ huyết thống), làng xã (quan hệ cư trú - thân tộc) Lớn hơn nữa, chúng ta phát triển thêm ý thức dân tộc (cộng đồng dân tộc mình) và ý thức quốc gia (quan hệ lãnh thổ lịch sử - văn hóa) Tất cả đã tạo nên sự cố định chặt chẽ và toàn diện từ đó hình thành nên một cộng đồng dân tộc rộng lớn, phạm trù quốc gia ở Việt Nam là cộng đồng cao nhất của toàn dân tộc.
Sau khi nghiên cứu các tài liệu về mối quan hệ của ba loại ý thức này, ở nhiều góc độ khác nhau Tôi nhận thấy rằng sẽ có những ảnh hưởng tích cực của ý thức cộng đồng, ý thức dân tộc, ý thức quốc gia tới đời sống của mỗi cá nhân.
Thứ nhất, một sự hiểu biết, dung hòa về các loại ý thức trên sẽ giúp tăng cường, củng cố tính cố kết gắn bó, ý thức tập thể và tinh thần đoàn kết ở mọi tình huống, hình thành chuẩn mực nhóm tạo điều kiện cho hành vi, ứng xử của cá nhân; tác động đến lối sống, văn hóa, đặc điểm nhân cách của các thành viên; đảm bảo cho sự hình thành và tồn tại của cộng đồng; giúp cá nhân tạo dựng được các loại tình cảm tốt đẹp; giúp con người trau dồi, bồi dưỡng những tình cảm, giá trị, phẩm chất đạo đức tốt đẹp như: tình yêu thương, tinh thần sẻ chia, giúp đỡ nhau, sự tự hào,
Thứ hai, chúng ta đều nhận thấy rằng ý thức cộng đồng, ý thức dân tộc, ý thức quốc gia khi kết hợp lại, khi được hòa quyện và phát triển sẽ tạo nên sức mạnh tinh thần hướng con người tới những giá trị nhân văn Ý thức cộng đồng, ý thức dân tộc, ý thức quốc gia cùng song hành phát triển đã tạo nên những giá trị, truyền thống nổi bật của người Việt là truyền thống yêu nước Lòng yêu nước là sự tổng hợp và phát triển nâng cao của những người yêu gia đình làng xóm, quê hương giống nòi, đồng bào Tổ quốc, cùng là ý thức đề kháng, bảo tồn văn hóa Đó là một sức mạnh tinh thần tiềm ẩn lớn lao trước những thử thách, có thể chuyển hóa thành một lực lượng vật chất khổng lồ Đây được coi là “sợi chỉ đỏ”, là chìa khóa dẫn tới mọi thành công xuyên suốt tiến trình lịch sử Việt Nam cho tới ngày nay Mối quan hệ chặt chẽ của ba loại ý thức này chính là nguồn động viên, cổ vũ, là động lực giúp các thành viên trong quốc gia, dân tộc có khả năng vượt qua những trở ngại, khó khăn, thách thức trong cuộc sống; hỗ trợ xây dựng cộng đồng, phát triển xã hội tốt đẹp, văn minh hơn.
Thứ ba, các loại ý thức ấy đã góp phần đưa đất nước ta ngày càng phát triển Có thể thấy, các loại ý thức đã thúc đẩy tinh thần tự giác của cá nhân trong việc phải lưu giữ, bảo tồn và phát huy những giá trị truyền thống tinh thần, nâng cao đời sống vật chất của các thành viên trong cộng đồng Nhờ có các loại ý thức đó, người Việt và đất nước Việt Nam ngày càng chuyển mình và vươn lên mạnh mẽ Ví dụ: Những giá trị, nét đẹp truyền thống dẫn được dân ta bảo vệ và phát triển, cho dù là trong quá trình hòa nhập chúng ta cũng không bị mất đi bản sắc riêng biệt vốn có Hay là dù đi đâu, sinh sống ở đâu có rất nhiều người con Việt Nam đều luôn nhớ về quê hương, luôn muốn quay trở về để cống hiến, đóng góp tài năng và sức lực của mình cho đất nước.
Có thể nói, xã hội được vận hành, duy trì và phát triển nhờ có các tầng cấu trúc này, hiểu sâu hơn đó chính là sự tự ý thức về các mối quan hệ giữa cộng đồng, dân tộc và quốc gia đã góp phần định hình, cân bằng cuộc sống.
Bên cạnh những mặt tích cực đáng được phát huy thì ở các loại ý thức: ý thức cộng đồng, ý thức dân tộc, ý thức quốc gia cũng có những điểm hạn chế cần phải khắc phục.
Thứ nhất, ta có thể thấy ý thức cộng đồng là một nhân tố quan trọng tạo nên sự gắn kết, bền vững, là cơ sở để hình thành và phát triển nên ý thức dân tộc, ý thức quốc gia Tuy nhiên, nó lại có nhiều khuyết điểm Ví dụ khi quá đề cao ý thức cộng đồng thì cá nhân sẽ không biết đặt lợi ích chung lên hàng đầu mà nảy sinh những điều xấu, xảy ra mâu thuẫn, các cuộc đấu tranh ngay trong chính cộng đồng của mình (tranh đấu giữa các họ tộc để giành lợi ích, giành quyền ưu tiên và quyền thống trị) Người Việt sống vì những người thân yêu của mình nhiều hơn là vì chính bản thân mình Đồng thời, do tình cảm huyết thống, dòng họ cũng đã tạo nên tư tưởng hẹp hòi, nhìn nhận và ứng xử phiến diện dẫn tới sự thiên vị, ganh ghét và xung đột Tinh thần gắn bó quá mức với cộng đồng khi đã dẫn đến một chủ nghĩa “cộng đồng vị kỷ”, nghĩa là phản kháng và làm phương hại đến lợi ích của những cộng đồng khác Đó là nguyên nhân dẫn đến sự xung đột giữa làng xã trong nhiều cuộc tranh chấp sự kiện, đến chủ nghĩa gia đình và chủ nghĩa bè phái địa phương bộ.
Thứ hai, đối với ý thức dân tộc cũng vậy Khi ý thức tộc người được đặt lên trên ý thức và lợi ích quốc gia sẽ dẫn tư tưởng đòi ly khai của các tộc người Một ví dụ điển hình là lợi dụng vấn đề dân tộc, tôn giáo để kích động tư tưởng dân tộc hẹp hòi, dân tộc cực đoan, ly khai, mà một số người dân tộc thiểu số bản địa tại vùng Tây Nguyên (Việt Nam) đã thành lập một quốc gia riêng rẽ độc lập việc thành lập “Nhà nước Đề ga độc lập”, làm công cụ phát triển lực lượng chống phá trong nước Điều này là vô cùng nguy hiểm, nó đe dọa đến sự tồn tại của quốc gia dân tộc Bên cạnh đó, chúng ta cũng có thể thấy rằng ở một số các cộng đồng dân tộc đã hình thành và duy trì các tập tục, luật tục hà khắc với các thành viên; là nơi duy trì tư tưởng bình quân chủ nghĩa, tư tưởng cào bằng, nó làm cản trở, kìm hãm, hạn chế sự năng động, sáng tạo và đổi mới của các cá nhân dẫn tới sự thụ động, ỷ lại và làm cho nhân cách, cá tính của cá nhân đôi khi bị lu mờ đến mức bị hòa tan.
Thứ ba, khi quá đề cao ý thức quốc gia cũng sẽ để lại hậu quả nghiêm trọng.Khi mà các thành viên trong cộng đồng dân tộc quá đề cao dân tộc mình, coi dân tộc mình là đúng đắn, là vượt trội, là tiêu chuẩn, thước đo để đánh giá dân tộc khác Cho rằng dân tộc mình là vạn năng, đánh giá thấp và xem nhẹ các nền văn hóa khác Điều này chính là hiện tượng tâm lý tiêu cực khi nó vô hình đã tạo ra chủ nghĩa dân tộc cực đoan, chủ nghĩa phân biệt chủng tộc Nếu ý thức quốc gia được cường điệu hóa quá mức sẽ gây ra cản trở cho sự tương tác giữa các dân tộc, gây ra thái độ thù địch với các cộng đồng dân tộc khác Đây cũng có thể là nguyên nhân hình thành tư tưởng bảo thủ, ngại đổi mới, tính hiếu chiến và rất dễ xảy ra xung đột, mâu thuẫn.
Vì vậy, cho nên chúng ta không thể đề cao hay xem nhẹ bất kỳ một yếu tố nào trog ba loại ý thức này Cần phải phát triển chúng một cách hòa hợp, đồng đèu trong mối quan hệ tác động qua lại và cần phải nhận thức, ứng dụng chúng một cách phù hợp, đúng thời điểm và hoàn cảnh để phát huy tối đa những giá trị tốt đẹp, tích cực mà chúng đem lại.
Bồi dưỡng, phát triển ba loại ý thức cho thế hệ trẻ (ý thức cộng đồng, ý thức dân tộc, ý thức quốc gia) trong công cuộc bảo vệ, xây dựng và phát triển đất nước
Chính bởi ý nghĩa và tầm quan trọng trên nên chúng ta không thể xem nhẹ bất cứ loại ý thức nào, không thể ưu tiên phát triển các loại ý thức nào hơn bởi giữa chúng có mối quan hệ gắn bó chặt chẽ và mật thiết, ba mà như một Vì vậy, cần phải phát triển một cách đồng đều, song song cả ba loại ý thức thì mới có thể bảo đảm sự gắn kết và tạo nên sức mạnh tinh thần ở mỗi cá nhân, đặc biệt là đối với thế hệ trẻ ngày nay trong công cuộc xây dựng, bảo vệ và phát triển đất nước.
Thế hệ trẻ ngày nay là cánh tay phải của đất nước, là những mầm non tương lai của quốc gia, là đại diện cho sự vinh quang và thịnh vượng của đất nước thì càng phải nhận thức một cách đúng đắn, khách quan và sâu sắc nhất; cần phải có và phát triển một cách toàn diện ở bản thân ba loại ý thức: ý thức cộng đồng; ý thức dân tộc, ý thức quốc gia Thực tế cho thấy rằng, sống trong xã hội hiện đại có một bộ phận các bạn trẻ lại bị ảnh hưởng mạnh mẽ bởi các giá trị văn hóa nước ngoài: trang phục, âm nhạc, lối sống, mà quên đi các nét đẹp truyền thống vốn có của cộng đồng, dân tộc, quốc gia mình; họ không thích học lịch sử vì cho rằng nó khô khan và dần quên đi quá khứ của dân tộc Nhiều bạn trẻ có lối sống buông thả, thiếu trách nhiệm, không có ý thức với bản thân, gia đình và xã hội, có lối sống không phù hợp với giá trị, truyền thống của dân tộc Khi các cá nhân, các nhóm xã hội tiếp nhận các giá trị văn hóa mới mà họ lại không có ý thức giữ gìn văn hóa của dân tộc mình Hơn thế nữa, đất nước trong ta đã và đang hội nhập vào xu thế toàn cầu hóa, hiện đại hóa Chính quá trình tác động và của toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế đã đặt ra nhiều thách thức, khó khăn đối với sự đứng vững, tồn tại và phát triển của từng quốc gia, dân tộc; đối với vấn đề giữ gìn, bảo vệ, phát huy và phát triển các giá trị văn hóa riêng biệt, độc đáo, có tính truyền thống của mỗi dân tộc, quốc gia trong bối cảnh của thế giới hiện đại. Ý thức cộng đồng, ý dân tộc, ý thức quốc gia đã được dân tộc ta thể hiện một cách rõ ràng, mạnh mẽ từ ngàn đời xưa, trong suốt quá trình lịch sử lâu dài dựng nước và giữ nước Các loại ý thức ấy được thể hiện qua những truyền thống quý báu, tốt đẹp: uống nước nhớ nguồn, tinh thần đoàn kết, lòng yêu nước, sẵn sàng đứng lên đấu tranh vì tổ quốc, Ngày nay, ý thức ấy còn được thể hiện qua sự cần cù, năng lực sáng tạo; có ý thức lưu giữ, phát huy và bảo vệ các di sản, các nét đẹp, các giá trị văn hóa truyền thống; sống và làm việc theo hiến pháp và pháp luật; tinh thần dám nghĩ dám làm, chọn lọc và quảng bá hình ảnh đẹp của quê hương, đất nước đến với bạn bè quốc tế,
Tóm lại, các loại ý thức này chính là tinh thần đề cao những đặc điểm, những giá trị cốt lỗi tốt đẹp trong việc xây dựng, phát triển đất nước Tất cả đã tạo nên sức sống mãnh liệt, tạo nên dáng vóc, trí tuệ của con người Việt Nam Thế nên, chúng ta cần phải giáo dục, bồi dưỡng cho thế hệ trẻ phát triển đồng đều các loại ý thức: ý thức cộng đồng; ý thức dân tộc, ý thức quốc gia Đây được xem như yếu tố, có tầm quan trọng và ý nghĩa to lớn đối với sự tồn tại của đất nước Dưới đây là một số giải pháp nhằm nâng cao, bồi dưỡng ý thức cộng đồng, ý thức dân tộc, ý thức quốc gia cho thế hệ trẻ:
Một là, dựa vào các chính sách, chủ trương của Đảng và Nhà nước cần xác định đúng vị trí, vai trò, tầm quan trọng và nhận thức đúng đắn về ý thức cộng đồng, ý thức dân tộc và ý thức quốc gia, đặc biệt là đối với thế hệ trẻ.
Giáo dục ý thức cần phải thể hiện rõ mục tiêu, nhiệm vụ, kế hoạch phù hợp để cho thế hệ trẻ thay đổi nhận thức và hành động Tính cộng đồng như một giá trị tốt đẹp của văn hóa làng xã đang chịu thử thách mạnh mẽ trước làn sống đô thị hóa Các quan hệ gia đình lỏng lẽo dần, có sự phân hóa trong tư duy, lối sống, cách ứng xử giữa các vùng miền, các tầng lớp dân cư, các thế hệ Vì vậy, ý thức cộng đồng phải bắt nguồn từ những thứ nhỏ nhất: tình cảm yêu gia đình, tình yêu quê hương; ý thức dân tộc và quốc gia được hình thành thông qua những giá trị nhân văn, thông qua việc tăng cường giáo dục truyền thống cách mạng, giáo dục lý tưởng đấu tranh anh dũng, kiên cường,bất khuất của các thế hệ đi trước Giáo dục ý thức cộng đồng, ý thức dân tộc, ý thức quốc gia là điều kiện tiên quyết để đoàn kết dân tộc, là chìa khóa để hội tụ bản sắc dân tộc, là cội nguồn, là sức mạnh của tinh thần dân tộc.
Hai là, thế hệ trẻ phải luôn nỗ lực học tập, rèn luyện, đẩy mạnh hoạt động tuyên truyền, giáo dục nhằm nâng cao tri thức vốn hiểu biết của mình; trau dồi, bồi dưỡng những phẩm chất, tình cảm tốt đẹp.
Công tác giáo dục và đào tạo, nâng cao tri thức của thế hệ trẻ về mọi mặt được xem như là một yếu tố quan trọng, chỉ khi có kiến thức thì mới có thể làm sống dậy ý thức bên trong cá nhân Từ đó, họ có ý thức và trách nhiệm hơn trong việc củng cố, xây dựng và phát huy truyền thống đoàn kết của dân tộc Thế hệ trẻ có thể được trang bị đầy đủ hơn các kiến thức về kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội và an ninh quốc phòng để hiểu đúng về chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước, hiểu được tình hình trong nước và trên thế giới, nâng cao ý thức trách nhiệm của mình trong xây dựng và phát triển đất nước Bên cạnh đó, thế hệ trẻ phải biết rèn luyện, bồi dưỡng những tình cảm, giá trị tốt đẹp: tinh thần đoàn kết, tương thân tương ái, yêu thương, sẻ chia, lan tỏa những điều tích cực tới cộng đồng, xã hội Hơn nữa, trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế đang đặt ra nhiều thời cơ và thách thức Thế hệ trẻ là những lực lượng tiên phong, đầy sáng tạo, linh hoạt, nhiệt huyết và năng động, họ sẽ đi đầu cũng như có thể tiếp xúc rộng rãi, nhanh chóng với những thành tựu văn hóa nhân loại, đồng thời giới thiệu với nhân dân các nước những giá trị tốt đẹp, độc đáo của văn hóa Việt Nam Với năng lực nhạy bén của mình, họ sẽ biết cách tiếp thu và vận dụng có hiệu quả các giá trị, tinh hoa và thành tựu mới về văn hóa, khoa học, kỹ thuật, công nghệ của thế giới, các kinh nghiệm của quốc tế trong quản lý văn hóa, xã hội để phát triển bền vững đất nước.
Ba là, tổ chức các phong trào, các hoạt động xã hội nhằm tôn vinh và phát huy các giá trị truyền thống; đổi mới các hoạt động giảng dạy để nâng cao ý thức cộng đồng, ý thức dân tộc, ý thức quốc gia. Để thực hiện được điều này cần phải có sự phối hợp một cách đồng bộ, kết hợp mọi nguồn lực, mọi tiềm năng của xã hội, đất nước Thế hệ trẻ ngày nay rất nhạy bén trong tư duy và cách tiếp cận, luôn khao khát và sẵn sàng đón nhận cái mới; vì vậy,cần tránh lối giáo dục một chiều, cứng nhắc, phải biết lồng ghép vào các hoạt động thực tiễn vào trong cuộc sống Giáo dục ý thức cộng đồng, ý thức dân tộc, ý thức quốc gia không chỉ dừng lại ở sách vở, lý thuyết suông mà phải thật sự đi vào chiều sâu, tạo nên những chuyển biến tích cực trong nhận thức, tình cảm và hành vi của thế hệ trẻ Ví dụ: Tổ chức các phong trào tưởng niệm, tôn vinh những các vị anh hùng của dân tộc để thanh niên có thể hiểu biết thêm về lịch sử, học hỏi được những giá trị tốt đẹp Hay ngoài việc học trên lớp có thể thông qua các hoạt động ngoại khóa như: thăm quan di tích văn hóa, bảo tàng lịch sử, đài tưởng niệm liệt sĩ, để khơi dậy tinh thần hứng thú học tập, giúp cho thế hệ trẻ ngày càng có ý thức với bản thân, gia đình và xã hội Thế hệ trẻ cần phải biết tự hào với quá khứ hào hùng, truyền thống văn hóa, di sản văn hiến của dân tộc Giáo dục ý thức dân tộc cũng phải gắn truyền thống với hiện đại Tư đó, các loại ý thức ấy lại luôn hiện hữu trong tâm trí và trái tim thế hệ trẻ Việt Nam, sẵn sàng chuyển hóa thành những hành động cụ thể và thiết thực.
Bốn là, thế hệ trẻ phải biết bảo tồn, lưu giữ và phát huy các giá trị di sản văn hoá của dân tộc; song song với đó là tiếp thu một cách có chọn lọc những tinh hoa văn hóa nhân loại để văn hóa Việt Nam, văn hiến Việt Nam có sự đa dạng nhưng vẫn thống nhất, tạo nên màu sắc riêng biệt, hòa nhập chứ không hòa tan.
Lãnh thổ Việt Nam có một đặc điểm lợi thế là nằm trên vùng đất có sự giao thoa, thâm nhập lẫn nhau của nhiều nền văn hóa Văn hóa Việt Nam đã trưởng thành, tạo nên những giá trị độc đáo của dân tộc ta Theo đó, văn hóa Việt Nam ngày càng thể hiện một cách mạnh mẽ tính đa dạng trong thống nhất, thể hiện cốt cách, tinh thần của dân tộc Tính thống nhất, tính nhiều nguồn và tính đa dạng trở thành đặc trưng của văn hóa Việt Nam, không chỉ vì đất nước, dân tộc Việt Nam bao gồm 54 dân tộc đã cùng sống, lao động, xây dựng và sáng tạo từ bao đời nay, mà còn vì đó là một nền văn hóa biết tiếp nhận và làm phong phú cho mình bằng những giá trị của nhiều nền văn hóa trên thế giới Sự giao lưu các sinh hoạt văn hóa đã góp phần tạo nên sự liên kết chặt chẽ, tăng cường tình đoàn kết.
Vì vậy, thế hệ trẻ phải biết nâng niu, trân trọng những vẻ đẹp vốn có của văn hóa Việt, phải tinh tế và khéo léo trong việc giao lưu với các nền văn hóa khác Ý thức cộng đồng, ý thức dân tộc, ý thức quốc gia được thể hiện rõ rệt khi người trẻ không quên đi cội nguồn Tham gia bảo tồn và phát triển các lễ hội văn hóa dân gian, làm cho các giá trị ấy không bị mai một, biến mất; khơi dậy ý thức bảo vệ truyền thống văn hóa riêng biệt ở mỗi làng xã, mỗi địa phương, mỗi cộng đồng dân tộc Thúc đẩy hình thành các đội hình tình nguyện, xung kích đối với các hoạt động văn hóa, du lịch; tham gia vào việc quảng bá hình ảnh của đất nước cũng góp phần đóng góp vào nền kinh tế cho đất nước phát triển Đồng thời, phải đấu tranh bài trừ hủ tục lạc hậu, mê tín dị đoan, các loại văn hóa phẩm lai căn, độc hại Thời gian qua, ở nước ta đã diễn ra không ít sự đảo lộn các giá trị văn hóa, trong đó các giá trị văn hóa tốt đẹp bị lấn lướt, xâm hại, sự lên ngôi của những giá trị ngoại lai, xa lạ trong một bộ phận quần chúng, tạo nên sự biến động về nhiều mặt Bởi vậy, thế hệ trẻ cần phải có ý thức bảo vệ các giá trị truyền thống cũng như nhận thức đầy đủ, tỉnh táo đối với các văn hóa tiêu cực Xây dựng một môi trường văn hóa lành mạnh để thế hệ trẻ có thể vừa tiếp thu, học hỏi vừa hội nhập và giao lưu để vừa bảo vệ, làm bền vững hơn các bản sắc văn hóa, vừa làm phong phú hơn, giàu có hơn, hiện đại hơn bản sắc đó và toàn bộ nền văn hóa của chúng ta.
Năm là, sáng tạo ra nhiều sản phẩm văn hóa mới có giá trị tư tưởng và nghệ thuật cao trên nền tảng văn hóa truyền thống, tạo ảnh hưởng lan tỏa về những giá trị có tính biểu tượng quốc gia - dân tộc đi đôi với tôn trọng, phát huy các loại hình văn hóa đa dạng của từng cộng đồng dân tộc, địa phương. Đây là một trong những giải pháp quan trọng hàng đầu để thế hệ trẻ phát huy tinh thần sáng tạo, thể hiện tình yêu quê hương; nâng cao ý thức cộng đồng, ý thức dân tộc và ý thức quốc gia góp phần đẩy mạnh “sức mạnh mềm” của đất nước Bất kỳ một quốc gia nào cũng có những biểu tượng riêng, như quốc kỳ, quốc ca, quốc huy, quốc lễ, quốc phục, quốc hoa, Những biểu tượng này gắn liền với giá trị văn hóa, lịch sử, chính trị của mỗi quốc gia, có ý nghĩa cao quý và thiêng liêng, là niềm tự hào, tự tôn dân tộc đối với mỗi thành viên Bên cạnh việc phát huy các nét đẹp truyền thống vốn có của ta thông qua việc giữ gìn, bảo tồn các giá trị đó thì ý thức cộng đồng, ý thức dân tộc, ý thức quốc gia còn rất khuyến khích thế hệ trẻ trong việc tìm tòi, thể nghiệm mọi phương pháp và phong cách sáng tạo văn hóa vì mục đích đúng đắn Quan tâm phát triển toàn diện, đồng bộ các lĩnh vực văn hóa, môi trường văn hóa, xây dựng đời sống văn hóa đương đại phong phú, đa dạng, văn minh, lành mạnh Phấn đấu có nhiều sản phẩm văn hóa có giá trị tư tưởng và nghệ thuật cao, thấm nhuần tinh thần yêu nước, tiến bộ, dân chủ, nhân văn, làm phong phú thêm nền văn hóa Việt Nam đương đại trong giao lưu và hội nhập quốc tế.
PHẦN KẾT LUẬN
Như một lẽ tự nhiên, ý thức cộng đồng, ý thức dân tộc và ý thức quốc gia là một mối quan hệ biện chứng, gắn kết và dần trở thành “nguồn sống”, đem lại giá trị, ý nghĩa to lớn đối với các cộng đồng dân tộc, các quốc gia trên thế giới Quả thật, mối quan hệ giữa ba yếu tố ấy là một mảnh đất màu mỡ, là nguồn cảm hứng của nhiều nhà nghiên cứu Quan điểm về ý thức cộng đồng, ý thức dân tộc, ý thức quốc gia được thể hiện, nghiên cứu, tiếp cận ở nhiều chiều hướng, góc độ khác nhau đã đem đến các quan điểm, cách nhìn nhận khác nhau xuất phát từ mỗi cá nhân Sự cộng hưởng đầy tinh tế giữa các mối liên hệ này đã được các học giả, nhà nghiên cứu khám phá, phát hiện; đã ghi dấu ấn sâu sắc, có giá trị to lớn trong nhiều lĩnh vực: tâm lý học, dân tộc học, xã hội học,
Nghiên cứu về mối quan hệ giữa ý thức cộng đồng, ý thức dân tộc và ý thức quốc gia đã và đang được quan tâm rất nhiều Về mặt tích cực, chúng giúp tăng cường, củng cố sức mạnh tinh thần; tạo nên các giá trị nhân văn tốt đẹp và góp phần xây dựng đất nước ngày càng vững mạnh, phát triển Tuy nhiên, bên cạnh những ưu điểm cũng có những tác động tiêu cực, những hạn mà nó đem lại mà chúng ta cần nhìn nhận một cách rõ ràng, khách quan, toàn diện để tìm ra những giải pháp khắc phục hiệu quả.
Sự vận động của lịch sử ít nhiều làm thay đổi thế giới quan cũng như phong cách, điều kiện sống của các quốc gia dân tộc Trong thời đại mà tri thức, công nghệ lên ngôi thì việc chủ động lựa chọn việc kết hợp các loại ý thức (ý thức cộng đồng, ý thức dân tộc, ý thức quốc gia) phụ thuộc vào tâm lý, tình cảm và đường lối tư tưởng của mỗi cá nhân, giúp các thành viên trong cộng đồng nhận thức vấn đề tốt hơn với mục tiêu hướng về tương lại, cuộc sống tốt đẹp Ngày này, toàn cầu hóa và xu thế hội nhập quốc tế đã đặt ra rất nhiều thách thức Vì vậy, ý thức cộng đồng, ý thức dân tộc, ý thức quốc gia đối với tất cả các thành viên, đặc biệt là thế hệ trẻ có vai trò hết sức quan trọng Để có thể tiếp thu những thành tựu, các giá trị văn hóa của bên ngoài mà vẫn giữ được chủ quyền và bản sắc văn hóa, tâm hồn dân tộc trong quá trình, giao lưu, tiếp nhận thì chính lực lượng thanh, thiếu niên; là những người trẻ cần phải có khả năng kết hợp hài hòa các yếu tố đó để góp phần cống hiến cho tổ quốc Nhận thức sâu sắc đặc điểm, thách thức đó thế hệ trẻ ngày nay cần phải xây dựng một nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc Thế nên, mối quan hệ giữa ba yếu tố ấy phải được chú trọng, phát triển một cách đồng đều, hài hòa thì mới tạo nên tinh thần tự giác, ý thức và trách nhiệm trong việc tích cực và chủ động mở cửa, hội nhập, hòa mình vào xu thế chung của thế giới hiện đại; đồng thời phải biết nắm bắt thời cơ, vượt qua trở ngại, khó khăn và tự lực, tự cường xây dựng những giá trị văn hóa vật chất, tinh thần và kiến tạo đất nước phát triển vững mạnh dựa trên chính sức mạnh, bản lĩnh, cốt cách của chính dân tộc ta.
Thế hệ trẻ chính là nguồn động lực to lớn, là lực lượng tiên phong, đi đầu cũng như kế thừa, nối tiếp sự nghiệp bảo vệ và xây dựng đất nước Vì vậy, giáo dục ý thức cộng đồng, ý thức dân tộc, ý thức quốc gia là nhiệm vụ cấp bách, là chiến lược hàng đầu, có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc đối với sự tồn tại của đất nước Những giải pháp, nhiệm vụ nêu trên đã góp phần giúp cho thế hệ trẻ có thêm có niềm tin, là nguồn cảm hứng bất tận và vạch ra hướng đi phù hợp, đúng đắn để rèn luyện các loại ý thức; đây chính là giá đỡ, bệ phóng , là tiền đề giúp thế hệ trẻ dung hòa, phát triển các loại ý thức để biến đó thành sức mạnh to lớn, mạnh mẽ để vượt qua những khó khăn và thử thách, dũng cảm gánh vác trách nhiệm và có ý thức đối với bản thân, gia đình, xã hội và Tổ quốc để bước vào kỷ nguyên hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước thịnh vượng, hạnh phúc.
Có thể nói, ý thức cộng đồng, ý thức dân tộc và ý thức quốc gia là một phần không thể thiếu đối với mỗi cá nhân và sự tồn tại của quốc gia, dân tộc Mối quan hệ của ba yếu tố ấy không chỉ có vai trò xây dựng đối với xã hội thông qua các giá trị văn hoá, đạo đức mà nó còn có thể đóng góp những giá trị tốt đẹp khác đối với ổn định xã hội, làm phong phú thêm đời sống tinh thần của con người Một lần nữa, ta có thể khẳng định lại giữa chúng có mối liên hệ khăng khít, tác động qua lại và có ảnh hưởng tích cực với nhau Chính các đặc điểm của ý thức cộng đồng, ý thức dân tộc, ý thức quốc gia đã góp phần phản ánh sự phát triển của xã hội, tất cả đã đem lại một hình ảnh rõ ràng hơn, chân thực hơn, một bức tranh đầy đủ và toàn diện về sự phát triển tâm lý và đời sống tinh thần của con người Điều đó đã đóng góp một vai trò, ý nghĩa và tác động to lớn đối với Tâm lý học Dân tộc, trong cách trong cách thức con người nhận thức và suy nghĩ về các vấn đề liên quan Tóm lại, mối quan hệ của ba yếu tố ấy đã giúp định hình, cân bằng và làm đời sống tinh thần của con người trở nên tốt đẹp hơn.
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Đỗ Long, Đức Uy (2004), Giáo trình Tâm lý học dân tộc”, NXB Đại học quốc gia Hà Nội.
2 Đỗ Long, Trần Hiệp (1993), “Tâm lý cộng đồng làng và di sản”, NXB
3 Hoàng Mộc Lan (2016), “Giáo trình Tâm lý học xã hội”, NXB Đại học quốc gia Hà Nội.
4 Hồng Hà (22/032022), “Bản sắc văn hóa của từng quốc gia, dân tộc có vai trò quan trọng trong việc phát triển và xây dựng đất nước”, Cổng thông tin điện tử Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (Truy cập từ: https://bvhttdl.gov.vn/ban-sac-van-hoa-cua-tung-quoc-gia-dan-toc-co- vai-tro-quan-trong-trong-viec-phat-trien-va-xay-dung-dat-nuoc-
5 Nguyễn Tài Đông (20/03/2022), “Giáo dục tinh thần yêu nước, ý thức dân tộc cho tuổi trẻ Việt Nam hiện nay”, Viện Triết học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, Tạp chí Cộng sản (Truy cập từ: https://www.tapchicongsan.org.vn/web/guest/van_hoa_xa_hoi/-/2018/8 25129/giao-duc-tinh-than-yeu-nuoc%2C-y-thuc-dan-toc-cho-tuoi-tre- viet-nam-hien-nay.aspx? fbclid=IwAR1yVVwBVrvaFpeX4puTM3znV3_gm54kDHUj-6- dxP3NBuQK5IGmw2EuOpA )
6 Phan Huy Lê, Vũ Minh Giang (1994, 1996), “Các giá trị truyền thống và con người Việt Nam hiện nay”, Chương trình KHCN cấp Nhà nước, KX07, Tập I và II, Hà Nội.
7 Phạm Duy Đức (17/07/2022), “Phát huy giá trị văn hóa, sức mạnh con người Việt Nam, khơi dậy khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc”, Tạp chí Cộng sản (Truy cập từ: https://www.tapchicongsan.org.vn/web/guest/media-story/-/asset_publi sher/V8hhp4dK31Gf/content/phat-huy-gia-tri-van-hoa-suc-manh-con-