Tiểu luận cao học, xây dựng nền kinh tế tri thức

Lời mở đầu Thế kỷ XX đã chứng kiến những bước nhảy vọt về khoa học công nghệ của loài người. Khoa học công nghệ đã có những bước phát triển kỳ diệu đặc biệt là sự xuất hiện của Cách mạng thông tin, Cách mạng tri thức và sự bùng nổ công nghệ cao.Điều này đã làm biến đổi sâu sắc các quá trình sản xuất, cách thức sản xuất kinh doanh và mọi lĩnh vực của đời sống kinh tế xã hội. Nó không chỉ là cuộc Cách mạng trong kinh tế, kỹ thuật mà còn là cách mạng trong các khái niệm, trong tư duy, trong cách sống, cách làm việc và trong các quan hệ xã hội. Điều này đã dẫn đến quá trình biến đổi lực lượng sản xuất, biến đổi từ nền kinh tế công nghiệp chuyển sang nền kinh tế tri thức. Đây là xu thế phát triển tất yếu khách quan, lôi cuốn tất cả các quốc gia cùng tham gia Trong kinh tế tri thức, thông tin, tri thức trở thành yếu tố quyết định nhất của việc tạo ra của cải vật chất, việc làm và nâng cao sức cạnh tranh. Tri thức trở thành hình thức cơ bản của vốn, quan trọng hơn cả tài nguyên, sức lao động. Gần đây, kinh tế tri thức được bàn luận sôi nổi khắp nơi. Nhiều người rất hăng hái xem đây là cơ hội nghìn vàng cho đất nước ta nhanh chóng bứt ra khỏi nghèo nàn lạc hậu. Nhưng cũng có ý kiến cảnh báo rằng đặt cược quá cao vào kinh tế tri thức có thể làm chúng ta xao lãng những vấn đề cấp bách nhất của nền kinh tế đang còn quá thấp kém. Có lẽ mỗi ý kiến đều có phần đúng. Cái khó đầu tiên trong là nhận thức vấn đề sao cho khách quan, đúng mức và thực tế. Chuyên đề của chúng tôi là tập hợp những kiến thức tham khảo được về nền kinh tế tri thức qua quá trình tìm đọc các tài liệu trên sách vở và trên internet.Chúng tôi rất mong nhận được ý kiến đóng góp của thầy cô và các bạn.Chúng tôi xin chân thành cảm ơn.

Lời mở đầu

Thế kỷ XX đã chứng kiến những bước nhảy vọt về khoa học công nghệ của loài người Khoa học công nghệ đã có những bước phát triển kỳ diệu đặc biệt là sự xuất hiện của Cách mạng thông tin, Cách mạng tri thức và sự bùng

nổ công nghệ cao.Điều này đã làm biến đổi sâu sắc các quá trình sản xuất, cách thức sản xuất kinh doanh và mọi lĩnh vực của đời sống kinh tế xã hội

Nó không chỉ là cuộc Cách mạng trong kinh tế, kỹ thuật mà còn là cách mạng trong các khái niệm, trong tư duy, trong cách sống, cách làm việc và trong các quan hệ xã hội Điều này đã dẫn đến quá trình biến đổi lực lượng sản xuất, biến đổi từ nền kinh tế công nghiệp chuyển sang nền kinh tế tri thức Đây là

xu thế phát triển tất yếu khách quan, lôi cuốn tất cả các quốc gia cùng tham gia

Trong kinh tế tri thức, thông tin, tri thức trở thành yếu tố quyết định nhất của việc tạo ra của cải vật chất, việc làm và nâng cao sức cạnh tranh Tri thức trở thành hình thức cơ bản của vốn, quan trọng hơn cả tài nguyên, sức lao động

Gần đây, kinh tế tri thức được bàn luận sôi nổi khắp nơi Nhiều người rất hăng hái xem đây là cơ hội nghìn vàng cho đất nước ta nhanh chóng bứt ra khỏi nghèo nàn lạc hậu Nhưng cũng có ý kiến cảnh báo rằng đặt cược quá cao vào kinh tế tri thức có thể làm chúng ta xao lãng những vấn đề cấp bách nhất của nền kinh tế đang còn quá thấp kém Có lẽ mỗi ý kiến đều có phần đúng Cái khó đầu tiên trong là nhận thức vấn đề sao cho khách quan, đúng mức và thực tế

Chuyên đề của chúng tôi là tập hợp những kiến thức tham khảo được

về nền kinh tế tri thức qua quá trình tìm đọc các tài liệu trên sách vở và trên internet.Chúng tôi rất mong nhận được ý kiến đóng góp của thầy cô và các bạn.Chúng tôi xin chân thành cảm ơn

Nhóm tiểu luận 1

I) TỔNG QUAN VỀ NỀN KINH TẾ TRI THỨC

1) Khái niệm

Từ đầu những năm 70 đến nay đã có nhiều cách nói về nền kinh tế tương lai.Đầu tiên là theo Kbedinxki (nguyên cố vấn an ninh quốc gia Mỹ), ông khẳng định: “Chúng ta đang đứng trước một thời đại kinh tế điện tử”

Năm 1973, nhà xã hội học người Mỹ Daniel Bell gọi thời đại này là:

“xã hội hậu Công nghiệp”

Ngày 8/10/1996, trong bản báo cáo về khoa học kỹ thuật và triển vọng công nghệ của tổ chứ Hợp tác và phát triển kinh tế OECD, lần đầu tiên trong văn kiện của tổ chức quốc tế chính thức sử dụng khái niệm kinh tế tri thức và

từ đó thuật ngữ kinh tế tri thức được sử dụng rộng rãi: "Nền kinh tế tri thức là nền kinh tế trong đó sự sản sinh, truyền bá và sử dụng tri thức trở thành yếu tố quyết định nhất đối với sự phát triển kinh tế, không ngừng nâng cao chất lượng cuộc sống"

Sau đó, năm 2003 chương trình "Tri thức vì sự phát triển" đã đưa ra một khái niệm rộng hơn: "Là nền kinh tế sử dụng một cách hiệu quả tri thức cho sự phát triển KT-XH

Theo Giáo sư, Viện sĩ Đặng Hữu - Trưởng ban Công nghệ thông tin thì

"Kinh tế tri thức là nền kinh tế trong đó sự sản sinh ra, phổ cập và sử dụng tri thức giữ vai trò quyết định đối với sự phát triển kinh tế, tạo ra của cải, nâng cao chất lượng cuộc sống"

Như vậy có rất nhiều quan điểm khác nhau về nền kinh tế tri thức nhưng đều có một điểm chung thống nhất: “Kinh tế tri thức là nền kinh tế được dẫn dắt bởi tri thức, tri thức đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra của cải vật chất của xã hội”

2) Nguồn gốc hình thành nền kinh tế tri thức

Trong nền kinh tế tri thức, họat động chủ yếu nhất là tạo ra tri thức, quảng bá tri thức, sử dụng tri thức và biến tri thức thành giá trị.Sức sáng tạo trở thành động lực trực tiếp nhất của nền kinh tế này

Trong kinh tế công nghiệp, việc tạo ra giá trị, nâng cao năng lực cạnh tranh chủ yếu là dựa vào sự tối ưu hóa, hoàn thiện cái đã có.Còn trong kinh tế tri thức để tìm ra giá trị và tạo ra năng lực cạnh tranh chủ yếu là do tìm ra cái chưa biết, cái chưa biết là cái giá trị nhất, cái đã biết sẽ dần mất giá trị

Nền kinh tế tri thức hình thành và phát triển là nhờ năng lực sáng tạo của con người, năng lực tạo ra tri thức mới và vận dụng tri thức tri thức, biến tri thức thành của cải

Sáng tạo là điều kiện cần nhưng chưa đủ Ngoài sáng tạo thì năng lức vận dụng tri thức vào thực tiễn cũng rất quan trọng Sáng tạo và đổi mới là động lực của sự phát triển, là nguồn gốc của nền kinh tế tri thức

Tài nguyên là có hạn, năng lực sáng tạo của con người là vô hạn một khi nền kinh tế chủ yếu dựa vào tri thức vào năng lực sáng tạo của con người thì khả năng phát triển của nền kinh tế đó là hết sức to lớn

3) Đặc điểm

Nền kinh tế tri thức hiện nay bao gồm 12 đặc điểm

1 Tri thức: trở thành một yếu tố quan trọng của sản phẩm, tạo nên giá trị sản phẩm

2 Số hóa: nền kinh tế dựa vào nền tảng số hoá mọi thông tin để lưu trữ

và trao đổi

3 Phân tử hóa: việc thay thế phương tiện truyền thông đại chúng, sản xuất đại trà, chính phủ nguyên khối bằng phương thức phân tử, sản xuất phân

tử và quản lý phân tử

4 Hội tụ: trong nền kinh tế tri thức có sự hội tụ của 3 ngành công nghiệp là công nghiệp máy tính, công nghiệp truyền thông và công nghiệp nội dung

5 Phi môi giới: loại bỏ các khâu trung gian trong hoạt động kinh tế như đại lý, người môi giới, bán buôn, bán lẻ,…hay bất kỳ những gì đứng giữa nhà sản xuất và người tiêu dùng

6 Vai trò của người tiêu dùng được nâng cao.Người tiêu dùng có thể đóng góp ý kiến vào quá trình sản xuất tạo ra sản phẩm

7 Sáng tạo và đổi mới là yêu cầu của nền kinh tế tri thức, là nguồn gốc,

sự hình thành phát triển của nền kinh tế tri thức

8 Thời gian thực: nền kinh tế tri thức tri thức là nền kinh tế thời gian thực, tính tức thời trở thành một tay lái chủ chốt trong thành công của họat động kinh doanh

9 Toàn cầu hóa: tri thức trong biết tới biên giới Khi tri thức trở thành nguồn tài nguyên chủ chốt thì chỉ có duy nhất một nền kinh tế thế giới

10 Mạng và nhất thể hóa

11 Ảo hóa

12 Thách thức: các vấn đề mang tính toàn cầu như ô nhiễm môi trường, cạn kiệt tài nguyên…

Đặc trưng của nền kinh tế tri thức

- Đặc trưng của nền kinh tế tri thức là thị trường chất xám Trong đó,

con người là vốn quý nhất Tri thức là yếu tố quyết định của sản xuất, sáng tạo đổi mới là động lực thúc đẩy sản xuất phát triển Công nghệ mới trở thành nhân tố quan trọng hàng đầu trong việc nâng cao năng suất, chất lượng, công nghệ thông tin được ứng dụng một cách rộng rãi

- Vai trò đặc biệt quan trọng của kiến thức ngầm ( bí quyết và tay

nghề)

- Công cụ để lựa chọn và khai thác thông tin dễ có và rẻ hơn nhờ sự

phát triển của Công nghệ thông tin, truyền thông

- Giữa các tổ chức được nối với nhau thành mạng lưới, mạng kiến

thức

- Kinh tế tri thức không phải là sân chơi riêng biệt của các nước phát

triển mà các nước đang phát triển cũng có cơ hộithuận lợi để rút ngắn khoảng cách với các nước phát triển

3) Những biểu hiện của nền kinh tế tri thức

- Việc đưa kiến thức vào sản phẩm đã làm tăng tầm quan trọng của phần mềm so với phần cứng

- Sự di chuyển của lực lượng lao động sang các họat động nhiều tri thức của khu vực dịch vụ

- Sự phát triển nhanh của các tài sản vô hình so với tài sản vật chất

- Cá nhân có kiến thức sẽ có khả năng tìm được việc và được trả công cao hơn

- Xu thế toàn cầu hóa như một tất yếu trong nền kinh tế tri thức

Các nước phát triển đang có nhiều lợi thế về nắm bắt tri thức, từ đó chi phối nền kinh tế thế giới Khoảng cách về thông tin tri thức, sự chênh lệch giàu nghèo và bất bình đẳng giữa các nước, thậm chí giữa các nhóm người trong cùng một nước đang gia tăng nhanh chóng

Nhưng chính kinh tế tri thức là chiếc chìa khoá vàng để các nước đang phát triển vươn lên bằng trí tuệ của mình để tránh tụt hậu và bắt kịp xu hướng phát triển chung của toàn cầu

II) BỐI CẢNH XÂY DỰNG NỀN KINH TẾ TRI THỨC Ở VIỆT NAM

Qua 20 năm đổi mới, chuyển sang nền kinh tế thị trường và mở cửa hội nhập, nền kinh tế Việt Nam đã đạt được những thành tựu to lơn, tốc độ tăng trưởng kinh tế cao, kết hợp tốt tăng trưởng kinh tế với tiến bộ xã hội.Việt Nam là nước giảm nghèo được thế giới khen ngợi, đời sống nhân dân nâng cao rõ rệt

Tuy vậy chất lượng tăng trưởng, hiệu quả và tính cạnh tranh của nền kinh tế còn thấp, chứa đựng những yếu tố phát triển không bền vững và đặc biệt là có nguy cơ tụt hậu xa so với nước khác

Biểu hiện những tồn tại của nền kinh tế xã hội Việt Nam:

1) Cơ chế quản lý lạc hậu đặc biệt là quản lý tài chính, tiền tệ và quản

lý hành chính Tài chính tiền tệ là lĩnh vực nhạy cảm nhất trong kinh tế thời nay, còn hành chính là bộ máy trực tiếp hàng ngày với người dân Có hai căn bệnh kinh niên trầm trọng là thạm nhũng và quan liêu lãng phí

2) Giáo dục ở các bậc học còn tồn tại tình trạng tiêu cực trong thi cử, coi trọng bằng cấp, học giả bằng giả, nội dung chương trình học chưa cập nhật, chưa phù hợp với yêu cầu công việc, phương pháp dạy và học lỗi thời, trang thiết bị học tập thiếu thốn

3) Ở nước ta hiện nay tỷ lệ lao động nông nghiệp còn chiếm tỷ lệ trên 70%, tỷ lệ nguồn nhân lực lao động có trình độ cao còn rất thấp Trên 90% doanh nghiệp nhỏ và vừa chỉ có 5% lao động có trình độ đại học Trong lĩnh vực sản xuất nông nghiệp chỉ có 1,5% lực lượng lao động được qua đào tạo

4) Hạn chế về CNTT và truyền thông Hạ tầng thông tin là một trong những yếu tố cơ bản của nền kinh tế tri thức Cơ sở hạ tầng này giúp giảm các chi phí giao dịch và khắc phục những rào cản về khoảng cách Tuy nhiên, ở Việt Nam đây là lĩnh vực còn mới mẻ và có  nhiều hạn chế

III) GIẢI PHÁP ĐỂ XÂY DỰNG NỀN KINH TẾ TRI THỨC Ở VIỆT NAM

1) Thay đổi tư duy, đổi mới mạnh mẽ cơ chế quản lý ( thể chế, pháp luật, chính sách, bộ máy), dân chủ hóa trong sử dụng nhân tài để xây dựng một môi trường kinh tế xã hội lành mạnh và thoáng đãng, khuyến khích mọi sáng kiến chủ động,phát huy mọi tài năng sáng tạo

Khoảng cách công nghệ giữa Tây Âu và Mỹ những năm 60 không phải

do người Mỹ tài giỏi gì hơn mà chủ yếu do cách quản lý của Mỹ thuận lợi hơn cho tài năng nảy nở và phát triển

Kinh tế tri thức là kinh tế mạng, để nhấn mạnh rằng chưa bao giờ thế giới tràn ngập những tổ chức mạng như bây giờ, cho nên cách nghĩ, cách quản

lý, cách làm việc theo một hệ thống có trên có dưới, tôn ti trật tự theo kiểu phong kiến hay tư bản thời công nghiệp hiện đại cũng đã lỗi thờI

Không gian mở rộng, thời gian rút ngắn, thông tin dồn dập, sự vật biến hóa theo những quy luật phi tuyến (cấp số nhân hay hàm mũ: chẳng hạn cứ 18 tháng, tính năng máy tính tăng gấp đôi nhưng giá thành còn bằng nửa), với độ ngẫu nhiên và phức tạp không ngừng tăng lên Nhiều vấn đề quản lý kinh tế

xã hội đều không thể nhìn nhận theo tầm mắt và quan niệm cũ

Hơn bao giờ hết, thành công trên các lĩnh vực kinh doanh hay khoa học, công nghệ thường bắt nguồn ở những ý tưởng mới, ngược lại thất bại thường do tư duy xơ cứng, không chuyển kịp tình hình Sự thành bại được quyết định trước hết bởi khả năng nhận thức được kịp thời những thay đổi và thích ứng mau lẹ với những thay đổi

2) Tích cực phòng chống tham nhũng, chống quan liêu, lãng phí

Điện tử hoá guồng máy hành chính càng sớm càng tốt, để nêu cao tính minh bạch, giảm tối thiểu nạn nhũng nhiễu, tiêu cực Chống tham nhũng tất nhiên phải trừng trị nghiêm, song điều quan trọng hơn là phải phòng tham

nhũng, và muốn vậy phải có phương thức quản lý tài chính và chế độ phân phối thu nhập hợp lý Trong khi tiền lương không đủ sống thì chống tham nhũng rất khó.Do đó, cần khẩn trương cải cách quản lý tài chính tiền tệ

3) Cần tiến hành lồng ghép hai quá trình: quá trình chuyển từ nền kinh

tế nông nghiệp lên nền kinh tế công nghiệp và quá trình chuyển từ nền kinh tế công nghiệp lên nền kinh tế tri thức Vì vậy nền kinh tế Việt Nam cần theo

mô hình 2 tốc độ, kết hợp các bước đi tuần tự với các bước phát triển nhảy vọt

Một mặt tận dụng lao động, cơ sở vật chất hiện có, sử dụng tri thức mới, công nghệ mới để phát triển sản xuất, tạo việc làm, tăng thu nhập.Mặt khác đi thẳng vào hiện đại những khâu, những lĩnh vực, những ngành có lợi thế ,phát triển các ngành, các vùng kinh tế mũi nhọn tạo thành đầu tàu sức kéo cho toàn bộ nền kinh tế

4) Đẩy mạnh CNH- HĐH nông thôn.Ưu tiên phát triển công ng hệ thông tin, đưa tri thức sản xuất kinh doanh, tri thức khoa học công nghệ về tận người dân ở nông thôn

Nâng cao kiến thức và trình độ nguồn nhân lực, chú trọng vai trò của thông tin tri thức thông qua các phương tiện thông tin đại chúng và công nghệ thông tin (máy vi tính, Internet ) Đào tạo, cung cấp nguồn nhân lực có chất lượng với cơ cấu ngành nghề và trình độ phù hợp để tạo lợi thế cạnh tranh, thu hút nguồn đầu tư từ nước ngoài; Đặt mục tiêu mở rộng xuất khẩu lao động được chuẩn bị tốt về nghiệp vụ, trình độ ngoại ngữ, phong tục tập quán của nước tiếp nhận lao động, để vừa tăng nguồn thu ngoại tệ, vừa rèn tay nghề, thay cho việc duy trì quá lâu tình trạng xuất khẩu lao động phổ thông trong khi công nhân kỹ thuật, sinh viên ra trường không có khả năng tìm việc trong nước

5) Đổi mới công nghệ trong các ngành công nghiệp và dịch vụ.Phát triển những sản phẩm chủ bài có tính cạnh tranh cao, giảm tối thiểu bán tài nguyên

Các ngành dịch vụ thương mại, du lịch, bưu chính viễn thông…là những ngành có giá trị gia tăng cao, dựa nhiều vào tri thức cần được phát triển, hiện đại hóa

6) Ưu tiên hàng đầu phải đặt vào việc chấn hưng, cải cách, hiện đại hóa giáo dục

Sử dụng hợp lý hơn đội ngũ trí thức và thầy giáo các cấp, sửa đổi cách thi cử, tránh được những lãng phí cực kỳ to lớn trong quản lý giáo dục hiện nay, đồng thời tận dụng các thành tựu công nghệ thông tin thời đại Internet

Cần thiết tiến hành một cuộc cách mạng trong giáo dục: từ mục tiêu giáo dục đến nội dung, phương pháp và cả hệ thống giáo dục Đặc biệt, tạo điều kiện để người học ra trường vừa lao động vừa học tập suốt đời''

Nhà nước ta đang có chương trình phổ cập Internet trong các trường học Hiện tại Việt Nam có khoảng 20 triệu học sinh, sinh viên Nếu lực lượng này được truy cập Internet thì đây là một cuộc cách mạng trong giáo dục và đào tạo, mang lại lợi ích to lớn trong việc tiếp cận, phổ biến thông tin và tri thức, nâng cao chất lượng học tập

Cần có chương trình gắn kết giữa đào tạo, nghiên cứu với Doanh nghiệp nhằm tạo ra lực lượng lao động mà thị trường đòi hỏi

7) Nâng cao trình độ và nhận thức của người dân về vai trò của hội nhập.Coi hội nhập là xu thế tất yếu trong bối cảnh toàn cầu hóa.Xu thế toàn cầu hóa là bước tất yếu, có những mặt tiêu cực cần đấu tranh chống lại, nhưng vẫn phải chấp nhận nó, chịu chơi với nó Không thể phát triển kinh tế tri thức

mà từ chối toàn cầu hóa

Xu thế toàn cầu hóa là chiếc chìa khóa vàng để các nước nghèo có thể được chuyển giao những thành tựu khoa học tiên tiến của các nước phát triển, thu hẹp khoảng cách về khoa học công nghệ

Tuy nhiên xu thế toàn cầu cũng giúp các nước giàu độc quyền phát triển các ngành công nghiệp cao, vừa sạch sẽ vừa thu lời nhiều, sử dụng toàn cầu hóa và khoảng cách số để chuyển tất cả các ngành công nghiệp năng lượng và chế biến ô nhiễm sang cho các nước nghèo hứng chịu hậu quả.Vì thế nhận thức được vai trò của toàn cầu hóa cũng như tác động tiêu cực của nó, các nghèo không thể khoanh tay ngồi đợi thảm họa đến để rồi kêu gọi sự giúp

đỡ nhân đạo của thế giới mà phải nhanh chóng chủ động thu hẹp khoảng cách trí tuệ với các nước giàu bằng tri thức, bằng chất xám

8) Nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế trong điều kiện toàn cầu hóa

và kinh tế tri thức phải bắt đầu từ việc nâng cao sức cạnh tranh ở các lĩnh vực công nghiệp thấp và vừa của nông, công nghiệp truyền thống, những ngành

mà chúng ta đã có những lợi thế sẵn có

9) Cần đi tắt đón đầu khoa học công nghệ Nếu không đi tắt, mà cứ theo trình tự nấc thang của người đi trước thì vĩnh viễn tụt lại sau với khoảng cách ngày càng xa

Trung Quốc vươn lên hàng thứ ba đi vào vũ trụ, chính vì biết cách và dám đi tắt đón đầu, bỏ xa nhiều nước có trình độ phát triển kinh tế, công nghệ cao hơn" Nếu phương Tây luôn coi trọng đẩy mạnh công tác nghiên cứu tạo

ra những công nghệ mới, thì các con rồng châu Á lại đi ngược: bắt đầu bằng học hỏi, mô phỏng, bắt chước công nghệ, cải tiến công nghệ sẵn có của nước ngoài, chứ không dựa vào năng lực tự nghiên cứu

Chú trọng nghiên cứu cơ bản, coi đó là cơ sở để tiếp thu, làm chủ và sáng tạo công nghệ mới và đề cao việc ứng dụng Cần ban hành hệ thống văn bản quy phạm pháp luật gồm: luật CNTT, các quy định về chứng thực điện tử, giao dịch điện tử, thanh toán qua mạng Thực thi nghiêm chỉnh luật sở hữu trí tuệ, có chính sách bảo hộ thương hiệu các sản phẩm công nghệ thông tin Việt Nam"