Tiểu luận: Lý luận về nhà nước và nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam

Tiểu luận: Lý luận về nhà nước và nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP HỒ CHÍ MINH

PHÒNG Q UẢN LÝ ĐÀO TẠO SA U ĐẠ I HỌC

Bộ mô n: Triết Học

Chương 10 :

LÝ LUẬN VỀ NHÀ NƯỚC VÀ NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN

XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

GIẢNG VIÊN : TS B ÙI VĂN MƯA LỚP : CAO HỌC Đ ÊM 6 – K20 HỌC VIÊN : N HÓM THUYẾT TR ÌNH

C HƯƠNG 10

TP HỒ CHÍ MIN H, 2011

LỜI MỞ ĐẦU

Lịch sử cho thấy, trong xã hội loài ngư ời ngoại trừ xã hội cộng s ản nguyên thủy quản lý nhà nước thông qua H ội đồng, Đại hội nhân dân và Thủ lĩnh quân sự, thì ở các hình thái xã hội còn lại để quản lý xã hội người ta đều thông qua Nhà nư ớc Để

đi tìm lời giải đáp cho câu hỏi nhà nước là gì, n guồn gốc từ đâu mà có, bản chất thự c sự của nhà nư ớc là như thế nào, nhà nước có vai tr ò gì đối với xã hội và trong quá trình phát triển của xã hội nhà nư ớc đã tồn tại qua bao nhiêu h ình thái khác nhau, đặc trưng cơ bản của các k iểu nhà nước này r a sao; bên cạnh đó cũng thật

là cần thiết để tìm hiểu về kiểu nhà nước đang quản lý xã hội chúng ta s ống - Nhà

nư ớc Pháp quyền Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam Đó là nhữ ng nội dung mà tiểu luận

về “LÝ LUẬN VỀ NHÀ NƯỚC VÀ NHÀ NƯỚC PHÁ P Q UYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT N AM” sẽ m ang đến cho các bạn

Tiểu luận này sẽ gồm hai phần ch ính, phần I là những nội dung cơ bản nhất về nhà

nư ớc như nguồn gốc, bản chất, đặc trưng, chức năng, vai trò của nhà nước cũng như những hình thứ c nhà nước đã tồn tại trong lịch sử; phần II sẽ cung cấp nhữ ng nội dung khái quát về nhà nư ớc pháp quyền như nhà nư ớc pháp quyền là gì, các đặc điểm của nó, k hái quát về các tư tưởng nhà nước pháp quyền trong lịch sử và khái quát về Nhà nư ớc Pháp quyền Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam

Do hạn chế về mặt thời gian và kiến thức, nội dung của tiểu luận này sẽ không tránh khỏi những thiếu sót nhất định, chúng tôi rất mong nhận được sự góp ý chân thành của các bạn

NƯỚC:

1 Nguồn gốc, bản chất và đặc trưng của nhà nước:

1.1 Nguồn gốc:

Lịch s ử cho thấy không phải khi n ào xã hội cũng có nhà nước Trong xã hội nguyên thuỷ, do kinh tế còn thấp kém, ch ưa có sự phân hóa giai cấp, cho nên chưa có nhà nước Đứng đầu các thị tộc và bộ lạc là các tộc trưởng do nhân dân bầu ra, quyền lực của những người đứng đầu thuộc về uy tín và đạo đức, việc điều chỉnh các quan

hệ xã hội đư ợc thực hiện bằng những quy tắc chung Trong tay họ không có và không cần một công cụ cưỡng bức đặc biệt nào Lực lư ợng s ản xuất phát triển đã dẫn đến s ự ra đời chế độ tư hữu và từ đó xã h ội phân chia thành các giai cấp đối kh áng và cuộc đấu tranh giai cấp không thể điều hoà đư ợc xu ất hiện Điều đó dẫn đến nguy cơ các gia i cấp chẳng những tiêu diệt lẫn nhau mà còn tiêu diệt luôn cả xã hội Đ ể thảm hoạ đó không diễn ra, một cơ qu an quyền lực đặc biệt đã ra đời Đó là nhà nước Nhà nước đầu tiên trong lịch sử là nhà nước chiếm hữu nô lệ, xuất hiện trong cuộc đấu tranh không điều hoà g iữa giai cấp chủ nô và giai cấp nô lệ

Tiếp đó là nhà nước phong kiến, nhà nước tư s ản Nguyên nhân trực tiếp của sự

xu ất hiện nhà nước là mâu thuẫn giai cấp không thể điều hoà được Đ úng như V.I.Lênin nhận định: "Nhà nước là s ản phẩm và biểu hiện của những mâu thuẫn giai cấp không thể điều hoà được Bất cứ ở đâu, hễ lúc nào và chừng nào mà, về mặt khách quan, những mâu thuẫn giai cấp không thể điều hoà được, thì nh à nước xuất hiện Và ngược lại: sự tồn tại của nhà nước chứng tỏ rằng những mâu thuẫn giai cấp

là không thể điều hoà được"1 Nhà nước chỉ ra đời, tồn tại trong một g iai đoạn nhất định của s ự phát triển xã hội và s ẽ mất đi khi những cơ s ở tồn tại của nó không còn nữa

Theo quan điểm lịch s ử của chủ nghĩa Mác – Lênin, Nhà nước là một yếu tố đặc biệt quan trọng trong kiến trúc thượng tầng, tồn tại dựa trên một cơ sở kinh tế nhất định; là công cụ để duy trì sự thống trị của giai cấp này đối với giai cấp khác, là một

tổ chức quyền lực đặc biệt, có bộ máy chuyên trách để cưỡng chế và thực hiện các chức năng quản lý nhằm thực hiện và bảo vệ lợi ích của giai cấp thống trị trong xã

Bản ch ất của nhà nư ớc thể hiện dưới hai đặc tính cơ bản:

 Thứ nhất, là tính giai cấp của Nhà nước: thể hiện ở chỗ nhà nước là công cụ thống trị trong xã hội để thực hiện ý chí của giai cấp cầm quyền, củng cố và bảo vệ trước hết lợi ích của giai cấp thống trị trong xã hội Bản chất của nhà nước chỉ rõ nhà nước đó là của ai, do giai cấp nào tổ chức và lãnh đạo, phục

Trong xã hội bóc lột (xã h ội chiếm hữu nô lê, xã hội phong kiến, xã hội tư sản) nhà nước đều có bản chất chung là thiết chế bộ máy để thực hiện nền chuyên chính của giai cấp bóc lột trên 3 mặt: Kinh tế, ch ính trị và tư tưởng

Vì vậy, nhà nước tồn tại với hai tư c ách:

 Một là bộ máy duy trì sự thống trị của gia i cấp này đối với giai c ấp khác

 Hai là tổ chức q uyền lực công – tức là n hà nước vừa là n gười b ảo vệ pháp luật vừa là n gười bảo đảm các quyền của công dân được thực thi

 Thứ hai là t ính xã hội hay còn gọi là vai trò kinh tế - xã hội của Nhà nước Trong nhà nước, giai cấp thống trị ch ỉ tồn tại trong mối quan hệ với các tầng lớp g ia i c ấp khác, do vậy ngoài tư c ách là công cụ duy trì s ự thống trị, nhà nước còn là công cụ để b ảo vệ lợi ích chung của toàn xã hội Ví dụ: Nhà nước giải quyết các vấn đề nảy s inh từ đời s ống xã hội nh ư: đói nghèo, bệnh tật, chiến tranh, các vấn đề v ề môi trường, phòng chống thiên tai, địch hoạ,

về dân tộc, t ôn giáo v à c ác chính s ách xã hội khác.v.v…Bảo đảm trật tự chung- bảo đảm các giá trị chu ng của xã hội để tồn tại và phát triển

Như vậy, vai trò kinh tế - xã hội là thuộc tính khách quan, phổ biến của Nhà nước Tuy nhiên, mức độ biểu hiện cụ thể và thực hiện vai trò đó không giống nhau giữa các nhà nước khác nhau Vai trò và p hạm v i ho ạt động của nhà nước phụ thuộc vào từng giai đoạn phát triển cũng như đặc điểm của mỗi nhà nước, song phải luôn tính đến hiệu quả hoạt động của nhà nước

Để hoạt động có hiệu quả, nhà nước phải chọn lĩnh vực hoạt động nào là c ơ b ản, cần thiết để t ác động Bởi nếu không có s ự q uản lý của nhà nước s ẽ mang lại hậu quả xấu cho xã h ội Vì vậy, v ai trò của nhà nước chỉ nên hoạt động và quản lý trên năm lĩnh vực sau:

 Ban hành pháp luật và có các biện pháp bảo đảm thi h ành pháp luật

 Ban hành các chính s ách kinh tế vĩ mô,điều tiết, điều phối các chính s ách kinh

tế - xã hội, đặc biệt trong nền kinh tế thị trường

 Đầu tư, cung cấp hàng hoá dịch vụ xã hội cơ bản (c ấp phép, kiểm d ịch, kiểm định, giám s át, kiểm tra c ác lĩnh vực.v.v…)

 Giữ vai trò là người bảo vệ (Các) nguồn những nhóm người yếu thế và dễ bị t ổn thương trong xã hội (người g ià, trẻ e m, người tàn tật.v.v…)

 Hoạt động trong lĩnh vực bảo vệ môi trư ờng, giao thông; phòng chống thiên tai, bão lụt.v.v…

 Ngày nay các nước trên thế g iới đều chú ý quan tâm nhiều đến vai trò xã hội của nhà nước vì sự tồn vong của cộng đồng xã hội

1.3 Đặc trưng

- Nhà nước phân chia và quản lý dân cư theo đơn vị hành chính lãnh thổ Nhà nước thiết lập quyền lực trên các đơn vị hành ch ính lãnh thổi, quản lý cư dân theo đơn vị hành chính lãnh thổ mà không phụ thuộc vào huyết thống, giới tính, tôn giáo.v.v…

- Nhà nước thiết lập quyền lực công để quản lý xã hội và nắm quyền thống trị thông qua việc thành lập bộ máy chu yên là nhiệm vụ quản lý nhà n ước và bộ máy chuyên thực hiện cưỡng chế (quân đội, nhà tù, cản s át.v.v…) để duy trì địa vị c ủa

giai cấp thống trị Còn các tổ chức khác trong xã hội không có quỳen lực này như tổ chức nghiệp đoàn, công đoàn, phụ nữ, đo àn thanh niên, Mặt trận Tổ Quốc, …

- Nhà nước có chủ quyền quốc gia

Chủ quyền quốc gia thể hiện ở quyền tối cao của quốc g ia trong phạm vi lãnh thổ của mình Nhà n ước tự quyết định về chính s ách đối nội và đối ng oại, không phụ thu ộc vào lực lượng bên ngoài

- Nhà nước ban hành pháp luật và thực hiện quản lý buộc các thành viên trong

xã hội phải tuân theo:

 Nhà nước ban hành pháp luật và bảo đảm thực hiện bằng s ức mạnh cưỡng chế

 Thông qua p háp luật, ý chí của nhà nước trở thành ý chí của toàn xã h ội, buộc mọi cơ quan, tổ chức, phải tuân theo

 Trong xã hội, ch ỉ có Nhà nước mới có quyền ban hành luật và áp dụng pháp luật

- Nhà nước quy định và thực hiện thu thuế dưới hình thức bắt buộc, nhằm:

 Để duy trì bộ máy nhà nước

 Bảo đảm cho sự phát triển kinh tế, văn hoá, xã hội, an ninh, quốc phòng,

 Giải quyết các công việc ch ung của xã hội

 Quản lý dân cư trên một vùng lãnh thổ nhất định

 Có một hệ thống các cơ quan quyền lực chuyên nghiệp mang tính cưỡng chế đối với mọi thành viên trong xã hội

 Hình thành thuế khóa để duy trì và t ăng cường bộ máy cai trị của nó

2 Chức năng và vai trò kinh tế củ a nhà nước

2.1 Chức năng cơ bản:

- Chức năng chính trị và xã hội

o Chức năng ch ính trị: bảo vệ và thực hiện lợi ích của giai cấp thống trị

o Chức năng xã hội: bảo vệ và thực hiện lợi ích chung của cộng đồng quốc gia trong đó có lợi ích của gia c ấp thống trị

Quan hệ giữa ch ức năng chính trị và chức năng xã hội: chức năng chính trị giữ

vị trí chi phối phương hướng và mức độ th ực hiện chức năng xã hội, còn chức năng xã hội giữ vai trò là cơ s ở cho việc thực hiện chức năng chính trị, đảm bảo cho việc thực hiện chức năng chính trị một c ách hiệu quả

- Chức năng đối nội v à đối ngoại

o Chức năng đối nội: duy trì trật tự kinh tế, xã h ội, chính trị và nhữn g trật tự khác hiện có trong xã hội theo lợi ích của giai c ấp cầm quyền

o Chức năng đối ngoại: b ảo vệ biên giới lãnh thổ quốc gia và thực hiện các mối quan hệ kinh tế, chính trị, xã hội với các nhà nước khác mà thực chất là thực hiện lợi ích giữa giai c ấp thống trị trong mối quan hệ với các quốc gia khác nhau

Quan hệ giữa chức năng đối nội và đối ngoại: chức năng đối nội quyết định chức năng đối ngoại vì nhà nước ra đời và tồn tại là do cơ cấu giai cấp bên trong của mỗi quốc gia quy định Sự thống trị của mỗi giai cấp đư ợc thực hiện trư ớc hết trên phạm vi quốc gia dân tộc và lợi ích của giai cấp thống trị chủ yếu là d uy trì địa vị cai trị nhân dân trong nước Mặt khác, chức năng đối ngoại cũng có t ác động mạnh mẽ đối với chức n ăng đối nội Trong quá trình quốc tế hóa đời sống kinh tế - xã h ội đòi hỏi mỗi nhà nước c ần phải củng cố, đổi mới ch ức năng đối ngoại cho phù hợp với điều kiện lịch sử thời đại Nhưn g muốn làm được điều đó cần p hải đổi mới và tăng cường chức năng đối nội nhằm tạo nên n ội lực đủ khả năng đáp ứng nhu cầu thực hiện chức năng đối ngoại

2.2 Vai trò kinh tế

- Tác động đến mọi lĩnh vực của đời s ống kinh tế - xã hội

o Nếu các chính s ách và ph áp luật của nhà nước phù hợp với nhu cầu khách quan của nền kinh tế, đáp ứng được những đòi hỏi khách quan của quá trình phát triển kinh tế thì sẽ thúc đẩy kinh tế phát triển

o Ngược lại, nếu các chính sách và pháp luật của nhà nước không phù hợp thì

sẽ kìm hãm hay p há hoại s ự phát triển đó

- Duy trì trật tự xã hội theo ý chí của giai cấp nắm tư liệu s ản xuất, nhờ đó mà duy trì đư ợc tính ổn định của quá trình s ản xuất xã hội Từ đó giai cấp thống trị có thể thực hiện được s ự bóc lột kinh tế đối với những người lao động

- Khi nền kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa được xác lập thì vai trò của nhà nước đối với sự phát triển kinh tế càng tăng và bộc lộ rõ nét hơn so với các nhà nước phong kiến và chủ nô trước đây vì:

o Thứ nhất, nền kinh tế thị trường là nền kinh tế luôn diễn ra những biến động khôn lường và tiềm ẩn những nguy cơ khủng hoảng kinh tế, chính vì thế đã làm xu ất hiện n hu cầu cần can thiệp của nhà nước nhằm điều chỉnh các quan

hệ kinh tế sao cho ít có khả năng xảy ra khủng hoảng nhất

o Thứ hai, để mỗi nền kinh tế có thể tồn t ại v à phát triển bình thường thì cần phải có các khu vực kinh tế công cộng Tư nhân chỉ tập trung đầu tư, phát triển những lĩnh vực có thể thu được nhiều lợi nhuận Những lĩnh vực không

vì mục đ ích lợi nhuận nhưng cần thiết cho sự tồn tại và phát triển của xã hội thì nhà nước tất yếu phải là lực lượng đầu tư và phát triển nhân danh đại biểu cho toàn xã hội

o Thứ ba, sự phát triển của nền kinh tế thường tất yếu đòi hỏi phải có một môi trường chính trị - xã hội ổn định cần thiết Mặt khác, xu thế p hát triển của kinh tế thị trường là theo hướng hội nhập kinh tế quốc tế, do đó nó càng cần tới vai trò của n hà nước bằng các chính sách đối ngoại, tạo môi trư ờng pháp

lý cần thiết ch o quá trình đó

3 Các k iểu và các hình thức nhà nước tr ong lịch s ử

3.1 Các kiểu và các hình thức nh à n ước tron g xã hội có đối kháng giai cấp

- Nhà nước chủ nô: là k iểu nhà nư ớc của gia i c ấp chủ nô nhằm thực hiện s ự

chuyên chính của giai cấp chủ nô đối v ới giai cấp nô lệ v à tầng lới dân tự d o Nhà

nước chủ nô lại đư ợc tổ ch ức theo nhiều h ình thức khác nhau, trong đó có hai hình thức cơ bản là quân chủ và dân chủ

- Nhà nước phong kiến: là kiểu nhà nư ớc của gia i c ấp địa chủ phong kiến

nhằm thống trị giai c ấp nông dân và những người lao động Nhà nư ớc này được xây dựng dựa trên ch ế độ ch iếm hữu ruộng đất của giai cấp địa chủ phong kiến

 Ở phương Tây thời trung cổ, nhà nước phong kiến thường tồn tại dưới hình thức quân chủ phân quyền, phù hợp với tính chất phân tán của nền sản xuất nông nghiệp và thủ công nghiệp dựa trên chế độ s ở h ữu tư n hân về ruộng đất Trong chế độ phong kiến phân quyền, mỗi ch úa phong kiến là một ông vua trên lãnh thổ của mình, chúa phong kiến nhỏ làm chư hầu cho chúa phong kiến lớn Hoàng đế là chúa phong kiến lớn nhất nhưng thông th ường cũng chỉ có thực quyền trên lãnh thổ của mình

 Ở phương Đông, nhà nước phong kiến thường tồn tại dưới hình thức quân chủ tập quyền, dựa trên ch ế độ s ở hữu nhà nước về ruộng đất, t ính tập quyền chủ yếu dựa vào s ức mạnh quân s ự nên nguy cơ p hân quyền luôn thường trực Một khi chính quyền nhà nước suy yếu thì nguy cơ của cuộc nội chiến tranh giành quyền lực giữa các thế lực địa chủ có thể xảy ra

- Nhà nước tư sản: nhà nước của gia i cấp tư sản n hằm thực h iện nền chuyên

chính tư s ản đối với gia i cấp vô s ản và nh ân dân lao động Nhà nước tư s ản có hai hình thức cơ bản:

Theo Ăngghen, nhà nước chuyên chính vô sản là một kiểu nhà nước đặc b iệt, đó là nhà nước không còn đúng theo nguyên nghĩa đen của nó mà là “nửa nhà nước”, thể hiện qua các nội dung:

 Thứ nhất, đây là kiểu nhà nước thích ứng với thời kỳ quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã h ội, đư ợc xác lập sau khi giai cấp vô s ản và nh ân dân lao động làm cách mạng xóa bỏ nhà nước của các giai cấp bóc lột, v à nó sẽ

tự tiêu vong khi xây dựng thành công chủ nghĩa cộng sản

 Thứ hai, kiểu nhà nước mang bản chất giai cấp vô s ản, được xây dựng và hoàn thiện theo mục tiêu xây dựn g và quản lý kinh tế - xã hội, nhằm tổ chức nhân dân lao động xây dựng thành công xã hội chủ nghĩa trên cơ s ở liên minh công nông và trí thức, đặt dưới s ự lãnh đạo của chính đảng của giai cấp vô s ản

 Thứ ba, là kiểu nhà nước không chỉ có chức nang trấn áp mọi thế lực chống đối công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội mà q uan trọng hơn là tổ chức xây dựng nền kinh tế và chế độ xã hội xã hội chủ nghĩa

sự lãnh đạo của Đảng cộng sản với mục tiêu xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội