Đề tài : Quản trị rủi ro trong kinh doanh của ngân hàng thương mại việt nam theo hiệp ước basel

Do đó, vấn đề cấp thiết đặt ra đối với ngành ngân hàng Việt Nam bao gồm cả về cơ chế quản lý nhà nước cũng như thực tiễn hoạt động kinh doanh hiện tại cũng như trong thời gian tới là phả

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƯƠNG

NGUYỄN ANH TUẤN

QUẢN TRỊ RỦI RO TRONG KINH DOANH CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM THEO

HIỆP ƯỚC BASEL

LUẬN ÁN TIẾN SỸ KINH TẾ

Hà Nội, 2012

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƯƠNG

-o0o -

NGUYỄN ANH TUẤN

QUẢN TRỊ RỦI RO TRONG KINH DOANH CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM THEO

HIỆP ƯỚC BASEL

Chuyên ngành: Kinh tế thế giới và quan hệ kinh tế quốc tế

Mã số: 62.31.07.01

LUẬN ÁN TIẾN SỸ KINH TẾ

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

1 PGS, TS, Nguyễn Thị Quy

2 PGS, TS, Nguyễn Đình Thọ

Hà Nội, 2012

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận án tiến sỹ có tiêu đề “QUẢN TRỊ RỦI RO TRONG KINH DOANH CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM THEO HIỆP ƯỚC BASEL”

là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu được sử dụng trong luận án có nguồn trích dẫn đầy đủ và trung thực Kết quả nêu trong luận án chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Hà Nội, ngày 8 tháng 8 năm 2012

Tác giả luận án

Nguyễn Anh Tuấn

Trong quá trình xây dựng đề cương, nghiên cứu và hoàn thành luận án này, nghiên cứu sinh đã nhận được rất nhiều sự giúp đỡ từ các thầy, cô trong Ban giám hiệu, Sau Đại học, khoa Tài chính Ngân hàng và Trường Đại học Ngoại thương Đặc biệt, học viên nhận được sự hướng dẫn tận tình của PGS, TS, Nguyễn Thị Quy

và PGS,TS, Nguyễn Đình Thọ Nhân dịp này, cho phép học viên được bày tỏ lòng cảm ơn chân thành tới PGS, TS, Nguyễn Thị Quy, PGS, TS, Nguyễn Đình Thọ và các thầy cô trong khoa Sau đại học

Đồng thời, nghiên cứu sinh cũng xin cảm ơn Cơ quan thanh tra giám sát Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Ban lãnh đạo Ngân hàng TMCP Công thương Việt Nam, Ngân hàng TMCP Ngoại thương Việt Nam, Ngân hàng Đầu tư và Phát triển Việt Nam, Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam, Ngân hàng TMCP Á châu, Ngân hàng TMCP Đông Nam Á, Ngân hàng TMCP Quốc tế Việt Nam, Ngân hàng TMCP Kỹ thương Việt Nam, Ngân hàng TMCP Việt Nam Thịnh Vượng và một số ngân hàng khác đã tạo điều kiện hỗ trợ về thông tin, dữ liệu và tài liệu trong quá trình nghiên cứu sinh thực hiện luận án

Nguyễn Anh Tuấn

Nghiên cứu sinh khóa 12 Trường ĐH Ngoại thương

MỤC LỤC

MỤC LỤC……… …i

Danh mục viết tắt……… iv

Danh mục bảng biểu ……… …… ……… ….vii

Danh mục hình vẽ……….……… ……… …viii

CHƯƠNG 1 8

NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ QUẢN TRỊ RỦI RO TRONG KINH DOANH CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI THEO HIỆP ƯỚC BASEL 8

1.1 Ngân hàng thương mại và quản trị rủi ro trong kinh doanh của NHTM ……… 8

1.1.1 Ngân hàng thương mại 8

1.1.2 Rủi ro trong hoạt động kinh doanh của NHTM 12

1.1.3 Quản trị rủi ro trong hoạt động kinh doanh của NHTM 16

1.2 Quản trị rủi ro trong kinh doanh của NHTM theo Hiệp ước Basel 22

1.2.1 Sự ra đời và quá trình phát triển của Hiệp ước Basel 22

1.2.2 Nội dung quản trị rủi ro trong kinh doanh của NHTM theo Hiệp ước Basel………… 28

1.3 Tình hình áp dụng Hiệp ước Basel tại các NHTM của một số nước trên thế giới………… 54

1.3.1 Việc áp dụng Basel tại các NHTM nhóm nước G-10 55

1.3.2 Việc áp dụng Basel tại các NHTM của một số nước đang phát triển ngoài G-10 57

1.3.3 Bài học rút ra từ thực tiễn áp dụng Hiệp ước Basel trong quản trị rủi ro tại một số nước trên thế giới 61

CHƯƠNG 2 63

THỰC TRẠNG QUẢN TRỊ RỦI RO TRONG KINH DOANH CỦA NHTM VIỆT NAM THEO HIỆP ƯỚC BASEL 63

2.1 Tổng quan về hệ thống NHTM Việt Nam 63

2.1.1 Lịch sử hình thành 63

2.1.2 Năng lực hoạt động của hệ thống NHTM Việt Nam 67

2.1.3 Tác động của điều kiện kinh tế vĩ mô đến hoạt động của hệ thống

NHTM Việt Nam 72

2.2 Thực trạng quản trị rủi ro trong kinh doanh của NHTM Việt Nam theo Hiệp ước Basel 77

2.2.1 Thực trạng quản trị vốn của các NHTM Việt Nam theo Hiệp ước Basel……… 78

2.2.2 Thực trạng công tác thanh tra, giám sát hoạt động và tuân thủ các quy định pháp luật của hệ thống ngân hàng Việt Nam theo Hiệp ước Basel 102

2.2.3 Thực trạng vấn đề công bố thông tin thống kê theo nguyên tắc thị trường tại các NHTM Việt Nam 112

2.3 Đánh giá chung về hoạt động quản trị rủi ro trong kinh doanh của các NHTM Việt Nam theo Hiệp ước Basel 118

2.3.1 Các kết quả đạt được 118

2.3.2 Một số tồn tại và nguyên nhân 123

CHƯƠNG 3 130

GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG CÔNG TÁC QUẢN TRỊ RỦI RO TRONG KINH DOANH CỦA CÁC NHTM VIỆT NAM THEO HIỆP ƯỚC BASEL 130 3.1 Đánh giá khả năng áp dụng Hiệp ước Basel trong công tác quản trị rủi ro tại các NHTM Việt Nam 130

3.1.1 Sự cần thiết phải tăng cường công tác quản trị rủi ro trong kinh doanh của các NHTM Việt Nam theo Hiệp ước Basel 130

3.1.2 Định hướng chiến lược phát triển và hội nhập của ngành ngân hàng Việt Nam 133

3.1.3 Cơ hội và thách thức trong việc áp dụng Hiệp ước Basel trong công tác quản trị rủi ro tại các NHTM Việt Nam 137

3.2 Giải pháp tăng cường công tác quản trị rủi ro trong kinh doanh của các NHTM Việt Nam theo Hiệp ước Basel 146

3.2.1 Nhóm giải pháp đối với Chính phủ và NHNN 146

3.2.2 Nhóm giải pháp đối với NHTM để đáp ứng các nguyên tắc về vốn tối thiểu………… 148

3.2.3 Nhóm giải pháp đáp ứng các chuẩn mực của Basel về quy trình rà

soát, thanh tra giám sát hoạt động ngân hàng 154

3.2.4 Nhóm giải pháp nhằm đáp ứng nguyên tắc thị trường, công bố thông tin……… 162

3.2.5 Nhóm giải pháp hỗ trợ đối với NHTM để áp dụng thành công hệ thống chuẩn mực quản trị rủi ro theo Hiệp ước Basel 164

3.3 Kiến nghị các điều kiện thực hiện giải pháp tăng cường công tác quản trị rủi ro trong kinh doanh của các NHTM theo Hiệp ước Basel 169

3.3.1 Về phía bản thân các ngân hàng thương mại 169

3.3.2 Về phía Ngân hàng nhà nước 170

KẾT LUẬN 172 Danh mục tài liệu tham khảo

Phụ lục

DANH MỤC VIẾT TẮT TIẾNG VIỆT

Chữ viết tắt Tiếng Việt

Agribank Ngân hàng Nông nghiệp Việt Nam

BIDV Ngân hàng Đầu tư và Phát triển Việt Nam

CNTT Công nghệ thông tin

HĐQT Hội đồng quản trị

KSNB Kiểm soát nội bộ

Maritimebank Ngân hàng TMCP Hàng hải

MHB Ngân hàng Phát triển nhà đồng bằng sông Cửu

Long

NHNNVN Ngân hàng Nhà nước Việt Nam

NHTM Ngân hàng thương mại

NHTMCP Ngân hàng thương mại cổ phần

NHTMNN Ngân hàng thương mại Nhà nước

NHTW Ngân hàng trung ương

Sacombank Ngân hàng TMCP Sài Gòn thương tín

TCTD Tổ chức tín dụng

TSC/TSN Tài sản có/Tài sản nợ

VBSD Ngân hàng Chính sách xã hội Việt Nam

Vietcombank Ngân hàng TMCP Ngoại thương Việt Nam

Vietinbank Ngân hàng TMCP Công thương Việt Nam

DANH MỤC VIẾT TẮT TIẾNG ANH

Chữ viết

tắt

Tiếng Anh Tiếng Việt

AMA Advanced Measurement

Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á

ASRF Asymptotic Single Risk

Factor

Mô hình giả định một nhân tố rủi ro

CRE Commercial Real Estate Bất động sản thương mại

BIA Basic Indicator Approach Phương pháp chỉ số cơ bản

BCBS Basel Committee on Banking

Ngân hàng thanh toán quốc tế

CAR Capital Adequacy Ratio Tỷ lệ vốn tối thiểu

CCF Credit Conversion Factor Hệ số quy đổi tín dụng

CRC Credit Risk Capital Vốn rủi ro tín dụng

EAD Exposure at Default Giá trị rủi ro khi người vay không trả

được nợ

FSI Financial Stability Institute Viện ổn định tài chính

IRB Internal Rating-based

Approach

Phương pháp đánh giá nội bộ

KPI Key Performance Indexes Chỉ số đánh giá cơ bản

LCR Liquidity Coverage Ratio Tỷ lệ đảm bảo thanh khoản

MRC Market Risk Capital Vốn rủi ro thị trường

NSFR Net Stable Funding Ratio Tỷ lệ nguồn vốn ổn định thuần

ORC Operational Risk Capital Vốn rủi ro tác nghiệp

RAROC Risk Adjusted Return on

Capital

Tỷ lệ sinh lời trên vốn đã điều chỉnh theo rủi ro

RRE Residential Real Estate Bất động sản cư trú

RWA Risk-weighted Asset Tài sản có theo trọng số rủi ro

SA Standardised Approach Phương pháp tiếp cận tiêu chuẩn

WTO World Trade Organization Tổ chức thương mại thế giới

DANH MỤC BẢNG BIỂU

Bảng 1.1: Trọng số rủi ro theo loại tài sản……….… 31 Bảng 1.2: Giá trị LGD tối thiểu đối với tỷ trọng đảm bảo của các hoạt động chính……….…35 Bảng 1.3: Mối tương quan giữa mức vốn cần có với mức thu nhập của từng lĩnh vực

kinh doanh………40

Bảng 1.4: Lộ trình thực hiện yêu cầu về vốn theo Hiệp ước Basel III…… …… 53 Bảng 1.5: Tình hình thực hiện Hiệp ước Basel II tính đến tháng 9/201………… 59 Bảng 2.1: Tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu (CAR) của NHTM (tính đến 31/12/2011)…79 Bảng 2.2: Quy mô vốn điều lệ của các NHTM NN tính đến tháng 12/2011………81 Bảng 2.3: Quy mô vốn điều lệ của một số NHTMCP tính đến tháng 12/2011……83 Bảng 2.4: Quy mô vốn điều lệ của một số NHTM của các quốc gia trong khu vực năm 2010……… 83 Biểu đồ 2.1: Diễn biến huy động vốn từ nền kinh tế giai đoạn 2001 – 2013e…….67 Biểu đồ 2.2: Tỷ trọng huy động vốn năm 2010……… …… 68 Biểu đồ 2.3: Diễn biến tăng trưởng tín dụng giai đoạn 2001 – 2013e……….69 Biểu đồ 2.4: Diễn biến tổng phương tiện thanh toán giai đoạn 2007 – 2010… …71 Biểu đồ 2.5: Mức tăng tổng phương tiện thanh toán năm 2011 so với cuối năm 2010……… ………….71 Biểu đồ 2.6: Biểu đồ tăng trưởng lợi nhuận trước thuế của một số NHTM 2011……….…….….72 Biểu đồ 2.7: Tỷ lệ tăng trưởng GDP của Việt Nam qua các năm 200 – 2013e……73 Biểu đồ 2.8: Tỷ lệ lạm phát của Việt Nam giai đoạn 2000 – 2011……… …74 Biểu đồ 2.9: Thống kê tỷ lệ nợ xấu của hệ thống NHTM Việt Nam giai đoạn 2003 – 2011……… ……….85

DANH MỤC HÌNH VẼ

Sơ đồ 1.1: Chức năng trung gian tín dụng của NHTM………10

Hình 1.1: Một số hình thức rủi ro tín dụng……….…….….14

Sơ đồ 1.2: Cấu trúc cơ bản của phương pháp IRB……… … … 37

Hình 1.2: Khung quản trị rủi ro tác nghiệp cơ bản……… ……….42

Hình 2.1: Quy trình FTP……….101

Hình 3.1: Mô hình tổ chức quản trị rủi ro tại nhiều NHTM trên thế giới……… 151

Hình 3.2: Quy trình quản trị rủi ro hiệu quả theo thông lệ quốc tế……… 153

Hình 3.3: Mô hình tổ chức Tổng cục Giám sát ngân hàng……… 155

LỜI MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Xu thế toàn cầu hóa, khu vực hóa đang diễn ra ngày càng mạnh mẽ và trở thành xu thế tất yếu đối với bất kỳ nền kinh tế nào Điều này đặc biệt đúng với các nền kinh tế đang phát triển và chậm phát triển, nơi cần rất nhiều vốn cho hoạt động đầu tư, trong đó có nền kinh tế Việt Nam

Với việc ký kết Hiệp ước thương mại song phương (Bilateral Trade Agreement – BTA) với Hoa Kỳ tháng 12 năm 2001 và Việt Nam chính thức trở thành thành viên của Tổ chức thương mại thế giới (World Trade Organization – WTO) tháng 11 năm 2006, ngành dịch vụ tài chính ngân hàng của Việt Nam chính thức chấp nhận sự hiện diện và cạnh tranh trực tiếp của các định chế tài chính nước ngoài trên thị trường nội địa Các cam kết mở cửa của Việt Nam với tư cách là thành viên của khối APEC và Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á ASEAN với lộ trình cụ thể cho việc mở cửa từng ngành kinh tế vừa là cơ hội để ngành tài chính ngân hàng Việt Nam phát triển và mở rộng thị trường, nhưng đồng thời cũng là những thách thức rất rõ ràng, rất thực tế Việc làm thế nào để hệ thống ngân hàng thương mại và các dịch vụ tài chính Việt Nam thực sự đóng góp vào quá trình phát triển của một nền kinh tế thị trường có sự điều tiết của Nhà nước theo định hướng

xã hội chủ nghĩa đã trở thành vấn đề cấp thiết cần giải quyết hơn bao giờ hết

Hơn hai thập kỷ qua, ngành tài chính ngân hàng Việt Nam đã có sự trưởng thành và phát triển cả về lượng và chất Tuy nhiên, theo đánh giá của các tổ chức Ngân hàng thế giới (World Bank – WB), Quỹ tiền tệ quốc tế (International Monetary Fund – IMF) và cả những tổ chức đánh giá tín nhiệm lớn, có uy tín trên thế giới về ngành ngân hàng Việt Nam như Fitch Ratings và Moody’s thì công tác quản trị nói chung và quản trị rủi ro nói riêng của hầu hết các NHTM đang hoạt động tại Việt Nam là từ yếu đến rất yếu Cho đến thời điểm hiện nay, hầu hết các ngân hàng Việt Nam mới chỉ tập trung chú ý đến một loại rủi ro đó là rủi ro tín dụng Trong khi đó, thực tiễn quản trị rủi ro hoạt động NHTM của các nước trên thế giới đã tiến một bước xa so với thời điểm quản trị rủi ro tín dụng với sự tập trung vào Giá trị danh mục (Porfolio Value) và sử dụng công cụ Giá trị rủi ro (Value at

risk – VAR), trong đó tính đến cả rủi ro tác nghiệp, rủi ro kinh doanh, rủi ro tổ chức,…

Bản chất của mọi hoạt động ngân hàng đều xoay quanh công tác quản trị rủi

ro Do đó, vấn đề cấp thiết đặt ra đối với ngành ngân hàng Việt Nam (bao gồm cả

về cơ chế quản lý nhà nước cũng như thực tiễn hoạt động kinh doanh) hiện tại cũng như trong thời gian tới là phải phát triển được những khuôn khổ pháp lý và quy trình quản trị rủi ro, giám sát an toàn, tiếp cận dần tới việc áp dụng các nguyên tắc

và thông lệ quốc tế Vì chỉ có đáp ứng được các yêu cầu của các nguyên tắc và thông lệ quốc tế, các dịch vụ do NHTM Việt Nam cung cấp mới được chấp nhận trong các giao dịch tài chính ngân hàng quốc tế Ngoài ra, ngay cả trên thị trường trong nước, quản trị rủi ro theo các nguyên tắc và thông lệ quốc tế giúp các ngân hàng thương mại đảm bảo mức độ an toàn trong hoạt động kinh doanh của mình

Hiệp ước quốc tế về Đo lường vốn và các chuẩn mực về vốn (International Convergence of Capital Measurement and Capital Standards) - thường gọi là Hiệp ước vốn Basel (Basel Capital Accord) hay Hiệp ước Basel - là thoả thuận về một cơ chế quản lý, điều hành và giám sát hoạt động của hệ thống NHTM nhằm mục đích quản trị rủi ro, ổn định thị trường tài chính được các ngân hàng trung ương của 10 nước phát triển là thành viên của Ngân hàng Thanh toán quốc tế (Bank for International Setttlement - BIS) cùng xây dựng và thống nhất áp dụng Hiệp ước Basel đưa ra một loạt các chuẩn mực tính toán tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu (CAR – Capital Adequacy Ratio), chuẩn mực quản trị rủi ro thị trường, rủi ro hoạt động và

cơ chế giám sát Theo lộ trình mà Uỷ ban Basel đặt ra, bắt đầu từ năm 2006, Basel chính thức được áp dụng trong khuôn khổ các nước thành viên và trong khối Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế (Organization for Economic Cooperation and Development – OECD) Ngoài ra, có 1 năm để các quốc gia này hiện thực hoá các nội dung trong Hiệp ước Basel thành các quy định pháp lý tại quốc gia mình cũng như để các nước có quyền phản ánh những mặt chưa phù hợp Do những lợi ích mà các chuẩn mực này mang lại, một loạt các nước không phải thành viên của BIS cũng như các nước đang phát triển đã bắt đầu nghiên cứu và áp dụng Các tổ chức tài chính trên khắp thế giới, kể cả trong khu vực Đông Nam Á, đặc biệt là những tổ chức tài chính có hoạt động kinh doanh ngân hàng quốc tế, đều coi việc áp dụng và

tuân thủ các chuẩn mực của Hiệp ước Basel là nhiệm vụ và điều kiện tiên quyết đối với công tác quản trị rủi ro của mình

Tại Việt Nam, sau khi gia nhập WTO, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam và các tổ chức tín dụng Việt Nam đã có nhiều nỗ lực trong việc hoàn thiện hệ thống pháp lý về tiền tệ và hoạt động ngân hàng cũng như nâng cao năng lực quản trị điều hành, đặc biệt là năng lực quản trị rủi ro của các NHTM tiến dần từng bước đến các thông lệ và chuẩn mực quốc tế Theo đó, việc từng bước áp dụng các chuẩn mực của Hiệp ước Basel được đặc biệt chú trọng, nhất là sau cuộc khủng hoảng tài chính

và suy thoái kinh tế toàn cầu thời gian qua Quyết định 493/2005/QĐ-NHNN năm

2005, quyết định 18/2007/QĐ-NHNN sửa đổi quyết định 493/QĐ-NHNN về phân loại nợ và trích dự phòng rủi ro; Quyết định 457/QĐ-NHNN năm 2005 và Thông tư 13/2010/TT-NHNN năm 2010 về quy định các tỷ lệ đảm bảo an toàn tối thiểu; Quyết định 36/2006/QĐ-NHNN và Quyết định 37/2006/QĐ-NHNN quy định kiểm tra kiểm soát nội bộ và kiểm toán nội bộ của tổ chức tín dụng là bước tiến quan trọng trong việc từng bước áp dụng các chuẩn mực của Hiệp ước Basel tại Việt Nam Khảo sát thực tế cho thấy đối với các NHTM tại Việt Nam, cùng với quá trình phát triển nhanh chóng thời gian qua cả về quy mô hoạt động lẫn cơ cấu sở hữu, theo đó sự tham gia của các cổ đông là ngân hàng nước ngoài ngày càng mở rộng, những nội dung của Hiệp ước Basel đã có ảnh hưởng lớn trong việc nâng cao năng lực quản trị điều hành, nhất là năng lực quản trị rủi ro Tuy nhiên, quá trình triển khai áp dụng các chuẩn mực của Hiệp ước Basel không phải đơn giản, mà đòi hỏi phải có thời gian với những điều kiện nhất định và bước đi thích hợp Với mục tiêu hệ thống hóa nội dung của Hiệp ước Basel và đề xuất những nhóm giải pháp thực tế giúp các NHTM hoàn thiện hơn quy trình quản trị rủi ro của mình, từng bước tiếp cận các chuẩn mực của Basel, nghiên cứu sinh đã lựa chọn nghiên cứu đề

tài “Quản trị rủi ro trong kinh doanh của ngân hàng thương mại Việt Nam

theo Hiệp ước Basel”

2 Tình hình nghiên cứu

Tại Việt Nam, tính đến thời điểm hiện tại có nhiều công trình nghiên cứu khoa học xung quanh vấn đề quản trị NHTM nói chung và tăng cường năng lực

quản trị NHTM ở Việt Nam nói riêng Các nghiên cứu này hoặc được trình bày thành một hoặc một vài chương mục trong những sách về quản trị NHTM như cuốn

“Quản trị ngân hàng thương mại”, PGS., TS Lê Văn Tề, NXB Thống kê, 1999;

“Ngân hàng thương mại”, Commercial Banking, Edward W.Reed, Edward K.Gill,

4th Edition, US Prentice Hall - Bản dịch, NXB Thống kê, 2004; “Ngân hàng thương mại” – Commercial Banking Management - Peter S.Rose, Mc Gaw-Hill 1999, Bản dịch, NXB Tài chính, 2001; “Quản trị ngân hàng thương mại”, Học viện ngân

hàng, NXB Thống kê, 2001 hoặc được đăng tải trên nhiều bài báo và bài nghiên cứu được đăng trên Tạp chí ngân hàng (NHNNVN), Tạp chí Thị trường tài chính tiền tệ (Hiệp hội ngân hàng Việt Nam)

Tuy nhiên những nghiên cứu về Hiệp ước Basel và ý nghĩa ứng dụng của Hiệp ước này trong quản trị NHTM còn rất ít Đề tài nghiên cứu khoa học cấp

ngành “Những giải pháp để hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam tiếp cận và

áp dụng hệ thống chuẩn mực đánh giá ngân hàng an toàn theo thỏa ước Basel”, TS

Tô Thị Ánh Dương, mã số: KHN2004-11, 2007 là một công trình nghiên cứu có quy mô lớn và hoàn chỉnh nhất từ trước tới nay về nội dung Hiệp ước Basel và áp dụng tại Việt Nam Song mục tiêu nghiên cứu của đề tài đặt nhiều trọng tâm vào công tác thanh tra giám sát và đánh giá an toàn như là một chức năng của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam đối với hệ thống NHTM Việt Nam Ngoài ra, có một vài

bài viết giới thiệu về sự ra đời của Hiệp ước vốn như “Basel sẽ làm khó dòng vốn vào Việt Nam” của tác giả Hồng Phúc đăng trên website www.vnn.vn, “Chưa có lộ trình áp dụng Basel cho ngân hàng” của tác giả Song Linh trên website www.vnexpress.net, “Những thách thức từ Basel đối với ngành ngân hàng” trên

website www.vneconomy.com Các nghiên cứu trên mới chỉ sơ khảo phần nào về nội dung của Hiệp ước Basel, do tính mới mẻ của Hiệp ước này

Do vậy, có thể khẳng định đây là luận án tiến sỹ kinh tế đầu tiên nghiên cứu một cách hệ thống và toàn diện về các nội dung của Hiệp ước Basel với ý nghĩa là những chỉ dẫn về giám sát an toàn và quản trị rủi ro trong kinh doanh của NHTM Việt Nam và khả năng áp dụng Hiệp ước này vào thực tiễn quản trị rủi ro của NHTM Việt Nam

4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là khả năng áp dụng các chuẩn mực của Hiệp ước Basel trong quản trị rủi ro của các Ngân hàng thương mại Việt Nam

Phạm vi nghiên cứu của luận án chỉ giới hạn xung quanh những chuẩn mực quản trị rủi ro được nêu trong Hiệp ước Basel, đi sâu phân tích thực trạng hoạt động quản trị rủi ro của các NHTM Việt Nam theo ba trụ cột của Basel II từ khi Việt Nam chính thức có hệ thống ngân hàng hai cấp đến nay (từ năm 1988), từ đó đưa ra các giải pháp tổng thể để hệ thống NHTM Việt Nam tiếp cận và áp dụng hệ thống chuẩn mực của Basel trong công tác quản trị rủi ro

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được các mục đích nghiên cứu trên, luận án có các nhiệm vụ sau đây:

- Làm rõ các vấn đề chung, cơ bản về NHTM, rủi ro và quản trị rủi ro trong hoạt động kinh doanh của NHTM

- Phân tích các nội dung của Hiệp ước Basel với ý nghĩa là các chuẩn mực quốc tế về quản trị rủi ro trong hoạt động kinh doanh của NHTM và tình hình áp dụng trên thế giới

- Đánh giá thực trạng quản trị rủi ro trong hoạt động kinh doanh của các NHTM Việt Nam

- Đề xuất một số giải pháp ở cấp vĩ mô và vi mô nhằm nâng cao năng lực quản trị rủi ro trong hoạt động kinh doanh của các NHTM Việt Nam dựa trên các chỉ dẫn và chuẩn mực trong Hiệp ước Basel

6 Phương pháp nghiên cứu

- Luận án sử dụng phương pháp duy vật biện chứng của chủ nghĩa Mác – Lê Nin, kế thừa và phát triển dựa trên cơ sở lý luận và các kết quả nghiên cứu về quản trị kinh doanh nói chung và quản trị ngân hàng thương mại nói riêng

- Luận án kế thừa và ứng dụng các kết quả nghiên cứu về quản trị rủi ro, các

mô hình thống kê và tính toán rủi ro hiện đang áp dụng phổ biến tại các ngân hàng thương mại lớn trên thế giới

- Luận án sử dụng phương pháp tổng hợp, phân tích, điều tra khảo sát các số liệu, dữ liệu, dữ kiện thực tế theo nguồn chủ yếu từ Trung tâm Thông tin tín dụng (NHNNVN), Vụ Chính sách tiền tệ (NHNNVN), Cơ quan Thanh tra giám sát (NHNNVN), Vụ Tài chính ngân hàng (Bộ Tài chính), các hội thảo khoa học chuyên

đề do NHNNVN tổ chức, báo cáo thường niên của NHNNVN, của các NHTM Việt Nam và nước ngoài, và các nguồn khác

- Phân tích được thực trạng năng lực quản trị rủi ro của các NHTM Việt Nam hiện nay, trong đó tập trung phân tích các mặt tồn tại, hạn chế và yếu kém của công tác quản trị rủi ro trong hoạt động kinh doanh của các NHTM Việt Nam

- Nhận diện được những thách thức đối với hệ thống NHTM Việt Nam liên quan đến công tác quản trị rủi ro trong quá trình hội nhập quốc tế ngành ngân hàng,

mở rộng hoạt động ngân hàng quốc tế và hiện diện tại nước ngoài cũng như xu thế

đa dạng hóa sở hữu

- Đề xuất các nhóm giải pháp nhằm tăng cường chất lượng công tác quản trị rủi ro trong hoạt động kinh doanh của NHTM Việt Nam dựa trên các chỉ dẫn và các chuẩn mực theo Hiệp ước Basel

8 Kết cấu của Luận án

Ngoài phần Lời nói đầu, Kết luận, Phụ lục, Danh mục tài liệu tham khảo, Luận án được bố cục thành 3 chương:

Chương 1: Những vấn đề chung về quản trị rủi ro trong kinh doanh của ngân hàng

thương mại theo Hiệp ước Basel

Chương 2: Thực trạng quản trị rủi ro trong kinh doanh của ngân hàng thương mại

Việt Nam theo Hiệp ước Basel

Chương 3: Giải pháp tăng cường công tác quản trị rủi ro trong kinh doanh của ngân

hàng thương mại Việt Nam theo Hiệp ước Basel

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ QUẢN TRỊ RỦI RO TRONG KINH DOANH

CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI THEO HIỆP ƯỚC BASEL

1.1 Ngân hàng thương mại và quản trị rủi ro trong kinh doanh của NHTM

1.1.1 Ngân hàng thương mại

1.1.1.1 Khái niệm ngân hàng thương mại

Ngân hàng là một tổ chức kinh doanh đặc biệt trong nền kinh tế Nó đặc biệt

vì nhiều lý do khác nhau, nhưng lý do quan trọng nhất là loại hàng hoá chủ yếu mà ngân hàng kinh doanh là loại hàng hoá đặc biệt: tiền tệ Trong ngôn ngữ các nước phương Tây, từ Banque trong tiếng Pháp cổ và Banca trong tiếng Ý có nghĩa là “cái ghế dài” hay “bàn của người đổi tiền”, dùng để chỉ nơi để đổi tiền, thường có bàn đổi tiền và ghế cho khách hàng ngồi trong cửa hiệu tại các trung tâm thương mại (trích dẫn Nguyễn Văn Tiến 2005) Trong nghĩa Hán Việt, bản thân từ “Ngân hàng” cũng đã nói lên một cách rõ ràng loại hàng hoá mà loại hình tổ chức này kinh doanh

là tiền tệ (ngân)

Trong nền kinh tế thị trường, ngân hàng được gọi là một loại trung gian tài chính theo nghĩa là đơn vị chuyển những khoản tiết kiệm của tổ chức, cá nhân (có tiền nhàn rỗi hoặc tạm thời nhàn rỗi trong một khoảng thời gian gửi vào ngân hàng

để sinh lời hoặc vì mục đích an toàn hoặc để sử dụng các dịch vụ, tiện ích ngân hàng khác) sang cho các cá nhân, đơn vị cần tiền để hoạt động

Ở mỗi quốc gia lại có một cách định nghĩa riêng về ngân hàng thương mại Ở

Mỹ, ngân hàng thương mại là công ty kinh doanh tiền tệ, chuyên cung cấp dịch vụ tài chính và hoạt động trong ngành công nghiệp dịch vụ tài chính Đạo luật ngân hàng của Pháp (1941) cũng đã định nghĩa: “Ngân hàng thương mại là những xí nghiệp hay cơ sở mà hoạt động thường xuyên là nhận tiền bạc của công chúng dưới hình thức ký thác hoặc dưới các hình thức khác và sử dụng tài nguyên đó cho chính

họ trong các nghiệp vụ về chiết khấu, tín dụng và tài chính” Ở Ấn Độ, ngân hàng thương mại được định nghĩa là cơ sở nhận các khoản kí thác để cho vay hay tài trợ

và đầu tư

Tại Việt Nam, trong nỗ lực xây dựng một khuôn khổ chung cho quản trị hoạt động ngân hàng thương mại, ngày 16/6/2010, Quốc hội đã thông qua Luật các tổ chức tín dụng số 47/2010/QH12 với nền tảng dựa trên Luật các tổ chức tín dụng năm 1997, Luật sửa đổi bổ sung một số điều của Luật các tổ chức tín dụng năm

2004 và Nghị định số 59/2009/NĐ-CP Luật các tổ chức tín dụng 2010 có hiệu lực

kể từ ngày 01/01/2011

Luật quy định rõ: “Ngân hàng thương mại là loại hình ngân hàng được thực hiện tất cả các hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác theo quy định của Luật này nhằm mục tiêu lợi nhuận” Như vậy, ngân hàng thương mại là

một định chế tài chính trung gian quan trọng trong nền kinh tế thị trường Nhờ hệ thống định chế tài chính trung gian này mà các nguồn tiền nhàn rỗi trong xã hội sẽ được huy động, tập trung lại, đồng thời số vốn đó được sử dụng để cấp tín dụng cho các tổ chức kinh tế và cá nhân khác với mục đích phát triển kinh tế xã hội

1.1.1.2 Chức năng của ngân hàng thương mại

Tùy vào luật pháp của từng quốc gia và theo từng thời kỳ, NHTM thực hiện các hoạt động kinh doanh với mục đích chủ yếu là tạo ra lợi nhuận Một cách tổng quát, hoạt động kinh doanh của NHTM là việc cung cấp các “dịch vụ nhằm đáp ứng các nhu cầu về tài chính của khách hàng” gồm: Dịch vụ tiền gửi và tiết kiệm; Cho vay và đầu tư dự án; Dịch vụ chuyển tiền và thanh toán; Các dịch vụ tài chính và tư vấn; Các dịch vụ ngân hàng quốc tế (trích dẫn Nguyễn Văn Tiến 2005)

Với các loại hình hoạt động kinh doanh này, NHTM có ba chức năng cơ bản:

(i) Chức năng trung gian tín dụng: NHTM đóng vai trò trung gian trong

việc tập trung, huy động các nguồn tiền tạm thời, nhàn rỗi trong nền kinh tế, bao gồm: tiền tiết kiệm của dân cư, vốn bằng tiền của các đơn vị, tổ chức kinh tế; biến

nó thành nguồn vốn tín dụng để cho vay (cấp tín dụng), đáp ứng các nhu cầu vốn kinh doanh, vốn đầu tư cho các ngành kinh tế và nhu cầu tiêu dùng của xã hội

Thực tế, trong nền kinh tế luôn tồn tại tình trạng, tại một thời điểm, có một

số lượng vốn tạm thời nhàn rỗi của các chủ thể chưa cần dùng đến, mặt khác lại có một số lượng chủ thể khác tạm thời thiếu vốn để hoạt động, kinh doanh, đầu tư hoặc

tiêu dùng Để giải quyết tình trạng này, NHTM đóng vai trò là trung gian, là nhịp cầu nối liền chủ thể thừa vốn và thiếu vốn trong nền kinh tế lại với nhau

Có thể nói, ngân hàng là một đơn vị kinh doanh sản phẩm là đồng vốn Ngân hàng vừa là nơi “cung cấp” đồng thời cũng là nơi “tiêu thụ” đồng vốn của khách hàng Tất cả những hoạt động “mua, bán” này thường thông qua một số công cụ và nghiệp vụ ngân hàng từ truyền thống đến hiện đại Chính nhờ các nghiệp vụ đa dạng do ngân hàng cung cấp mà nhiều nghiệp vụ kinh doanh ngân hàng hiện đại ra đời, phát triển và gắn với chức năng trung gian tín dụng

Hoạt động tín dụng của NHTM đã góp phần khắc phục các hạn chế trong quan hệ tín dụng trực tiếp giữa chủ thể có tiền chưa sử dụng và chủ thể có nhu cầu tiền tệ bổ sung Với chức năng này, NHTM làm trung gian chuyển vốn tiền tệ từ nơi thừa đến nơi thiếu cho các chủ thể tham gia không có mối liên hệ trực tiếp với nhau,

và điều này có vai trò to lớn đối với nền kinh tế, cụ thể:

Một mặt, ngân hàng tập trung hầu hết những nguồn vốn nhàn rỗi trong nền kinh tế và biến nó từ chỗ là phương tiện tích lũy thành nguồn vốn lớn cho nền kinh

tế Mặt khác, sử dụng nguồn vốn này cung ứng cho nền kinh tế sẽ giúp dòng vốn được luân chuyển nhiều lần, tăng hiệu quả sử dụng vốn

Sơ đồ 1.1: Chức năng trung gian tín dụng của NHTM

Chức năng trung gian tín dụng được hình thành ngay từ lúc các NHTM hình thành Ngày nay, thông qua chức năng trung gian tín dụng, NHTM đã và đang thực hiện chức năng xã hội của mình, làm cho sản phẩm xã hội được tăng lên, vốn đầu tư được mở rộng và từ đó góp phần thúc đẩy sự phát triển kinh tế, cải thiện đời sống

Cấp tín dụng Nhận tiền gửi tiết kiệm, phát

hành kỳ phiếu, trái phiếu,

(ii) Chức năng trung gian thanh toán và quản lý phương tiện thanh toán:

NHTM đứng ra làm trung gian thanh toán để thực hiện các giao dịch giữa người mua với người bán, giữa các khách hàng với nhau nhằm hoàn tất các quan hệ kinh

tế thương mại của các đối tượng nêu trên

Xuất phát từ chức năng giữ tiền giúp các cá nhân, các doanh nghiệp, ngân hàng có đủ điều kiện để thực hiện các dịch vụ thanh toán theo sự ủy nhiệm của khách hàng Các NHTM thực hiện nhập tiền vào tài khoản hay chi trả tiền hàng hóa

và dịch vụ cho các cá nhân, doanh nghiệp theo lệnh của chủ tài khoản Khách hàng

sẽ mở tài khoản tại các NHTM và ra lệnh cho ngân hàng thực hiện các khoản chi trả hoặc ủy nhiệm cho ngân hàng thu các khoản phải trả từ người mua Như vậy, các cá nhân, doanh nghiệp không phải thực hiện các công việc mất nhiều thời gian và công sức mà vẫn không đảm bảo an toàn như đếm tiền, nhận tiền,… trong quá trình thanh toán với các đối tác trong nền kinh tế

Chức năng làm trung gian thanh toán của NHTM ngày nay, không chỉ đơn thuần và mang tính truyền thống như trước, mà cùng với sự phát triển của tiến bộ khoa học kỹ thuật, công nghệ hiện đại đã tạo điều kiện cho các NHTM thanh toán

bù trừ, thanh toán điện tử trực tuyến với nhau nhanh chóng và chính xác hơn, tiết kiệm chi phí lưu thông cho xã hội, thúc đẩy luân chuyển vốn và quá trình lưu thông hàng hóa ngày càng phát triển

Đối với khách hàng thuộc các tầng lớp dân cư, việc mở tài khoản và ký gửi tiền tại ngân hàng, ngoài việc được ngân hàng cung cấp một sổ tài khoản để thuận lợi việc chi trả, còn được ngân hàng cung ứng một loạt dịch vụ đa dạng về tài chính

có sinh lợi khác như các chương trình khuyến mại về phí dịch vụ, liên kết thanh toán,…

(iii) Chức năng cung ứng dịch vụ ngân hàng: nhu cầu của khách hàng ngày

càng đa dạng Do vậy, ngoài chức năng trung gian tín dụng, trung gian thanh toán, NHTM còn thực hiện chức năng cung ứng dịch vụ ngân hàng Ngân hàng, với những ưu thế của mình như hệ thống mạng lưới chi nhánh rộng khắp trong và ngoài nước, mối quan hệ với các khách hàng, hệ thống trang thiết bị thông tin hiện đại về kho quỹ,… nên có thể cung cấp các dịch vụ ngày càng đa dạng cho khách hàng như

tư vấn tài chính, đầu tư, làm đại lý phát hành cổ phiếu, trái phiếu đảm bảo hiệu quả cao và tiết kiệm chi phí, dịch vụ cho thuê két sắt, bảo quản an toàn vật có giá, lưu trữ và quản lý chứng khoán cho khách hàng, làm dịch vụ thu lãi chứng khoán, chuyển lãi đó vào tài khoản cho khách hàng,… từ đó hỗ trợ NHTM thực hiện tốt hơn hai chức năng nêu trên

1.1.2 Rủi ro trong hoạt động kinh doanh của NHTM

1.1.2.1 Khái niệm rủi ro

Có nhiều định nghĩa về rủi ro khác nhau Đồng thời với nó có nhiều cách phân loại rủi ro khác nhau Thuật ngữ “rủi ro” (risk) trong kinh tế học và kinh doanh đã được đưa ra từ lâu nhưng cho đến gần đây, với sự phát triển của ngành khoa học kinh tế lượng và các môn giúp lượng hoá các biến ngẫu nhiên trong hoạt động kinh tế và kinh doanh, “rủi ro” mới trở thành một đối tượng của nghiên cứu và kinh doanh

Theo quan điểm truyền thống, rủi ro là những vận động không lường trước được của sự vật, hiện tượng và nằm ngoài tầm kiểm soát của con người Tính

“không lường trước được” có thể theo nghĩa khả năng xảy ra, diễn biến và mức độ Rủi ro thường gắn với tổn thất

Theo quan điểm trung hòa, rủi ro là sự bất trắc không thể đo lường được Rủi

ro vừa mang tính tích cực, vừa mang tính tiêu cực Rủi ro có thể mang đến những

cơ hội nhất định Nếu nghiên cứu, nhận dạng, đo lường và quản trị rủi ro, con người không chỉ tìm ra được những biện pháp phòng ngừa, né tránh rủi ro thuần túy, hạn chế thiệt hại do rủi ro gây ra mà còn có thể tận dụng được những lợi thế mang lại kết quả tốt đẹp trong tương lai

Có hai cách phân loại rủi ro:

Căn cứ vào tính chất, có hai loại rủi ro:

- Rủi ro tĩnh: là những rủi ro mà kết quả của nó chỉ có sự xuất hiện tổn thất, chứ không có khả năng sinh lời và không chịu tác động của những thay đổi trong nền kinh tế Những rủi ro này chỉ liên quan đến các đối tượng như: tài sản, con người, trách nhiệm nhân sự

- Rủi ro động: là những rủi ro liên quan đến sự thay đổi, đặc biệt là những thay đổi trong nền kinh tế Đó là những thay đổi mà kết quả của nó có thể có lợi nhưng cũng có thể sẽ mang đến sự tổn thất Ví dụ như sự thay đổi trong thị hiếu khách hàng có phù hợp với sản phẩm dịch vụ mà ngân hàng đang cung cấp hay không, sự thay đổi về công nghệ kĩ thuật có phù hợp với khả năng tài chính của ngân hàng hay không,…

Căn cứ vào cách thức, có hai loại rủi ro:

- Rủi ro thuần túy: tồn tại khi có một nguy cơ tổn thất nhưng không có cơ hội sinh lợi được Nói cách khác, rủi ro thuần túy là những rủi ro mà bản thân nó chỉ có khả năng gây ra những thiệt hại, mất mát, nguy hiểm, như hỏa hoạn, mất cắp, tai nạn giao thông, tai nạn lao động…và nó làm phát sinh một khoản chi phí (để bù đắp thiệt hại) nên cần có biện pháp phòng tránh hoặc hạn chế

- Rủi ro suy đoán (rủi ro mang tính đầu cơ): là rủi ro mà trong đó những cơ hội tạo ra thuận lợi gắn liền với những nguy cơ gây ra tổn thất, loại rủi ro này là động lực thúc đẩy hoạt động kinh doanh và có tính hấp dẫn cao

1.1.2.2 Khái niệm rủi ro trong kinh doanh của NHTM

Dưới góc độ hoạt động kinh doanh của NHTM, rủi ro được định nghĩa là những sự thay đổi không lường trước được về giá trị tài sản (gồm tài sản có và tài sản nợ) và các nghĩa vụ khác (trích dẫn Nguyễn Văn Nam – Hoàng Xuân Quyến 2002)

Các phương châm quản trị rủi ro hiện đại được xây dựng trên cơ sở “Không

có rủi ro thì không có lợi nhuận”, và “Rủi ro là cái để quản lý, chứ không phải để tránh”

1.1.2.3 Phân loại rủi ro trong kinh doanh của NHTM

Tất cả các hoạt động của NHTM đều chứa đựng rủi ro hay những yếu tố không lường trước được có thể gây ra tổn thất cho ngân hàng Có nhiều cách phân loại rủi ro Theo cách phân loại thông dụng nhất, rủi ro bao gồm: rủi ro tín dụng, rủi

ro thị trường, rủi ro thanh khoản, rủi ro tác nghiệp và rủi ro khác

(a) Rủi ro tín dụng

Là rủi ro phát sinh khi khách hàng vay không có khả năng thanh toán các nghĩa vụ trả nợ đầy đủ và đúng hạn theo quy định của hợp đồng tín dụng hoặc các loại thỏa thuận khác phát sinh nghĩa vụ thanh toán của khách hàng

Có nhiều tiêu chí phản ánh rủi ro tín dụng của NHTM như:

 Nợ xấu và tỷ lệ nợ xấu trên tổng dư nợ

 Tỷ lệ nợ xấu trên vốn chủ sở hữu

 Tỷ lệ nợ xấu trên quỹ dự phòng tổn thất

 Nợ có vấn đề, có khả năng chuyển thành nợ xấu cao

 Nợ không có tài sản đảm bảo

Nhiều ngân hàng phân loại nợ theo khách hàng để phân tích và đánh giá rủi

ro tín dụng Nợ của khách hàng nhóm A (loại 1) được coi là có rủi ro thấp nhất, còn khách hàng nhóm D, E (loại 4 - 5) được coi là có khả năng mất vốn cao nhất

Hình 1.1: Một số hình thức rủi ro tín dụng

Nguồn: Kỷ yếu hội thảo khoa học cấp ngành 2005 - Ngân hàng Nhà nước

(b) Rủi ro thị trường

Rủi ro thị trường là những rủi ro mà ngân hàng phải gánh chịu khi giá cả trên thị trường thay đổi như thay đổi lãi suất, thay đổi tỷ giá, biến động trên thị trường chứng khoán, thay đổi giá cả hàng hóa, thậm chí thay đổi giá xăng dầu hay giá nông sản… Rủi ro thị trường thể hiện ở các trường hợp:

 Rủi ro chi phí nếu lãi suất thay đổi;

 Rủi ro tiền tệ nếu danh mục đầu tư gồm nhiều loại tiền khác nhau;

 Rủi ro thanh khoản nếu khó bán;

 Rủi ro trong trường hợp lây lan rủi ro giữa hai loại trái phiếu…

(c) Rủi ro thanh khoản

Rủi ro thanh khoản chia làm hai loại: rủi ro thanh khoản của tài sản và rủi

ro thanh khoản về vốn Rủi ro thanh khoản của tài sản phát sinh do tính thanh khoản của tài sản (tài sản có, tài sản nợ) không thể thực hiện được trong điều kiện nhất định (ví dụ: tài sản cầm cố, thế chấp là bất động sản; trái phiếu kỳ hạn dài…) Rủi

ro thanh khoản về vốn phát sinh khi doanh nghiệp mất khả năng thực hiện các nghĩa

vụ thanh toán và phải nhượng bán lại các tài sản đầu tư với giá thấp hơn giá thị trường hoặc giá dự kiến (ví dụ hoạt động chiết khấu trái phiếu của NHTM cho NHTW khi thiếu vốn tiền mặt)

(d) Rủi ro tác nghiệp

Là rủi ro phát sinh do chính con người gây ra hoặc sự cố kỹ thuật, máy móc xảy ra hoặc do quy trình, quy chế, cơ chế không đầy đủ, có sơ hở gây ra tổn thất cho ngân hàng Các vấn đề liên quan đến rủi ro tác nghiệp bao gồm:

- Chiến lược kinh doanh;

- Các chính sách, các quy trình tác nghiệp;

- Công tác tổ chức;

- Các quá trình kinh doanh;

- Các hoạt động nghiệp vụ, hoạt động hỗ trợ;

- Nguồn nhân lực;

- Cơ sở hạ tầng, công nghệ thông tin;

- Các biện pháp kiểm soát;

- Công tác kiểm toán

(e) Các loại rủi ro khác

Tùy vào mục đích quản lý mà ngân hàng có thể xác định các loại rủi ro khác trong hoạt động kinh doanh của mình như: rủi ro pháp lý, rủi ro danh tiếng, rủi

ro đạo đức… Trong quản trị ngân hàng hiện đại, các NHTM lớn gần đây đã bắt đầu chú ý đến một loại rủi ro mới là rủi ro tập trung tín dụng (credit concentration risk) trong điều kiện hoạt động mua lại và sáp nhập (M&A) đang diễn ra mạnh mẽ

1.1.2.4 Mức độ tác động của các loại rủi ro đối với hoạt động kinh doanh của NHTM

Đối với từng mảng hoạt động kinh doanh của ngân hàng thì mức độ tác động của từng loại rủi ro là khác nhau Do đó, để quản trị rủi ro có hiệu quả đối với từng mảng nghiệp vụ, các nhà nghiên cứu đã quy ước về rủi ro điển hình để đánh giá mức độ các loại rủi ro đối với từng mảng kinh doanh khác nhau, cụ thể: RR cao, RR trung bình, RR thấp, không có RR Ví dụ: Đối với mảng khách hàng doanh nghiệp, nghiệp vụ chủ yếu của ngân hàng liên quan đến đối tượng khách hàng này là nghiệp

vụ tín dụng Do vậy, đối với mảng khách hàng này, rủi ro tín dụng là rủi ro có nguy

cơ xảy ra cao nhất Bên cạnh đó, vì nguồn tín dụng liên quan đến đối tượng khách hàng doanh nghiệp thường tương đối lớn, các cán bộ tín dụng trong quá trình thẩm định hồ sơ luôn phải thận trọng Chính vì vậy, khả năng xảy ra rủi ro tác nghiệp tương đối thấp

Ngược lại, đối với mảng kinh doanh ngoại tệ và quản lý ngân quỹ, rủi ro tín dụng được đánh giá là ở mức thấp và rủi ro tác nghiệp có nguy cơ xảy ra cao do tính đặc thù của nghiệp vụ này không liên quan đến hoạt động tín dụng mà chủ yếu là các thao tác, kỹ năng máy tính và sự nắm bắt nhanh nhạy với những biến động của thị trường

1.1.3 Quản trị rủi ro trong hoạt động kinh doanh của NHTM

1.1.3.1 Khái niệm quản trị rủi ro

Quản trị rủi ro là một bộ phận trong công tác quản trị điều hành hoạt động kinh doanh hàng ngày của NHTM Quản trị rủi ro là quá trình tiếp cận rủi ro một cách khoa học, toàn diện và có hệ thống nhằm nhận dạng, kiểm soát, phòng ngừa và giảm thiểu những tổn thất, mất mát và những ảnh hưởng bất lợi của rủi ro Quản trị rủi ro trong hoạt động kinh doanh của NHTM liên quan đến việc xác định, đo lường, giám sát, kiểm soát, quản lý và xử lý rủi ro nhằm đảm bảo:

 Các cá nhân liên quan đến rủi ro và có trách nhiệm quản trị rủi ro phải hiểu

 Quỹ dự phòng phải bù đắp được các loại rủi ro dự kiến sẽ xảy ra;

 Rủi ro trong việc ra quyết định phải rõ ràng, minh bạch;

ro, không chỉ những loại rủi ro đã và đang xảy ra, mà còn dự báo được những dạng rủi ro mới có thể xuất hiện đối với ngân hàng, trên cơ sở đó, đề xuất các giải pháp kiểm soát và tài trợ rủi ro thích hợp

Để nhận dạng rủi ro, nhà quản trị phải lập được bảng liệt kê tất cả các dạng rủi ro đã, đang và có thể xuất hiện đối với ngân hàng bằng phương pháp sau: lập bảng câu hỏi nghiên cứu về rủi ro và tiến hành điều tra, phân tích các báo cáo tài

chính, phương pháp lưu đồ, thanh tra hiện trường, phân tích các hợp đồng, làm việc với các cơ quan Nhà nước, các ban, ngành có liên quan

(ii) Phân tích rủi ro

Phân tích rủi ro là quá trình xác định những nguyên nhân gây ra rủi ro Đây

là một công việc phức tạp, bởi mỗi rủi ro không chỉ do một nguyên nhân duy nhất gây ra mà thường do nhiều nguyên nhân gây ra Phân tích rủi ro nhằm tìm ra biện pháp hữu hiệu để phòng ngừa rủi ro

(iii) Đo lường rủi ro và dự tính tổn thất

NHTM phải đánh giá được mức độ rủi ro cũng như các đặc điểm rủi ro mà ngân hàng mình đang có Trước hết, NHTM phải xác định được những loại rủi ro

mà ngân hàng đang phải đối mặt cũng như mức độ của mỗi loại rủi ro đó

Để đánh giá được rủi ro của NHTM, một loạt các chỉ số thống kê và số học được xây dựng và sử dụng trong công tác quản trị rủi ro của ngân hàng Cụ thể là:

Mức độ rủi ro (Exposure): là tổng giá trị tài sản có mà ngân hàng coi là có

rủi ro

Xác suất khách hàng không trả được nợ (Probability of Default – PD): là tỷ

lệ xác suất khách hàng nắm giữ tài sản có của ngân hàng không trả được nợ đúng hạn và đầy đủ Tỷ lệ này được xác định đối với mỗi tài sản có trong danh mục đầu

tư Hiện tại, để tính được chỉ số này, ngân hàng phải sử dụng tổng thể kết quả tính toán và thống kê tỷ lệ tổn thất tín dụng của ngành và theo từng đối tượng khách hàng và đặc điểm của khoản cho vay

Tổn thất trong trường hợp khách hàng không trả được nợ (Loss Given Default – LGD): là mức độ tổn thất đối với ngân hàng trong trường hợp khách hàng

không trả được nợ Một cách đơn giản, LGD được tính bằng trị giá khoản vay (gồm gốc + lãi + chi phí) trừ đi trị giá tài sản đảm bảo khoản vay

Tổn thất dự kiến (Expected Loss – EL): là mức tổn thất mà ngân hàng có thể

tính toán và dự tính trước được tương ứng với mỗi khoản mục trong danh mục đầu

tư Trong một số trường hợp cụ thể, EL = LGD

Tổn thất không dự kiến (Unexpected Loss – UL): là những tổn thất nằm

ngoài dự kiến của ngân hàng khi tiến hành phê duyệt khoản vay Ví dụ: những tổn thất liên quan đến rủi ro lãi suất, rủi ro tỷ giá là những biến động của thị trường trong tương lai mà tại thời điểm bắt đầu khoản cho vay, ngân hàng không thể dự đoán trước

Giá trị rủi ro (Value at risk – VAR): là một chỉ số lượng hoá thống kê giá trị

thực tế của tài sản sau một khoảng thời gian với độ tin cậy xác định trước (ví dụ: 95%, 99%,…)

Các chỉ số khác

(iv) Kiểm soát và phòng ngừa rủi ro

Rủi ro được kiểm soát bằng việc thực hiện các thủ tục nằm trong hệ thống KSNB trong các quy trình kinh doanh và hoạt động nhằm giảm thiểu rủi ro Ban điều hành NHTM phải tìm ra sự cân bằng tối ưu giữa chi phí cho các thủ tục kiểm soát và lợi ích đem lại từ các thủ tục đó, từ đó lựa chọn các thủ tục kiểm soát rủi ro phù hợp

NHTM thường sử dụng một số phương pháp phòng ngừa rủi ro như: (1) dự phòng tổn thất tín dụng – loan loss reserves (provision); (2) vốn an toàn tối thiểu (capital adequacy); (3) phòng ngừa rủi ro (risk hedging); (4) các phương pháp khác

(v) Xử lý rủi ro

Dù đã thực hiện các biện pháp phòng ngừa, nhưng rủi ro vẫn có thể xảy ra, khi đó cần phải theo dõi, xác định chính xác những tổn thất về tài sản, nguồn nhân lực hoặc về giá trị pháp lí Sau đó, cần thiết lập các biện pháp tài trợ phù hợp Nhìn chung, các biện pháp này được chia làm hai nhóm: tự khắc phục và chuyển giao rủi

ro

1.1.3.3 Các nguyên tắc cơ bản trong quản trị rủi ro

Có nhiều cách tiếp cận khác nhau trong phân tích các nguyên tắc cơ bản trong quản trị rủi ro đối với ngân hàng thương mại Theo thực tiễn quản trị rủi ro của các NHTM trên thế giới, công tác quản trị rủi ro trong hoạt động của một NHTM thường thực hiện theo một số nguyên tắc chủ yếu sau:

 Nguyên tắc chấp nhận rủi ro;

 Nguyên tắc điều hành rủi ro cho phép;

 Nguyên tắc quản lý độc lập các rủi ro riêng biệt;

 Nguyên tắc phù hợp giữa mức độ rủi ro cho phép và mức độ thu nhập;

 Nguyên tắc phù hợp giữa mức độ rủi ro cho phép và khả năng tài chính;

 Nguyên tắc hiệu quả kinh tế, hợp lý về thời gian;

 Nguyên tắc phù hợp với chiến lược chung của ngân hàng;

 Nguyên tắc chuyển đẩy các loại rủi ro không cho phép

1.1.3.4 Quy trình quản trị rủi ro

Tuỳ thuộc vào cơ cấu rủi ro của mình mà mỗi ngân hàng xây dựng một quy trình rủi ro phù hợp Những ngân hàng có quy mô hoạt động nhỏ, phạm vi hoạt động hẹp, danh mục sản phẩm đơn giản,… có thể lựa chọn xây dựng cho mình một quy trình quản trị rủi ro ít tốn kém hơn các ngân hàng lớn hơn Nhưng tựu chung, một quy trình quản trị rủi ro của một NHTM thường bao gồm những bước sau:

Bước 1: Xác định rủi ro và xây dựng hệ thống chính sách, quy chế, quy định

Trong bước này, NHTM cần thực hiện:

 Xác định chính sách rủi ro của ngân hàng: mức độ rủi ro mong muốn, chính sách và chiến lược của ngân hàng về rủi ro;

 Xây dựng chính sách tín dụng: quy định về thủ tục phê duyệt khoản vay và thẩm quyền phê duyệt…

 Xây dựng chính sách định giá; Đưa ra quy định về cơ chế rà soát, báo cáo;

 Các quy định về RAROC;

 Chính sách kế toán và các quy định chung về rủi ro tác nghiệp

Bước 2: Phân tích rủi ro và lượng hoá rủi ro

Tại bước này, NHTM phải có sẵn hệ thống các chỉ tiêu thống kê và công cụ phân tích thống kê bên cạnh các cơ chế, chính sách quản trị rủi ro bên trên Muốn thực hiện được việc phân tích và lượng hoá, NHTM phải có sẵn cơ sở dữ liệu đầy

đủ làm “nguyên liệu” cho quá trình chạy các mô hình tính toán các chỉ số đo lường rủi ro

Bước 3: Chấp nhận rủi ro, quản lý và báo cáo

Bước 3 là bước NHTM căn cứ trên kết quả phân tích ở bước 2 và đối chiếu với các cơ chế, chính sách tại bước 1 quyết định sẽ tiến hành các loại giao dịch, hoạt động ngân hàng (ví dụ: cho vay, đầu tư, kinh doanh ngoại hối,…) NHTM phải thực hiện các công việc sau (gọi là quy trình EMRC):

Chấp nhận rủi ro (Empower): quyết định thực hiện giao dịch với các nội

dung về trị giá, cơ cấu, các loại bảo đảm, mức giá (lãi suất),…

Theo dõi quản lý (Manage): liên tục phân tích các biến động liên quan đến

rủi ro đã chấp nhận (thay đổi về lãi suất, cơ cấu, chuyển trạng thái, )

Báo cáo (Report): hệ thống các loại báo cáo về chỉ số hoạt động chủ yếu

(KPI – Key Performance Indexes) như RORAC, VAR, rủi ro tập trung hoá (concentration risk – khi mức độ rủi ro chiếm phần lớn so với vốn tự có của NHTM)

Kiểm soát (Control): kiểm soát việc tuân thủ và phù hợp với các quy chế, cơ

chế, quy trình, quy định của pháp luật,

1.1.3.5 Các cấp độ quản trị rủi ro

Cấp độ chiến lược: bao gồm các chức năng quản trị rủi ro của Hội đồng

quản trị và Ban điều hành cấp cao

Cấp độ vĩ mô: bao gồm việc quản trị rủi ro thuộc phạm vi kinh doanh

Thông thường cấp độ này được thực hiện bởi Ban điều hành cấp trung hoặc các đơn

vị chuyên về xem xét rủi ro thuộc phạm vi kinh doanh

Cấp độ vi mô: liên quan đến việc quản trị trực tiếp các loại rủi ro thực sự

xảy ra Đây là công việc của những cá nhân thực hiện các nghiệp vụ ngân hàng liên quan đến rủi ro như các bộ phận tiếp xúc khách hàng hay bộ phận cho vay

1.1.3.6 Cơ cấu quản trị rủi ro

Cơ cấu quản trị rủi ro bao gồm phạm vi rủi ro cần quản trị, quá trình, hệ thống, quy trình quản trị rủi ro và chức năng, trách nhiệm của những cá nhân liên quan đến quản trị rủi ro Một cơ cấu tổ chức quản trị rủi ro hiệu quả bao gồm:

 Chính sách và quy trình quản trị rủi ro được xác định rõ ràng, gồm: xác định rủi ro, giới hạn chấp nhận, đo lường, giám sát, báo cáo và kiểm soát

 Quy định rõ chức năng, trách nhiệm của những cá nhân chịu rủi ro và quản trị rủi ro Để tăng cường chức năng quản trị đối với các loại rủi ro, ngân hàng

có thể thành lập một bộ phận giám sát tất cả các hoạt động quản trị rủi ro tại ngân hàng

 Cần có một hệ thống quản trị thông tin hiệu quả để đảm bảo thông tin được lưu thông từ các cấp độ hoạt động đến cấp điều hành và một hệ thống kiểm soát bất cứ sự ngoại lệ nào cũng như quy trình đánh giá rõ ràng đối với ngoại lệ này

1.1.3.7 Tính hệ thống của quản trị rủi ro

Các loại rủi ro không nên được xem xét và đánh giá một cách riêng biệt, bởi

vì không chỉ có một giao dịch đơn mới chứa đựng một số rủi ro, hơn nữa một loại rủi ro cũng có thể tác động đến các loại rủi ro khác Do sự tương tác của nhiều loại rủi ro khác nhau có thể dẫn đến sự tăng giảm rủi ro, quá trình quản trị rủi ro cần nhận ra và phản ánh sự tương tác rủi ro trong toàn bộ hoạt động kinh doanh một cách thích hợp và có tính hệ thống

1.2 Quản trị rủi ro trong kinh doanh của NHTM theo Hiệp ƣớc Basel

1.2.1 Sự ra đời và quá trình phát triển của Hiệp ước Basel

1.2.1.1 Uỷ ban Basel

Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của tài chính quốc tế, tác động từ những vụ việc và sự sụp đổ của một hoặc một vài ngân hàng hoạt động quốc tế (international bank) mang tính lan truyền mạnh mẽ ảnh hưởng tới ngành tài chính ngân hàng của

không chỉ nước của ngân hàng đó, mà thường có tác động lan truyền Nhằm ngăn ngừa nguy cơ khủng hoảng tài chính ngân hàng toàn cầu, đặc biệt là sau sự sụp đổ của ngân hàng Bankhaus Herstatt của Tây Đức vào năm 1977, các cơ quan điều hành chính sách tiền tệ trung ương (ngân hàng trung ương hoặc một cơ quan có chức năng tương tự) của 10 nước có nền kinh tế phát triển đã thành lập Uỷ ban Basel (The Basel Committee on Banking Regulations and Supervisory Practices) để xây dựng những khuôn khổ chung kiểm soát các rủi ro đối với những ngân hàng hoạt động quốc tế Trụ sở của Uỷ ban Basel nằm tại thành phố Basel, Thuỵ Sỹ (trích dẫn Basel Committee on Banking Supervision 2005)

Đến nay, Uỷ ban Basel có 27 thành viên, gồm các nước: Argentina, Úc, Bỉ, Brazil, Canada, Trung Quốc, Pháp, Đức, Hồng Kông, Ấn Độ, Indonesia, Ý, Nhật Bản, Hàn Quốc, Luxembourg, Mexico, Hà Lan, Nga, Ả Rập Xê Út, Singapore, Nam Phi, Tây Ban Nha, Thụy Điển, Thụy Sĩ, Thổ Nhĩ Kỳ, Anh và Hoa Kỳ Đại diện cho các quốc gia này là ngân hàng trung ương hoặc cơ quan có chức năng giám sát an toàn hoạt động ngân hàng Uỷ ban nhóm họp 3 hoặc 4 lần trong năm Hiện tại, Chủ tịch NHTW Hà Lan đang đảm nhiệm chức vụ Chủ tịch Uỷ ban

Trên thực tế, Uỷ ban Basel là một diễn đàn để các nước phát triển thành viên trao đổi và hợp tác về các vấn đề liên quan đến giám sát hoạt động ngân hàng thương mại của từng nước Quan điểm của Ủy ban Basel là sự yếu kém trong hệ thống Ngân hàng của một quốc gia dù là phát triển hay đang phát triển, đều có thể

đe dọa không chỉ đến sự ổn định về tài chính của quốc gia đó mà còn cả trên phạm

vi toàn thế giới Ban đầu sau khi thành lập, Uỷ ban Basel chủ yếu bàn về các cơ chế hợp tác nhằm đi đến thống nhất một cơ chế chung về giám sát hoạt động ngân hàng trong nội bộ 13 quốc gia thành viên Sau này, Uỷ ban đặt ra mục tiêu xây dựng một khuôn khổ giám sát an toàn cho hoạt động ngân hàng trên phạm vi toàn cầu Cách thức thực hiện mà Uỷ ban này đưa ra bao gồm: (1) trao đổi thông tin về các cơ chế giám sát hoạt động ngân hàng của các quốc gia, (2) nâng cao tính hiệu quả của các

kỹ thuật giám sát an toàn hoạt động ngân hàng quốc tế, và (3) đặt ra những yêu cầu tối thiểu về cơ chế giám sát an toàn đối với những mặt hoạt động quan trọng nhất

Uỷ ban Basel không phải là một cơ quan giám sát an toàn hoạt động ngân hàng mang tính siêu quốc gia (supernational supervisory authority) về mặt luật pháp

và bản thân Uỷ ban cũng không có ý định như vậy Thay vào đó, Uỷ ban hướng tới việc xây dựng những chỉ dẫn và chuẩn mực về công tác giám sát an toàn hoạt động NHTM một cách phổ quát và đưa ra những thông lệ tốt nhất nhằm khuyến khích ngân hàng trung ương hoặc cơ quan giám sát hoạt động ngân hàng của từng nước áp dụng và cụ thể hoá thành chính sách điều hành của riêng mình phù hợp với các kỹ thuật giám sát an toàn hoạt động ngân hàng áp dụng tại mỗi nước thành viên Một mục tiêu quan trọng mà Uỷ ban Basel đặt ra là thu hẹp khoảng cách trong công tác giám sát an toàn hoạt động ngân hàng trên phương diện quốc tế, với 2 nguyên tắc chủ yếu: (1) không để một ngân hàng nước ngoài nào không chịu sự giám sát, và (2) công tác giám sát phải đảm bảo đầy đủ

1.2.1.2 Sự ra đời và quá trình phát triển của Hiệp ƣớc Basel

Những năm 1970, nền kinh tế Mỹ và nhiều nước phát triển trên thế giới suy yếu và khu vực ngân hàng bắt đầu cho thấy những dấu hiệu của sự yếu kém Sự sụp

đổ của hàng loạt các ngân hàng lớn là bằng chứng cho thấy rằng ngay cả những ngân hàng tương đối lớn cũng không tránh khỏi biến động

Lạm phát và lãi suất cao bất thường đã làm suy yếu trầm trọng một số lượng lớn các ngân hàng tiết kiệm Trên góc độ kinh tế, lãi suất và giá dầu tăng quá cao đã dẫn đến một cuộc suy thoái toàn cầu năm 1981 Tỷ lệ phá sản các ngân hàng bắt đầu tăng, một phần do các điều kiện kinh tế đang suy yếu dần và một phần do quy mô rủi ro của ngân hàng tăng Xu hướng về vốn của ngân hàng cũng gây ra nhiều mối

lo ngại Tỷ lệ vốn/tài sản có luôn luôn dưới 6% từ năm 1977 đến 1982

Trước những yếu kém kinh tế vĩ mô, ngày càng nhiều trường hợp ngân hàng

bị phá sản và quy mô vốn ngân hàng thu nhỏ đã thúc đẩy một phản ứng về chính sách vào năm 1981 Lần đầu tiên, các tổ chức hoạt động ngân hàng đã áp dụng những yêu cầu về vốn một cách rõ ràng Các tiêu chuẩn này sử dụng các tỷ lệ đòn bẩy là vốn cổ phần/tổng tài sản có

Trước tình hình đó, các nhà chính sách ngân hàng đều nhất trí rằng khái niệm

về tỷ lệ an toàn vốn cần phải được điều chỉnh phù hợp với rủi ro ngân hàng Vì vậy,

năm 1988, Uỷ ban Giám sát ngân hàng Basel đã xây dựng Hiệp ước Basel 1988 (Hiệp ước Basel I) Thời điểm đó, Uỷ ban gồm các đại diện từ Bỉ, Canada, Pháp, Đức, Italy, Nhật, Hà Lan, Thuỵ Điển, Thuỵ Sỹ, Anh và Mỹ Các nhà chính sách Mỹ

và các nước khác tiếp tục xem xét các phương pháp quản trị rủi ro ngân hàng và năm 1988, thống đốc ngân hàng trung ương của nhóm các nước G10 đã áp dụng các nguyên tắc Hiệp ước Basel này Các tổ chức áp dụng Hiệp ước Basel được yêu cầu duy trì một tỷ lệ vốn tự có trên tổng tài sản có rủi ro ít nhất là 8% Đến tháng 9/1993, tất cả các NHTM trong nhóm G10 có hoạt động kinh doanh ngân hàng quốc

tế lớn đều đạt được yêu cầu về tỷ lệ vốn tối thiểu như quy định trong Hiệp ước Basel I Hiệp ước Basel I cũng quy định cụ thể về vốn của một ngân hàng thương mại cũng như cách thức tính toán tỷ lệ vốn tối thiểu để đạt mức 8% trên tài sản có tính theo trọng số rủi ro (hay còn gọi là Tỷ số Cooke – Cooke Ratio)

Tuy nhiên, trong quá trình thực tiễn áp dụng tại nhóm G10 cũng như tham khảo ý kiến của NHTW các nước ngoài G10, Basel I có một số hạn chế chủ yếu sau:

Thứ nhất, trọng số rủi ro chỉ phân biệt nhóm tài sản có theo đối tượng cho

vay mà không phân biệt đến chất lượng hoạt động thực tế của đối tượng đó Cụ thể, theo Basel I thì một khoản vay cho đối tượng công ty được xếp hạng tín dụng loại A (theo các công ty xếp hạng tín dụng quốc tế như Standard & Poors, Moody’s hay Fitch ICBA) cũng được gán trọng số rủi ro là 100% như đối với khoản vay cho công ty có xếp hạng tín dụng thấp hơn, ví dụ BB, B hay B- vì cùng là cho vay khu vực tư nhân Điều này không phản ánh hết ý nghĩa của công tác quản trị rủi ro

Thứ hai, việc quy định tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu 8% mới chỉ giúp đảm bảo

an toàn cho rủi ro tín dụng, trong khi đó bỏ qua các loại rủi ro khác đang ngày càng quan trọng đối với NHTM như: rủi ro thị trường (market risk), rủi ro lãi suất (interest rate risk), rủi ro tác nghiệp (operational risk)

Thứ ba, Basel I chưa tính đến lợi ích của đa dạng hóa hoạt động Các lí

thuyết về đầu tư chỉ ra rằng rủi ro sẽ giảm thông qua đa dạng hóa danh mục đầu tư Tuy nhiên, theo Basel I, quy định về vốn tối thiểu không khác biệt giữa một ngân

hàng có hoạt động kinh doanh đa dạng (ít rủi ro hơn) và một ngân hàng kinh doanh tập trung (nhiều rủi ro hơn)

Thứ tư, một số quy tắc do Basel I đưa ra chỉ có thể vận dụng trong trường

hợp ngân hàng hoạt động theo kiểu ngân hàng đơn, không dựa trên một sự sáp nhập hay hoạt động theo kiểu tập đoàn ngân hàng, ngân hàng mẹ, ngân hàng – chi nhánh,…

Thứ năm, một số quy định trong Basel I đã không còn phù hợp khi các ngân

hàng dần dần sáp nhập với nhau để tạo thành những tập đoàn lớn, có khả năng cạnh tranh cao và có tiềm lực mạnh về tài chính, công nghệ, các ngân hàng không còn chỉ hoạt động trong phạm vi lãnh thổ quốc gia mà còn vươn ra tầm quốc tế

Thứ sáu, các quy định của Basel I chưa bắt kịp với sự phát triển của các

công cụ tài chính mới như chứng khoán hoá các khoản nợ và các công cụ phái sinh

Tháng 11/1991, Hiệp ước Basel I được sửa đổi để đưa ra định nghĩa chính xác hơn về dự phòng chung (general provisions) hay còn gọi là dự phòng tổn thất tín dụng chung (general loan-loss reserves) trong công thức xác định tỷ lệ đảm bảo

an toàn vốn của NHTM Các loại rủi ro khác ngoài rủi ro tín dụng cũng được xem xét và đưa vào thành một nội dung trong công tác giám sát an toàn Tháng 1/1996, sau khi tiến hành 2 đợt lấy ý kiến rộng rãi từ NHTW cũng như NHTM ở hầu khắp các khu vực trên thế giới, Uỷ ban Basel ban hành Bản sửa đổi Hiệp ước Basel I và

có hiệu lực muộn nhất vào cuối năm 1997 đối với các nước thành viên Một trong những sửa đổi quan trọng là việc đưa vào giám sát các rủi ro thị trường đối với hoạt động của NHTM phát sinh từ trạng thái ngoại hối, việc mua bán các chứng khoán

nợ (debt securities), cổ phiếu, hàng hoá và quyền chọn Về mặt phương pháp, Bản sửa đổi cho phép các NHTM có thể thay vì sử dụng phương pháp tính toán tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu chuẩn hoá được phép sử dụng các mô hình giá trị rủi ro (VAR) nội bộ để tự tính toán yêu cầu vốn tối thiểu cho rủi ro thị trường

Tháng 6/2004, Uỷ ban Basel chính thức ban hành một khuôn khổ mới (Hiệp ước Basel II) thay thế cho Hiệp ước Basel I sau 6 năm phát triển và tổng hợp ý kiến đóng góp từ các nước trên khắp thế giới Hiệp ước Basel II được xác định là có khả năng áp dụng cho các ngân hàng và tổ chức quốc tế trên cơ sở hợp nhất hoặc sáp

nhập, nghĩa là Hiệp ước này nhằm bảo toàn vốn tốt nhất cho các ngân hàng có nhiều công ty con hoặc chi nhánh

So với Hiệp ước Basel I, Basel II được xem là thể hiện một sự linh động hơn đối với việc xử lý các tình huống khác nhau để xác định nhu cầu vốn tối thiểu cho từng khoản mục tài sản có rủi ro của các NHTM, đồng thời những tiêu chuẩn do Hiệp ước Basel II đưa ra cũng có mức độ nhạy cảm hơn với rủi ro thông qua xử lý các biến xác suất và kỳ vọng Basel II ra đời tạo một bước hoàn thiện hơn trong việc xác định tỷ lệ an toàn vốn, nhằm khắc phục các hạn chế của Basel I và khuyến khích các ngân hàng thực hiện phương pháp quản trị rủi ro tiên tiến hơn Hiệp ước Basel về vốn mới đánh dấu một giai đoạn phát triển mới của các yêu cầu về vốn và trong nhận thức về thanh tra giám sát các ngân hàng lớn Những thay đổi này vượt

ra khỏi phạm vi các tổ chức hoạt động ngân hàng lớn, và vì vậy, đã tạo ra sự quan tâm của các thành viên tham gia thị trường khác nhau

Tuy nhiên, giống như Basel I, Basel II cũng đã bộc lộ một số hạn chế sau

một thời gian dài triển khai Thứ nhất, việc áp dụng các phương pháp quản trị rủi ro nâng cao chưa có các tiêu chuẩn có thể được chấp nhận rộng rãi Thứ hai, các

phương pháp giám sát, đánh giá rủi ro chưa tính đến các hoạt động của chu kỳ kinh

doanh Thứ ba, các cơ quan quản lý chưa theo kịp tốc độ phát triển mạnh mẽ những

sản phẩm, dịch vụ có khoa học công nghệ cũng như mức độ rủi ro cao

Ngày 12/9/2010, nhóm các thống đốc NHTW và người đứng đầu cơ quan thanh tra, giám sát đã tổ chức họp bàn các quy định mới về vốn của Ủy ban Basel tại thành phố Basel, Thụy Sỹ; và vào ngày 01/06/2011, nhóm các thống đốc NHTW

và người đứng đầu cơ quan thanh tra, giám sát đã công bố thỏa thuận đạt được cuối cùng về các tiêu chuẩn cao hơn về nguồn vốn dự trữ của ngân hàng trên toàn cầu hay còn gọi là Hiệp ước Basel III Các quy định mới này được đưa ra như là một phần trong nỗ lực của cộng đồng quốc tế nhằm cải thiện khả năng của ngân hàng trong việc hấp thụ những cú sốc phát sinh từ sự căng thẳng tài chính và kinh tế, bất

kể nguồn gốc, do đó giảm nguy cơ khủng hoảng tài chính cho các nền kinh tế hiện tại

Một cách tổng thể, Basel III tăng cường yêu cầu về vốn của ngân hàng và giới thiệu các yêu cầu mới quy định về tính thanh khoản ngân hàng và đòn bẩy ngân hàng Tổ chức OECD ước tính rằng việc thực hiện Basel III sẽ giảm tốc độ tăng trưởng GDP hàng năm khoảng từ 0,05% - 0,15% Các tiêu chuẩn vốn và các vùng đệm vốn mới sẽ đòi hỏi ngân hàng giữ vốn nhiều hơn và có chất lượng vốn cao hơn

so với mức vốn theo quy định hiện hành của Basel II

1.2.2 Nội dung quản trị rủi ro trong kinh doanh của NHTM theo Hiệp ước Basel

Hoạt động của một ngân hàng thường được tài trợ từ hai nguồn, tiền vay hoặc vốn chủ sở hữu Tiền vay của ngân hàng (gồm cả các khoản tiền gửi) là các tài sản nợ mà nếu không được thanh toán đúng hạn có thể đẩy ngân hàng trước tình trạng mất khả năng trả nợ Trái lại, đầu tư của chủ sở hữu có thể có lãi hoặc bị thua

lỗ nhưng không đẩy ngân hàng vào tình trạng mất khả năng trả nợ như trên Vì vậy, trong điều kiện các yếu tố khác như nhau, tỷ trọng các hoạt động của một ngân hàng được tài trợ bằng vốn chủ sở hữu càng lớn thì ngân hàng đó sẽ có thể tiếp tục trả được nợ trong những thời kỳ kinh tế khó khăn

Lập luận này tạo cơ sở cho các chuyên gia giám sát ngân hàng xem tỷ lệ an toàn vốn như là một yếu tố cơ bản quyết định sự an toàn và hiệu quả của ngân hàng Một ngân hàng thường xuyên duy trì đầy đủ vốn, số vốn được bổ sung từ kết quả hoạt động ngày một cao hơn thì đó là biểu hiện của một ngân hàng ổn định, lành mạnh và hoạt động hiệu quả Những ngân hàng thiếu vốn với giá trị ròng thấp sẽ dễ

đổ vỡ khi gặp phải những rủi ro hoặc trước những biến động của môi trường kinh doanh Với lập luận trên, nội dung chính của Hiệp ước Basel I năm 1988 tập trung vào các quy định về vốn cũng như hệ thống tỷ trọng rủi ro đối với từng loại tài sản của ngân hàng Ủy ban Basel tin rằng các quy định này là một khuôn khổ hữu ích cho việc quản lý và giám sát rủi ro ngân hàng một cách thận trọng, đồng thời làm cơ

sở cho các ngân hàng ban hành các chính sách, thủ tục và thông lệ thực hành về quản trị rủi ro trong hoạt động ngân hàng

1.2.2.1 Nội dung quản trị rủi ro trong kinh doanh của NHTM theo Hiệp ƣớc Basel I