Đề cương nộp đặc điểm nghệ thuật của truyện cười dân gian

1 MỞ ĐẦU 1 Lí do chọn đề tài Trong xã hội hiện nay, xu hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa đã và đang ăn sâu vào trong tâm thức người Việt Nó đã hình thành cho con người những tư duy, suy nghĩ với hướ[.]

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Trong xã hội hiện nay, xu hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa đã và đang

ăn sâu vào trong tâm thức người Việt Nó đã hình thành cho con người những

tư duy, suy nghĩ với hướng đa chiều, đa diện về mọi phương diện của cuộc sống

Xuất phát từ những yêu cầu của xu hướng ấy, Việt Nam đang từng bước tiến sâu vào thời kì phát triển toàn diện đất nước, hướng tới mục tiêu dân giàu nước mạnh xã hội công bằng dân chủ văn minh theo định hướng xã hội chủ nghĩa Trong quá trình mở rộng cơ chế thị trường, Việt Nam đang dần thay mình đổi dạng để tiến sâu hơn nữa, hòa nhập với thế giới, hòa nhập với tư duy nhân loại Sự tiếp thu những tư duy mới được đi theo nhiều hướng khác nhau, tiêu cực có, tích cực có, và lưỡng cực có Bên cạnh những điều tích cực đưa Việt Nam đi lên phát triển toàn diện, thì đâu đó xung quanh vẫn còn rất nhiều những biểu hiện tiêu cực đang hiện diện rõ lên bề mặt xã hội Những điều tiêu cực ấy đang đẩy xã hội đi xa hơn

Ngoài những yếu tố về vật chất: cơm, áo, gạo, tiền… thì yếu tố tinh thần trong đời sống con người là vô cùng quan trọng và cần thiết Để giảm tải những

áp lực trong cuộc sống sinh hoạt và lao động thì trong xã hội xưa, người dân đã biết đưa những tiếng cười của mình vào những câu chuyện xôm tụ Tiếng cười trong trẻo hồn nhiên xuất phát từ chính những tâm hồn vui tươi mang nhiều sách thái khác nhau Từ tiếng cười sinh lý đến tiếng cười tâm lý, mang nhiều ý nghĩa khác nhau, đặc biệt hơn cả là tiếng cười phê phán Chính tiếng cười này được nhân dân ta vận dụng đưa vào văn chương, như những bài thuốc quý giá chữa bách bệnh vì “Một nụ cười bằng mười thang thuốc bổ”, và “Truyện cười” chính là thể loại mang lại những tiếng cười như vậy

Trong hệ thống văn học dân gian, truyện cười là kho tàng lớn vô cùng phong phú về nội dung Truyện cười dân gian đã trở thành một trong rất nhiều thành tố quan trọng trong gia tài văn học nước ta Nhờ sự nhạy bén trong ngôn

từ và cách sử dụng những từ ngữ bình dị, truyện cười đã trực tiếp hoặc gián tiếp phản ánh nhiều mặt của xã hội, từ những thói hư tật xấu cho tới những điều gần gũi thân thuộc xung quanh ta

Nhờ những đặc điểm độc đáo về nghệ thuật của thể loại mình, truyện cười

đã đưa người đọc đến với thế giới nhiều hình hài khác nhau, thể hiện qua những dạng cốt truyện, kết cấu và nhân vật, cũng như các thủ pháp gây cười khác nhau Qua những vấn đề được đề cập tới trong truyện cười dân gian, người đọc đương thời sẽ hiểu sâu hơn về thể loại này, từ đó sẽ có những thay đổi trong cách tiếp nhận cho phù hợp, đưa những bài học sâu sắc ngầm ý vào thực tiễn hiện tại

Một thế giới truyện cười dân gian phong phú không thể không kể đến những truyện cười ở các vùng miền khác nhau Không những bổ sung thêm cho kho tàng văn học dân gian, hệ thống truyện cười trên mọi miền đất nước còn

bổ sung thêm nhiều tiếng cười sâu sắc, tạo nên một thế giới cười giòn giã mua vui hay cười cay độc phê phán những thói hư tật xấu Trong hệ thống truyện cười dân gian Việt Nam, chúng ta cần chú ý đến kho tàng truyện cười dân gian Nam Bộ Truyện cười ở vùng Nam Bộ sẽ có những đặc sắc riêng, tạo nên những đặc trưng về cả nội dung và nghệ thuật Từ những đóng góp nhỏ bé nhưng ý nghĩa của hệ thống truyện cười dân gian Nam Bộ đã góp phần xây dựng kho tàng văn học dân gian nói chung và truyện cười dân gian nói riêng một vị trí vững chắc Nhóm truyện cười dân gian Nam Bộ với những đóng góp của mình

đã làm nổi bật nội dung, và đặc biệt là những đặc sắc nghệ thuật của hệ thống truyện cười dân gian

Chính vì những lí do trên, chúng tôi chọn đề tài “Đặc điểm nghệ thuật của

truyện cười dân gian Nam Bộ” để tìm hiểu và nghiên cứu

Về giáo trình, xin trích dẫn ra một số công trình nghiên cứu tiêu biểu, đã

được đưa vào chương trình giảng dạy của một số trường đại học Văn học dân

gian Việt Nam của Hoàng Tiến Tựu (1992), Văn học dân gian những tác phẩm chọn lọc của Bùi Mạnh Nhị biên soạn (1999), Văn học dân gian Việt Nam của Đinh Gia Khánh chủ biên (2006), Văn học dân gian Việt Nam của Vũ Anh

Tuấn chủ biên (2012)…

“Văn học dân gian Bến Tre: tuyển chọn từ tài liệu sưu tầm điền dã”, của

Ngọc Quang Nguyễn, Nxb Khoa học xã hội, 2015

“Văn học dân gian Châu Đốc”, Nguyễn Ngọc Quang, Nxb Dân trí, 2010

“Văn học dân gian Bạc Liêu”, Chu Xuân Diên - H : ĐHQG Hà Nội,

2011 Đây là một số công trình có đề cập và nghiên cứu về thể loại truyện cười dân gian của các tỉnh Nam Bộ

“Văn học dân gian Sóc Trăng :Tuyển chọn từ tài liệu sưu tầm điền dã”,

Chu Xuân Diên; Lê Văn Chưởng, [và những người khác], - H : Văn hoá thông tin, 2012

“Văn học dân gian An Giang (Tuyển chọn từ tài liệu sưu tầm điền dã –

quyển 2)” do Nguyễn Ngọc Quang (chủ biên), Nxb Văn hóa dân tộc, 2016

Ngoài giáo trình được công nhận, thì còn một số công trình nghiên cứu về

truyện cười dân gian: Giá trị văn hóa thực tiễn trong truyện cười dân gian

Khmer Nam Bộ của Huỳnh Vũ Lam (2008) có hệ thống hóa nguồn truyện cười

dân gian Khmer và xác định những giá trị văn hóa đã trở thành quy luật nội tại thúc đẩy sự vận động và phát triển của thể loại này Qua đó góp phần làm rõ

tính tất yếu của quá trình giao lưu văn hóa cũng như những nét đặc trưng còn giữ lại, không thể hòa lẫn của từng tộc người

Ngoài những công trình nghiên cứu đã được nêu, chúng tôi còn tìm hiểu được một số bài luận về văn hóa trong truyện cười dân gian Đó là luận văn của

Nguyễn Thị Hằng năm 2017 “Văn hóa ứng xử trong truyện cười dân gian Việt

Nam” Trong bài nghiên cứu này, tác giả đã đưa ra một hướng nghiên cứu mới

cho truyện cười dân gian Việt Nam về văn hóa Đây cũng là hướng tiếp cận khác trong việc tìm hiểu thể loại văn học dân gian này, phục vụ cho công tác nghiên cứu, học tập và giảng dạy truyện cười ở các bậc học nói chung

2.2 Một số công trình đã nghiên cứu về đặc điểm nghệ thuật truyện cười dân gian Nam Bộ

Một số công trình nghiên cứu lớn về nghệ thuật truyện cười của các nhà

nghiên cứu khác nhau được vận dụng Đó là “Mấy vấn đề về phương pháp

giảng dạy – nghiên cứu văn học dân gian” của Hoàng Tiến Tựu, Nxb Giáo dục,

năm 1997

“Bình giảng truyện dân gian” của Hoàng Tiến Tựu “Truyện cười người

xưa” của Hoàng Bắc hay “Truyện cười xưa và nay” của Thu Trinh Hỗ trợ trong

quá trình viết bài luận này, không thể không nhắc tới “Nghệ thuật chơi chữ

trong văn chương người Việt” của Triều Nguyên, Nxb Giáo dục, năm 2004

Cũng đề cập tới một số đặc điểm nghệ thuật của thể loại truyện cười dân

gian Việt Nam, luận văn “Truyện cười tiếng Việt nhìn từ lý thuyết hội thoại” đã

nghiên cứu hội thoại truyện cười nhằm chỉ ra các đặc điểm hội thoại dưới góc nhìn ngữ dụng học Đồng thời luận văn cung cấp cho người tiếp nhận cách thức vận dụng những kiến thức ngôn ngữ học để có thể giải mã về truyện cười

và các yếu tố tạo nên tiếng cười

Luận văn “Giá trị của tiếng cười trong truyện cười dân gian Việt Nam”

đã đi vào khai thác một số biện pháp gây cười – là một yếu tố quan trọng trong thi pháp truyện cười qua bài viết, người đọc có thể hiểu chi tiết hơn về những

yếu tố có trong truyện cười, từ đó, có hướng tiếp cận thể loại tự sự này một cách đầy đủ nhất

Trong luận văn “Những đặc trưng cơ bản của văn học dân gian Bến Tre

qua một số thể loại tiêu biểu” của Huỳnh Thanh Sang năm 2012 có luận bàn về

một số đặc trưng cơ bản của Văn học dân gian Bến Tre thông qua việc chỉ ra đặc trưng cấu trúc và giá trị nội dung của một số thể loại tiêu biểu Và trong đó truyện cười cũng được đề cập tới và đi vào nghiên cứu khảo sát trong hệ thông truyện cười của Bến Tre

Luận văn “Các biện pháp gây cười trong truyện cười dân gian Việt Nam

– trên quan điểm ngữ dụng học” của thạc sĩ Nguyễn Thị Tuyển năm 2016 có

đề cập tới một số phương diện khi nghiên cứu truyện cười dân gian Việt Nam Đồng thời luận văn cũng đưa ra những phương thức tạo ra tiếng cười của tác giả dân gian trên quan điểm ngữ dụng học

Nhìn tổng thể, đã có một số công trình nghiên cứu về nghệ thuật và nội dung của truyện cười dân gian nói chung Từ những tài liệu thực tế đã nêu, chúng tôi thấy rằng, người viết chủ yếu đề cập đến một số biện pháp gây cười cũng như giá trị của tiếng cười trong truyện cười dân gian, hướng nhìn nhận truyện cười về lý thuyết hội thoại…

Tuy nhiên, những tài liệu tìm hiểu và nghiên cứu về truyện cười dân gian Nam Bộ còn rất hạn chế, đặc biệt là nghiên cứu về mặt nghệ thuật của thể loại văn học này Luận văn này sẽ tiếp nối những công trình trước đó, sẽ tìm hiểu chi tiết hơn và hệ thống lại những đặc điểm nghệ thuật một cách cụ thể và mạch

trong các tuyển tập được sưu tầm và biên soạn bởi những người con gắn chặt cái tình với mảnh đất Nam Bộ

- Đề cập đến truyện cười không thể không nói tới mảng truyện trạng và các câu truyện gắn liền với các nhân vật có tiếng trên mảnh đất Nam Bộ Đó là bác Ba Phi, ông Ó,… Tuy nhiên ở luận văn này, chúng tôi không tiến hành khảo sát và nghiên cứu những chùm truyện cười về một số nhân vật như trên Bởi lẽ, thứ nhất, mảng truyện đó có điều đặc biệt là chúng được kết chuỗi với nhau Thứ 2, trong quá trình tìm hiểu và khảo sát các tài liệu liên quan, chúng tôi nhận thấy có một số công trình đã đặc biệt nghiên cứu làm rõ Và thứ 3, những mẩu chuyện cười không kết chuỗi sẽ cho người đọc nhận thấy được sự

đa dạng của những đặc điểm nghệ thuật khác nhau

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn này tập trung sưu tầm, nghiên cứu và hệ thống những đặc điểm

về nghệ thuật trong truyện cười dân gian người Việt ở Nam Bộ qua những tuyển

tập truyện cười dân gian được đề cập (tính đến thời điểm viết đề cương):

- Văn học dân gian Sóc Trăng

- Văn học dân gian Bến Tre

- Văn học dân gian Châu Đốc

- Văn học dân gian An Giang

- Văn học dân gian Bạc Liêu

- Văn học dân gian Tiền Giang

4 Phương pháp nghiên cứu

Trong luận văn này, chúng tôi vận dụng kết hợp nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau, nhằm chỉ ra rõ ràng và làm nổi bật những đặc điểm nghệ thuật nổi bật trong truyện cười dân gian người Việt ở Nam Bộ

4.1 Phương pháp thống kê và hệ thống

Đây là hai phương pháp cơ bản nhất, giúp người viết tập hợp và kiểm kê

ra được số lượng, tập hợp và phân loại đối tượng Sau đó, đưa ra những đánh

giá khách quan về những đặc điểm về nghệ thuật trong các mẩu truyện cười dân gian vùng Nam Bộ

Người viết cũng tiến hành thống kê hệ thống truyện cười dân gian các tỉnh Nam Bộ trong hệ thống truyện cười dân gian Nam Bộ Và để người đọc thấy được những thành tố về nghệ thuật trong truyện cười dân gian Nam Bộ chỉ là một chi tiết nhỏ trong các thành tố về nghệ thuật lớn hơn – đó là toàn bộ đặc điểm nghệ thuật của thể loại truyện cười Từ đó, sự đa dạng sẽ được thể hiện rõ ràng, rành mạch

4.2 Phương pháp liên ngành

Để làm rõ những đặc điểm nghệ thuật trong truyện cười dân gian Nam Bộ, người viết phải hiểu biết rõ về những kiến thức liên quan đến văn hóa, những phong tục tập quán của các vùng miền khác nhau, từ đó có những so sánh với văn hóa Nam Bộ Việc người viết vận dụng một cách linh hoạt các kiến thức

về văn hóa dân tộc, văn học, xã hội học… là điều tối quan trọng

4.3 Phương pháp phân tích và tổng hợp

Từ những nhìn nhận các đặc điểm về nghệ thuật của truyện cười dân gian, người viết tiến hành việc phân tích chi tiết, cụ thể những biểu hiện cụ thể Tiếp đến, người viết bắt đầu đi giải thích những biểu hiện đó và đi đến thống nhất lại, rút ra một kết luận tổng hợp lại vấn đề đang tìm hiểu

5 Đóng góp của đề tài

Đề tài “Đặc điểm nghệ thuật của truyện cười dân gian Nam Bộ” là một hướng nghiên cứu tiếp nối những nghiên cứu đặc trưng của thể loại truyện cười Kết quả nghiên cứu của đề tài này hy vọng sẽ đưa đến một số ý nghĩa nhỏ trong quá trình nghiên cứu về chủ đề văn học dân gian

Qua đề tài, chúng tôi sẽ sưu tầm và hệ thống lại kho tàng truyện cười dân gian Nam Bộ Đó là bước đầu tìm hiểu và phân tích các đặc điểm nghệ thuật của truyện cười dân gian Nam Bộ Đồng thời cũng góp phần khẳng định một lần nữa giá trị nghệ thuật đặc sắc của truyện cười dân gian nói chung và truyện cười dân gian Nam Bộ nói riêng

6 Bố cục của luận văn

Chương 1: Khái quát về vùng đất Nam Bộ và kho tàng truyện cười dân gian Nam Bộ

Chương 2: Cốt truyện, kết cấu, nhân vật của truyện cười dân gian Nam Bộ

Chương 3: Thủ pháp gây cười trong truyện cười dân gian Nam Bộ

NỘI DUNG Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ VÙNG ĐẤT NAM BỘ

VÀ KHO TÀNG TRUYỆN CƯỜI DÂN GIAN NAM BỘ

Chương 1 sẽ khái quát về một số thành tố thuộc vùng đất Nam Bộ để làm

rõ hơn những nền tảng cơ sở cho việc phân tích đánh giá những đặc điểm truyện cười dân gian tại vùng đất này

Tiếp theo, chương 1 tiếp tục đi vào nêu và làm rõ một số khái niệm liên quan đến thể loại truyện cười, truyện cười dân gian trong một số công trình của các nhà nghiên cứu Để từ đó có những tóm lược, diễn giải về khái niệm truyện cười dân gian Nam Bộ

1.1 Khái quát về vùng đất Nam Bộ

1.1.5 Kho tàng văn học dân gian

1.1.5.1 Truyện văn xuôi ( truyện cười) 1.1.5.2 Ca dao, hò, vè, tục ngữ…

1.2 Khái quát về kho tàng truyện cười dân gian Nam Bộ

1.2.1 Một số khái niệm liên quan

1.2.1.1 Truyện cười

- Trong công trình “Những đặc điểm thi pháp của các thể loại văn hóa dân

gian, Nxb Khoa học – 1999, tác giả Đỗ Bình Trị có nhận định “Truyện cười là

truyện kể về hiện tượng buồn cười, thể hiện ở hoạt động của người và vật (bao

gồm cả hoạt động nói năng) nhằm gây cười”

- Giáo trình Văn học dân gian Việt Nam của tác giả Đinh Gia Khánh chủ

biên có định nghĩa: “Truyện cười nói một cách đơn giản là những truyện làm

cho người ta cười, có thể là cười mỉm, nhưng thường là cười giòn giã Có thể

là cười một cách vui vẻ, nhẹ nhàng, nhưng thường cười mà phẫn nộ, khinh

ghét”

Truyện cười dân gian là những truyện gây cười, được nhân dân xưa sáng tác để đánh vào tâm lý con người lúc bấy giờ Truyện cười dân gian khác với truyện cười hiện đại ở những mục đích sáng tác

Tuy nhiên chức năng chủ yếu của truyện cười là chức năng nhận thức, đấu tranh xã hội Trong kho tàng truyện cười dân gian, những truyện mang ý nghĩa đấu tranh xã hội có số lượng lớn hơn những truyện cười có mục đích mua vui thuần tuý Trong những truyện ấy, tác giả dân gian không những làm chúng ta cười mà còn tác động vào nhận thức, vào tình cảm của chúng ta, làm cho ta có thể vui, có thể buồn, có thể phẫn nộ, căm ghét, khinh bỉ, đau xót Truyện phê phán, đả kích mọi thói hư, tật xấu trong xã hội

Công trình sẽ tập trung khảo cứu những câu truyện cười dân gian Nam

Bộ Đây là những truyện cười dân gian được sưu tập và thống kê được ở các tỉnh thành thuộc vùng đất Nam Bộ Để có những số liệu tổng hợp về hệ thống truyện cười dân gian Nam Bộ, chúng tôi dựa vào một số tiêu chí phân loại, lựa chọn như sau:

- Thứ nhất, truyện cười dân gian Nam Bộ là những câu truyện cười do chính nhân dân các tỉnh thuộc vùng Nam Bộ sáng tác, mang đậm đặc hơi sắc của vùng Nam Bộ

- Thứ hai, truyện cười dân gian Nam Bộ là những truyện cười dân gian được sáng tác ở vùng miền khác, trong quá trình giao lưu văn hóa, chúng được lưu truyền và sử dụng rộng rãi trong vùng Nam Bộ

- Thứ ba, những truyện cười được sáng tác và lưu hành ở các vùng miền khác, nhưng khi đến với vùng đất Nam Bộ, những truyện cười đó lại tồn tại theo hình thức dị bản, thay đổi thêm bớt một số chi tiết cho phù hợp với văn hóa Nam Bộ

1.2.2 Kho tàng truyện cười dân gian tại Nam Bộ

Trong kho tàng truyện cười của các tỉnh thuộc Nam Bộ, có rất nhiều những câu truyện được sử dụng Nhưng trong công trình này, người nghiên cứu chỉ xin chọn lọc ra một lượng tác phẩm nhất định để tiến hành khảo sát thống kê, nghiên cứu

Với các địa phương khác nhau sẽ có số lượng những truyện cười khác nhau Và cho tới thời điểm này, chúng tôi thống kê được khoảng 400 truyện cười ngắn dài, tiêu biểu trong mỗi tuyển tập khác nhau

Với những truyện đã được chọn lọc trong kho tàng đa dạng thì chúng tôi thấy rằng, truyện cười đã tập trung mang đến cho độc giả những nội dung cơ bản nhất Đó là những tiếng cười hài hước mua vui, hay là những tiếng cười đả kích châm biếm và mục đích cuối cùng của truyện cười là đem đến cho người đọc tiếng cười, từ đó nhận ra những bài học sâu sắc, thâm thúy ẩn chứa sâu trong những câu từ đó