BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HIẾN ĐỀ CƯƠNG ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC SINH VIÊN BẢN SẮC DÂN TỘC TRONG THƠ HOÀNG CẦM QUA TẬP THƠ Sinh viên thực hiện Đặng Vũ Thanh Thiện Giảng viên hướng dẫ[.]
Trang 1BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HIẾN
- -ĐỀ CƯƠNG - -ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC SINH VIÊN
BẢN SẮC DÂN TỘC TRONG THƠ HOÀNG CẦM QUA
TẬP THƠ…
Sinh viên thực hiện: Đặng Vũ Thanh ThiệnGiảng viên hướng dẫn: TS Đoàn Trọng Thiều
Năm 2020
Trang 3LỜI CAM ĐOAN
Tôi đã đọc và hiểu về các hành vi vi phạm sự trung thực trong học thuật Tôixin cam đoan rằng nghiên cứu này do tôi tự thực hiện và không vi phạm yêu cầu về
sự trung thực trong học thuật
Hà Nội, ngày tháng năm 2021
Tác giả
Trang 4LỜI CẢM ƠN
Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu trường cùng các thầy
cô đã giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi hoàn thành chương trình học tập và hoànthành luận văn của mình
Đặc biệt, tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới người đã tận tình chỉbảo, hướng dẫn tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và thực hiện luận văn này
Tôi xin chân thành cảm ơn!
Hà Nội, ngày tháng năm 2021
Tác giả
MỤC LỤC
Trang 5LỜI CAM ĐOAN 1
LỜI CẢM ƠN 2
DANH MỤC VIẾT TẮT 4
MỞ ĐẦU 5
CHƯƠNG 1 BẢN SẮC DÂN TỘC VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO CỦA HOÀNG CẦM 9
1.1 Bản sắc dân tộc trong thơ 9
1.2 Hành trình thơ Hoàng Cầm 14
1.2.1 Hành trình sáng tạo 14
1.2.2 Quan niệm nghệ thuật của nhà thơ Hoàng Cầm 15
1.2.3 Văn hóa dân tộc trong thơ Hoàng Cầm 16
Trang 6DANH MỤC VIẾT TẮT
Trang 7MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết đề tài
Bản sắc dân tộc là những nét đặc biệt, đặc trưng làm nên bản lĩnh, sắc thái,dấu ấn riêng của từng dân tộc Cách đây 29 năm trong cương lĩnh xây dựng đấtnước xác định một trong sáu đặc trưng của xã hội chủ nghĩa mà nhân dân ta xâydựng là: Có nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc Tiếp theo đótrong hội nghị lần thứ 5 Ban Chấp hành Đảng Trung ương (khóa VIII) tháng 7 năm
1998, đã ra Nghị quyết chuyên đề về: "Xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bảnsắc dân tộc" Qua đó cho thấy, trong quá trình hội nhập hiện nay, để đứng vững vàphát triển quá trình dựng nước và giữ nước, bên cạnh việc bảo vệ chủ quyền lãnhthổ, mỗi một quốc gia đều phải coi trọng việc gìn giữ bản sắc dân tộc Chúng tôicho rằng, bản sắc văn hóa là điều cốt lõi mang tính đặc trưng, màu sắc riêng củamỗi một quốc gia, dân tộc, đó có thể là những giá trị về vật chất, cũng có thể lànhững giá trị văn hóa về tinh thần Trong điều kiện mở cửa và giao lưu văn hoá nhưhiện nay thì vấn đề bảo tồn và phát huy truyền thống văn hoá dân tộc đặt ra càngcấp thiết hơn Văn học là yếu tố hợp thành văn hóa Đặc biệt trong nghiên cứu vănhọc, tính dân tộc là một phạn trù phẩm chất của tác phẩm nên người nghiên cứu vănhọc rất cần nắm vững về lí luận và cách thức tiếp cận tính dân tộc trong tác phẩmvăn học
Tuy chưa có nhiều thời gian để nghiên cứu thơ Hoàng Cầm nhưng quanhững câu thơ hào khí mãnh liệt trong “Đêm liên hoan” hay những hình tượng độcđáo gây xúc cảm mạnh mẽ của “Bên kia sông Đuống”… đã tạo cho chúng tôi sựhứng thú khám phá về thơ ông Vì những lẽ trên, chúng tôi mạnh dạn chọn đề tàiBản sắc dân tộc trong thơ Hoàng Cầm, với hy vọng qua đề tài này, chúng tôi sẽ tiếpthu được nhiều kiến thức quý báu về bản sắc dân tộc trong thơ văn nói chung vàtrong thơ Hoàng Cầm nói riêng Đồng thời, chúng tôi muốn đóng góp một phần nhỏ
bé trong việc đề cao bản sắc dân tộc trong văn học dân tộc và nói rộng ra là văn hóadân tộc
Trang 8Hoàng cầm là tác giả tiêu biểu của nền văn học Việt Nam thơi kì kháng chiếnchống Pháp Thơ ông là nguồn mạch quan trọng góp phần làm trỗi dậy hào khíchiến đấu của dân tộc ta Trong phong cách nghệ thuật thơ Hoàng Cầm yếu tố cốtlõi góp phần tạo nên đặc điểm riêng, nét độc đáo trong thơ ông chính là bản sắc dântộc Thơ ông đậm đà bản sắc dân tộc trong cả nội dung và hình thức nghệ thuật,được thể hiện qua vẻ đẹp tâm hồn, tình cảm và những khát vọng tinh thần lớn laocủa con người Việt Nam, in đậm hình ảnh chân thực và cao đẹp trong cuộc sốngchiến đấu, lao động, sinh hoạt của nhân dân,vẻ đẹp gần gũi của quê hương đất nước.
2 Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài
Theo sự tìm hiểu của chúng tôi từ những dữ liệu hay những bài nghiên cứukhác, trước luận văn này đã có nhiều công trình khoa học nghiên cứu về thơ HoàngCầm xuất phát từ các hướng tiếp cận khác nhau:
Theo hướng tiếp cận văn hoá: Năm 2012, luận án Tiến sĩ của Lương MinhChung với đề tài Thơ Hoàng Cầm từ góc nhìn văn hóa đã xác định điểm nhìn vănhóa trong việc nghiên cứu thơ Hoàng Cầm Tác giả luận án đã đi sâu vào các vấn đề
lý thuyết, lý luận chung về mối quan hệ giữa môi trường văn hóa và con người, vàdưới góc nhìn văn học như một công cụ
để khai thác
Đồng thời tác giả cũng đề cập đến việc phản ánh các biểu tượng trongthơ Hoàng Cầm dưới góc nhìn văn hóa trong mối quan hệ tổng thể của văn hóa ViệtNam[1]
Tháng 07 năm 2013, Trần Đức Hoàn bảo vệ thành công luận án tiến sĩ với đềtài Văn hóa Kinh Bắc - vùng thẩm mĩ trong thơ Hoàng Cầm Luận án đã nghiên cứuthơ Hoàng Cầm trong mối quan hệ giữa vùng văn hóa, vùng thẩm mĩ Kinh Bắc dướicác góc độ biểu tượng văn hóa và hệ thống ngôn ngữ Trần Đức Hoàn khẳng định:
“Thi sĩ Hoàng Cầm đã có được những đóng góp lớn rất đáng trân trọng vào nền vănhọc Việt Nam hiện đại Những thi phẩm của ông đã làm vẻ vang cho vùng đất KinhBắc, vẻ vang cho nền thơ ca dân tộc, đặc biệt là ở giá trị các biểu tượng văn hóa và
hệ thống ngôn ngữ, giọng điệu nghệ thuật Hoàng Cầm có một vị trí xứng đáng, một
Trang 9địa vị vững chắc và trở thành một trong những tên tuổi thơ ca lớn trong lịch sử vănhọc dân tộc[37, 149]
Theo hướng tiếp cận phân tâm học: Năm 2014, luận án thạc sĩ của Lê CôngPhương Anh với đề tài Yếu tố vô thức trong thơ Hoàng Cầm đã mở ra một hướng đimới, khảo sát sự có mặt của yếu tố vô thức trong quá trình sáng tác thi ca củaHoàng Cầm để thấy được cá tính sáng tạo độc đáo của nhà thơ, từ đó phân tích, cắtnghĩa các biểu tượng được tạo ra nhờ yếu tố vô thức, qua đó đóng góp một cách đọc
và hiểu thơ Hoàng Cầm [2]
Năm 2003 PGS.TS Đỗ Lai Thuý biên soạn, giới thiệu cuốn sách Phân tâmhọc và tình yêu Ông đã lấy bài viết Đi tìm ẩn ngữ trong thơ Hoàng Cầm để thay lờibạt cho cuốn sách này Đỗ Lai Thuý cho rằng “Về Kinh Bắc là một giấc mơ”, và là
“một galerie những bức ảnh ấu thời, ảnh hội hè đình đám xứ Bắc, ảnh con ngườicủa đời thường và của huyền thoại, ảnh động vật, cây cối ” [24, 479] Chúng đứngngẫu nhiên bên cạnh nhau, vừa chồng chất vừa rời rạc Trong giấc mơ, bao giờ cũng
“ẩn chứa những ham muốn vô thức”, những “khát khao bản năng” của tuổi ấu thơ bịđẩy vào tiềm thức và bị nhốt vào quên lãng Những dồn nén đó chờ những lúc “cóvấn đề”, sự kiểm soát bị lơi lỏng sẽ “bung ra” thăng hoa thành những giấc mơ,thành sáng tạo nghệ thuật Nói cách khác đây là “một tình yêu kiểu Oedipe”, Đỗ LaiThuý về thơ Hoàng Cầm (Đi tìm ẩn ngữ trong thơ Hoàng Cầm), ông cho rằng thơHoàng Cầm là sự tìm về với mẹ Trong các tác phẩm phê bình, vì thế, Đỗ Lai Thuýluôn vận dụng phân tâm học để thám hiểm vào chiều sâu trong sáng tác của các thinhân Những công trình của Đỗ Lai Thuý gần như bao giờ cũng chứa đựng nhữngphát hiện mới, có lúc vượt ra khỏi những suy nghĩ thông thường [3]
3 Mục tiêu đề tài
Trong bài nghiên cứu, chúng tôi muốn mang đến một cái nhìn toàn diện hơn vềthơ Hoàng Cầm Trong đó, chúng tôi sẽ đi sâu vào phân tích và làm rõ bản sắc dântộc trong thơ Hoàng Cầm qua các tác phẩm Từ đó nhằm khẳng định lại một điềubản sắc văn hóa là một trong những yếu tố cốt lõi tạo nên bản sắc dân tộc Dân tộcnào gìn giữ được bản sắc của mình thì dân tộc đó mãi mãi trường tồn Chúng tôi
Trang 10mong muốn hiểu sâu hơn về bản sắc dân tộc trong văn hoá nói chung, trong thơHoàng Cầm nói riêng
4 Phương pháp nghiên cứu
Phương pháp khảo sát thống kê: Phương pháp này được sử dụng để khảo sát sựbiểu hiện của tính dân tộc trong ngôn ngữ thơ Hoàng Cầm
Phương pháp đối chiếu so sánh: So sámh với một số tác phẩm thơ khác để chỉ racái hay,cái độc đáo trong thơ Hoàng Cầm
Phương pháp lịch sử: tìm hiểu những vấn đề xã hội đã đã tác động như thế nàolên tác giả, góp phần xác định được vị trí của tác giả trong quá trình thơ ca dân tộc
5 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
Đối tượng: Những sắc thái, dấu ấn đăc trưng riêng để làm nên bản sắc dân tộctrong thơ Hoàng cầm
Phạm vi nghiên cứu: tập thơ Hoàng Cầm Đêm liên hoan, Bêm kia sông Đuống,Tâm sự đêm giao thừa
Trang 11CHƯƠNG 1 BẢN SẮC DÂN TỘC VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO CỦA
HOÀNG CẦM 1.1 Bản sắc dân tộc trong thơ
Ngày nay, khi sự giao lưu trên thế giới đang được đẩy mạnh hơn bao giờ hết,thì vấn đề văn hóa dân tộc trở thành mối quan tâm hàng đầu, là tâm điểm chú ý củacác bộ môn khoa học xã hội và khoa học nhân văn Để có thể giải quyết được nhiệm
vụ của đề tài, trước hết chúng tôi thấy cần làm rõ về khái niệm bản sắc dân tộc
Theo Từ điển văn học (Bộ mới) [39]: “Bản sắc dân tộc và tính dân tộc lànhững thuật ngữ gần như tương đương nhau, biểu thị một số thuộc tính dân tộc họcvăn hóa nhất định “Tính (hoặc bản sắc) dân tộc của văn học” - chỉ là những đặctính mà một nền văn học dân tộc có được do sự liên hệ mật thiết của nó với đờisống văn hóa – lịch sử của chính dân tộc ấy” Cuốn Từ điển thuật ngữ văn học [38]cũng định nghĩa tính dân tộc là khái niệm thuộc phạm trù tư tưởng - thẩm mĩ chỉmối liên hệ khăng khít giữa văn học và dân tộc, thể hiện qua tổng thể những đặcđiểm độc đáo tương đối bền vững chung cho các sáng tác của một dân tộc, đượchình thành trong quá trình phát triển lịch sử phân biệt với văn học của các dân tộckhác Nói như vậy, văn học và văn hóa của một dân tộc có mối quan hệ khăng khít,không thể tách rời Và không thể hiểu đúng văn học nếu không tìm hiểu bình diệnvăn hóa của nó
Truyền thống văn hóa là một trong những loại hình tồn tại của xã hội đươngđại Nó “Ghi dấu ấn lịch sử đã qua của chính bản thân nó, nhưng còn kéo dài mộtcách cực kì dai dẳng trong hiện tại và luôn có tham vọng xác lập truyền thống mới”[27] Thật vậy, truyền thống văn hóa không chỉ thu hẹp ở việc duy trì hay truyền lạicác thành quả văn hóa ngày trước, mà còn tích hợp trong diễn trình lịch sử nhữngtruyền thống mới bằng cách đem thích nghi cái mới này với các truyền thống cũ Vìthế, truyền thống văn hóa có vai trò và ảnh hưởng to lớn đối với đời sống xã hội vàcon người Đặc biệt đối với sáng tạo nghệ thuật thì truyền thống văn hóa càng giữ vịtrí quan trọng Nó đóng vai trò là cơ sở, nền tảng của mọi sự sáng tạo, nó quy địnhmọi cảm nhận và sự miêu tả của các nhà văn về đối tượng
Trang 12Tóm lại: “Việc nghiên cứu truyền thống văn hóa cũng tức là nghiên cứu tínhdân tộc, bản sắc dân tộc Bởi vì tính dân tộc của văn học không chỉ là một phạm trù
tư tưởng xã hội và nghệ thuật mà còn là một phạm trù văn hóa, là kết tinh của vănhóa dân tộc trong sáng tác văn học nghệ thuật” [3, tr 6-7] Thủ tướng Phạm VănĐồng cũng đã từng nhấn mạnh: “Vấn đề dân tộc là vấn đề văn hóa, đừng tìm vấn đềdân tộc ở chỗ khác” [22, tr 155] Sau này, nhà nghiên cứu Hồ Sĩ Vịnh cũng tiếp tụckhẳng định: “Nói đến văn hóa là nói đến dân tộc Văn hóa là gương mặt của dântộc Một dân tộc đánh mất truyền thống văn hóa (…) thì dân tộc ấy sẽ mất tất cả”[54, tr 6]
Khái niệm “dân tộc” ở tiếng Việt hiện đại có hai nghĩa chính: 1) “dân tộc –quốc gia”, tức là một cộng đồng xã hội người, được tạo nên do quá trình hình thànhtính cộng đồng về lãnh thổ, về quan hệ kinh tế, về ngôn ngữ văn học, về một số đặcđiểm văn hóa và tính cách; 2) các cộng đồng chủng tộc người – bộ lạc, bộ tộc, sắctộc… nằm trong và hợp thành dân tộc – quốc gia Văn học, nghệ thuật là một trongnhững phương diện hoạt động về tinh thần của cộng đồng dân tộc trong quá trìnhlịch sử, gắn bó với đời sống lịch sử của dân tộc Nó là một bộ phận của lịch sử dântộc Tính dân tộc có mặt ổn định nếu nhìn nó trong sự tương quan giữa các dân tộcvới nhau Đọc một bài thơ Việt Nam và một bài thơ Trung Quốc, người ta vẫn phânbiệt được bài thơ này với bài thơ kia Bài thơ Việt Nam vẫn có cái gì Việt Nam cóthể trong tứ thơ, trong giai điệu… Những cái đó cho phép người nghiên cứu rút ratính dân tộc trong thơ Nhưng nói rằng tính dân tộc có mặt ổn định không có nghĩa
là tính dân tộc là cố định nhất thành bất biến Bài viết “Tính dân tộc trong văn họchiện nay”, trích từ cuốn “Tìm hiểu bản sắc dân tộc trong thơ Chủ tịch Hồ Chí Minh”[36] giải thích: “Dân tộc là một cộng đồng người hình thành trong quá trình lịch sử.Các dân tộc không phải là bao giờ cũng có, nó ra đời trong một giai đoạn tiến hóalịch sử nhất định và khi đã hình thành dân tộc rồi thì dân tộc không ngừng tiến hóa
Vì vậy những bản sắc dân tộc cũng luôn luôn tiến hóa, tính dân tộc không phải cứnhư thế mãi từ thời kì này qua thời kì lịch sử khác […] Dân tộc có những truyềnthống, truyền thống dân tộc là bản sắc, là đặc tính, là nét sinh hoạt của dân tộc được
Trang 13phát huy đến trình độ rất cao, có một hiệu lực rất lớn ở một thời kì lịch sử và từ đó
về sau trở thành một bài học, một tấm gương cho đời sau tiếp tục noi theo Thí dụtruyền thống đoàn kết chống giặc ngoại xâm thời Trần, truyền thống kiên trì chịukhổ, chịu khó đánh giặc của quân dân Lam Sơn chống quân Minh Như thế nhữngtruyền thống của dân tộc có nguồn gốc lịch sử của nó…” [3, tr 11-12]
Riêng về văn học, khác với một số loại hình nghệ thuật khác, văn học dân tộcgắn với chất liệu của nó là ngôn ngữ dân tộc; văn học là một bộ phận hợp thànhquan trọng của văn hóa ngôn từ dân tộc Lịch sử hình thành, tồn tại và phát triển củacác nền văn học dân tộc đều gắn (ở mức khác nhau) với quá trình hình thành, sinhtồn và phát triển của xã hội – dân tộc Trên cơ sở này tác giả cuốn Từ điển văn họcđưa ra những biểu hiện của bản sắc dân tộc trong văn học: Bản sắc dân tộc của vănhọc thể hiện ở ngôn ngữ dân tộc (bản ngữ), tức là cái chất liệu đặc thù, phân biệtmột nền văn hóa ngôn từ này với những nền văn hóa ngôn từ khác (Ở những bộphận hoặc giai đoạn văn học viết bằng ngôn ngữ chung của khu vực hoặc bằng mộtngôn ngữ quốc tế hóa nào đó, tính dân tộc ở chất liệu ngôn ngữ sẽ bộc lộ gián tiếp,kết hợp các yếu tố khác) Sáng tác bằng tiếng mẹ đẻ (bản ngữ) là bộ phận văn họcbộc lộ rõ nhất những tiềm năng văn hóa (nhất là những ký ức lịch sử dân tộc đã insâu vào bản ngữ) và khả năng nghệ thuật của ngôn ngữ dân tộc, bảo toàn, phát triển
và làm giàu cho nó Bản sắc dân tộc được bộc lộ khá rõ ở nội dung đời sống dân tộcđược văn học miêu tả và thể hiện: Màu sắc dân tộc ở thiên nhiên và cảnh quan đấtnước; những nét độc đáo của các giá trị và định hướng giá trị vốn tiêu biểu cho dântộc, những nét độc đáo về cách nhìn cách cảm của dân tộc; tóm lại là tâm lí và tínhcách dân tộc được thể hiện trong văn học
Cùng chung quan điểm trên, cuốn Từ điển thuật ngữ văn học giải thích mộtcách cụ thể hơn: Tính dân tộc thể hiện ở mọi yếu tố từ nội dung cho đến hình thứccủa sáng tác văn học Về nội dung, dễ dàng nhận thấy trước hết, tính dân tộc biểuhiện trong sự phản ánh “màu sắc” dân tộc của thiên nhiên, của đời sống vật chất vàtinh thần của xã hội Đọc sáng tác của một dân tộc, ta như sống cuộc sống của dântộc đó với những đặc điểm của thế giới riêng Tuy nhiên, tính dân tộc của văn họckhông chỉ biểu hiện ở những vật thể, đường nét, màu sắc có thể nắm bắt được Nội
Trang 14dung căn bản của tính dân tộc là tinh thần dân tộc, thể hiện ở tính cách dân tộc vàcái nhìn dân tộc đối với cuộc đời Đó là những yếu tố tương đối bền vững được hìnhthành và phát triển trong những hoàn cảnh địa lí và con đường phát triển lịch sửriêng của dân tộc, là một phẩm chất chỉnh thể biểu hiện trong một phức hợp liên kếtcác phẩm chất nhất định.
Tính dân tộc còn biểu hiện ở hình thức văn học Mỗi nền văn học dân tộc có
hệ thống thể loại truyền thống, có các phương tiện miêu tả, biểu hiện riêng, nhất là
có ngôn ngữ dân tộc thể hiện bản sắc riêng trong tư duy và tâm hồn dân tộc mình
Tính dân tộc còn thể hiện ở quá trình phát triển lịch sử độc đáo của văn họccùng các đặc sắc do quá trình lịch sử ấy mang lại Ví dụ, có thể nhận thấy sự khácbiệt về văn học dân tộc giữa chủ nghĩa hiện thực Nga và chủ nghĩa hiện thực Phápthế kỉ XIX
Gớt đã từng khẳng định một nghệ sĩ chỉ có thể được coi là một nhà văn mẫumực của dân tộc nếu tác phẩm của anh ta “thấm nhuần tinh thần dân tộc” Nói nhưvậy, một tác phẩm đạt đến đỉnh cao, là đại diện của nền văn học dân tộc phải là tácphẩm không những xây dựng được “những hình tượng văn học vừa đơn lẻ, vừa cóthể mang tính khái quát, điển hình cho dân tộc ấy” mà “tinh thần dân tộc thấm sâuvào toàn bộ các yếu tố của tác phẩm khiến cho người đọc khi tiếp xúc với tác phẩmnhư thấy được cả “mùi hương của đất đai”, ở mỗi từ ngữ người đọc có thể cảm nhậnthấy “dường như có hai lần ý nghĩa nghệ thuật, một ý nghĩa hôm nay, và một ýnghĩa mang từ thời ấu thơ đầy xúc cảm, trong những từ thân thuộc nghe vừa ngonlành, vừa hữu hình, ý vị”” [40, tr 77-78]
Bản sắc dân tộc ở văn hóa nói chung, ở văn học nói riêng, không phải là mộtđại lượng nhất thành bất biến, cũng không có sẵn từ khởi thủy Con đường hìnhthành của nó không phải theo lối tự sinh, biệt lập, trái lại, từ trong giao lưu, tiếpnhận, cộng sinh, tạp giao, đồng hóa với các nhân tố văn hóa, văn học từ bên ngoàidân tộc, rồi từ đó sinh thành, phát triển, tạo ra bản sắc Những đổi mới trên cơ sởtiếp nhận ảnh hưởng từ các yếu tố ngoại lai, một khi đã có thành tựu, lại mang vàovăn hóa, văn học dân tộc những phẩm chất và truyền thống mới, phát triển và đổimới nó Sự phát triển văn học, nhất là văn học hiện đại, gắn liền với thành tựu của
Trang 15những cá tính sáng tạo kiệt xuất, chính những thành tựu của họ đã góp phần quyếtđịnh vào việc duy trì, phát triển, làm giàu bản sắc dân tộc cho văn học.
Ở cuối thể kỉ XX, xu thế giao lưu, hòa nhập của các nền văn hóa, văn học, xuhướng thế giới hóa – trở nên một tất yếu không tránh khỏi Đồng thời chính quátrình này lại đề ra vấn đề duy trì tính đa dạng văn hóa, duy trì những giá trị mangbản sắc dân tộc trong thế giới hiện đại
Tóm lại, có thể tổng kết một vài ý chính về khái niệm bản sắc dân tộc nhưsau: Bản sắc dân tộc hay tính dân tộc của văn học mang nội dung lịch sử và phảiđược xem xét theo quan điểm lịch sử Nó được hình thành trong cả một quá trìnhlâu dài mà những cái mốc quan trọng là sự hình thành dân tộc và sự vận dụng ngônngữ dân tộc làm ngôn ngữ văn học Trong suốt quá trình ấy, nó không ngừng đượcphong phú thêm bởi sự tiếp thu tinh hoa của nước ngoài Vì vậy, một sáng tác vănhọc có tính dân tộc cao phải vừa kế thừa được truyền thống văn học dân tộc, vừađổi mới và có đóng góp vào sự phát triển của truyền thống ấy Nói như vậy, tínhdân tộc hiện nay là sự kế thừa có chọn lọc, có cải biến, có phát triển tính dân tộctrong lịch sử, là sự hấp thụ tất cả những tinh hoa của văn hóa nhân loại Tính dântộc hiện nay là một sự hài hòa cả mới lẫn cũ Cái mới không có nghĩa là cái gì từbên ngoài đem vào Cái từ ngoài đem vào phải phù hợp với ta, phải được đồng hóathành cái của ta Như vậy, cái mới không còn là “của người” nữa mà chính là “củata” rồi Cái mới cũng là cái cũ của ta được chọn lọc và hiện đại hóa Mặt khác, cái
cũ không phải chỉ là cái bản sắc di sản cũ của dân tộc ta mà còn là cái kho tàng quýbáu về tư tưởng và văn hóa của nhân loại từ bao nhiêu đời nay nữa Vì vậy, quanniệm cho rằng cũ là tính dân tộc, mới là không phải tính dân tộc là một quan niệm
mơ hồ, không chính xác [36, tr 17] Cũng cần phải chú ý tới những biểu hiện phongphú, đa dạng của tính dân tộc trong sáng tác văn học trên cả hai phương diện nộidung và hình thức nghệ thuật Có như vậy mới có thể đánh giá một cách đúng đắn,tổng thể, toàn diện về tính dân tộc trong văn học Đây cũng là mục tiêu của đề tàiđặt ra khi xem xét những biểu hiện của tính dân tộc trong sáng tác của hai nhà thơ
Trang 16Hoàng Cầm Vấn đề này sẽ được người viết tiếp tục triển khai trong những chươngtiếp theo của luận văn.
1.2 Hành trình thơ Hoàng Cầm
Khi nói đến những chặng đường sáng tạo của một tác giả, nhà thơP.Antokolxky cho rằng: “Cũng như trong bất kì một lĩnh vực nào cái quan trọngnhất trong nghệ thuật là quá trình, là sự hình thành, là cuộc đấu tranh, là sự tìm tòi,
là một dòng nước không bao giờ cạn tự khơi lấy một dòng sông” Để tìm hiểu vềhành trình sáng tạo và những quan niệm nghệ thuật trong thơ Hoàng Cầm, chúng tôicho rằng không thể chỉ dừng lại ở phạm vi xem xét từng tác phẩm của các tác giả
mà phải nhìn nhận sự nghiệp sáng tác của họ như một hành trình mà mỗi tác phẩmchỉ là một sự kiện, một mắt xích, một cột mốc trong hành trình đó
Hồ Xuân Hương là người ta nghĩ- ngay đến thân phận người phụ nữ trong xã hộiphong kiến; nói đến Xuân Diệu là nói đến những khát vọng về tình yêu Nếu như
Vũ Hoàng Chương là một nhà thơ lãng mạn của thị thành thì Nguyễn Bính lại làmọt nhà thơ lãng mạn của vùng quê chiêm trũng Điều này không chỉ tạo nên phongcách, hệ thống thi pháp mà nó còn biểu hiện cá tính sáng tạo, tư tưởng nghệ thuậtcủa nhà thơ Hoàng Cầm là nhà thơ vùng quan họ Bắc Ninh, là "đất kinh Bắc huêtình, diễm lệ đầy ắp huyền thoại và bảng lảng một làn sương khói dân ca", "ThơHoàng Cầm dìu chúng ta qua những chùa chiền lăng miếu, những cầu, những bến,những cây lá hội hè, qua những cặp mắt đa tình của những người gái xứ quê”(49-tr227) Chất thơ Hoàng Cầm chính là men say nồng nàn của đất trời kinh Bắc đầyhuyền thoại và ảo ảnh
Trang 171.2.2 Quan niệm nghệ thuật của nhà thơ Hoàng Cầm
Đến với thơ Hoàng Cầm gần như không rõ một tuyên ngôn nghệ thuật nào.Thơ Hoàng Cầm đem đến cho người đọc cảm giác dường như nhà thơ làm thơ nhưmột nhu cầu tự tại để giãi bày những gì đang diễn ra trong hồn cốt mình, có cái hăm
hở, có cái lắng sâu, có cả cái “tào lao” như chuyện phiếm… thơ chính là mình, làmình không chút gọt rũa Chính vì vậy, nếu đi tìm một tuyên ngôn nghệ thuật trongthơ Hoàng Cầm quả thật không dễ dàng Nhưng hãy lắng nghe lời thú nhận chânthực của ông về “cái nghề thiên phú” này, ta sẽ hiểu được sâu sắc hơn thiên chứccủa một nghệ sĩ - một nhà thơ trong quan niệm của Hoàng Cầm
Sáng tác thơ ca là một quá trình biểu hiện, là cảm hứng rung động mãnh liệtcủa chủ thể thẩm mỹ Hegel viết "nguồn gốc và điểm tựa của nó là chủ thể, và chủthể là người duy nhất, độc nhất mang nội dung (dẫn theo 34 - tr61) Thợ ca từ xưađến nay luôn đề cập đến cái tôi Quá trình phát triển của cái tôi là quá trình pháttriển của tư duy nghệ thuật, ở thơ cổ cái tôi luôn được ẩn giấu, luôn bị che khuất bởinhững quan niệm xã hội ở thơ lãng mạn cái tôi là khát vọng khẳng định mãnh liệtvới thơ hậu lãng mạn đã có những bước phát triển khác, nó trở về với những hoàinghi, những dục vọng của tiềm thức vô thức nó đối diện vói sự sống - cái chết (trừthơ ca cách mạng với cái "ta" hoành tráng lấn át cái tôi) Hoàng cầm, nhà thơ hậulãng mạn Việt Nam khởi đi từ cuối cái "tôi" của thơ lãng mạn đến cái tôi của tượngtrưng, ông có những khát vọng về bản ngã của mình nhưng ông cũng biểu hiệnnhững hoài nghi, những suy ngẫm, những khoảnh khắc của dòng vô thức chợt hiện
Cái "tôi” cá nhân trong thơ Hoàng Cầm trước hết là cái tôi của "bản ngã đòiđược khẳng định", ông có cái tôi vừa khát khao vừa lạc lõng, vừa cô độc Ở phươngdiện này nó là cái tôi lãng mạn Ông tự họa mình:
"Ta con bê vàng lạc dáng chiều xanh Đì mài tìm sim chẳng chín"
"Ta con chào mào khát nước về vườn xưa hạt nhãn đã đâm mầm "
(Về với ta)
"Ta con chim cu về gù rặng tre
Đưa nắng ấu thơ về sân đất trắng "
(Về với ta)
Trang 18Trước hết ta nhận thấy cái ''tôi” khẳng định ở ông Nhưng nó là sự khẳngđịnh mất mát, ông đang cố tìm kiếm trong sự mất mát, trong cái lỡ làng, dang dởmạch tư duy Cái tôi của ông dường như luôn hướng về nơi bất định Không phảimột mà nhiều lần, Hoàng Cầm luôn so sánh mình với những con vật, những con vật
bé nhỏ thu mình trong "chiếc đảo hồn tôi”
1.2.3 Văn hóa dân tộc trong thơ Hoàng Cầm
Mỗi nghệ sĩ luôn tự tìm cho mình một vùng thẩm mỹ riêng để gắn bó, khaithác và làm giàu thêm cho thế giới nghệ thuật của mình Nói cách khác, cánh diềuthơ ca của họ dù có bay cao đến đâu cũng đều phải bám vào đất mẹ bằng một sợidây, dù mong manh Cánh diều thi ca của Hoàng Cầm được bay lên từ chính KinhBắc - vùng đất đã sinh thành và nuôi dưỡng tâm hồn, cốt cách ông
Một số nhà nghiên cứu cho rằng âm hưởng chủ đạo trong toàn bộ thi phẩmHoàng Cầm bắt nguồn từ yếu tố nữ tính Một phần do ông thừa hưởng từ người mẹ(vốn là liền chị quan họ) hoặc sự kết nối giữa cha và mẹ trong sự ra đời của ông,hay mối tình thơ dại với Chị, với Em đã tạo nên sự khắc khoải nuối tiếc trong thơông dai dẳng như một tiền kiếp định mệnh Hoặc để dịu lòng những ngày tháng cam
go của ngộ nhận lầm lẫn, mà ông đắm vào hoài niệm một không gian đằm thắm quêhương, một thời gian đằng đẵng yêu thương? Phải chăng là thế, khi xứ Kinh Bắchiện ra an ủi ông, nâng đỡ ông với tất cả chiều kích của hội hè đình đám, chùachiền, lăng tẩm với Sương Cầu Lim, Khói Yên Thế, với Trai đời Trần, Gái hậu Lê,Nước sông Thương và biến dạng từ vô thức tiềm thức của ảo mê trong “Lá diêubông”, “Cầu bà Sấm”, “Bến cô Mưa”, “Cỏ Bồng Thi” Cảnh sắc thực và mộng xoắnxuýt hòa trộn được nhuận sắc dưới ánh sáng kỳ ảo như những bức tranh siêu thực
mà hồn vía câu chữ đầy ắp sắc thái biểu cảm Khả năng mã hóa ngôn từ của HoàngCầm đạt tới mức vi diệu trong dòng chảy - dòng thời gian Ba con sông: sôngThương, sông Cầu, sông Đuống tạo nên một vùng trù phú màu mỡ phù sa, tấp nậptrên bến dưới thuyền, hun đúc tính cách kiên gan của người Việt chống ngoại xâm,một dân tộc hết mực tài hoa phong nhã đã phóng dọi vào thơ Hoàng Cầm đắm đuốimộng mị là vậy Con người, thiên nhiên, văn hóa, phong tục Kinh Bắc ấy là mộtnguồn năng lượng thẩm mỹ lớn cho sáng tác văn học nghệ thuật