Kết cấu truyện Khói trời lộng lẫy của Nguyễn Ngọc Tư

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN PHÒNG ĐÀO TẠO SAU ĐẠI HỌC TIỂU LUẬN MÔN THI PHÁP HỌC – LÝ THUYẾT VÀ ỨNG DỤNG ĐỀ TÀI KẾT CẤU TRONG TRUYỆN NGẮN “KHÓI TRỜI LỘNG LẪY” CỦA NGUYỄN NGỌC TƯ. Đổi mới nghệ thuật xây dựng cốt truyện và kết cấu luôn là một vấn đề ám ảnh các nhà văn hiện đại và chúng góp một phần quan trọng đối với việc không ngừng hiện đại hóa thể loại truyện ngắn. Kết cấu chính là ngọn đuốc làm bừng sáng những căn phòng chứa đựng những mô típ, chủ đề đã quá quen thuộc, cũ kĩ. Nhà văn thành công là người khéo sắp xếp tạo ra một ngọn đuốc sáng – kết cấu hấp dẫn. Trong truyện ngắn Khói trời lộng lẫy, Nguyễn Ngọc Tư đã mang một nguồn sáng mới khi tạo nên một kết cấu phức tạp, dẫn dắt bạn đọc vào một mê cung mà chỉ khi nào họ sắp xếp các lối đi theo đúng trật tự thì khi đó họ mới tìm được lối thoát. Bài viết này chỉ khảo sát kết cấu trần thuật trong truyện ngắn Khói trời lộng lẫy theo khuynh hướng Thi pháp học cấu trúc.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN PHÒNG ĐÀO TẠO SAU ĐẠI HỌC

- -TIỂU LUẬN

MÔN: THI PHÁP HỌC – LÝ THUYẾT VÀ ỨNG DỤNG

TÊN ĐỀ TÀI:

KẾT CẤU TRONG TRUYỆN NGẮN

“KHÓI TRỜI LỘNG LẪY” CỦA NGUYỄN NGỌC TƯ

Học viên thực hiện: Hồ Thị Nhung

Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 05 năm 2021

KẾT CẤU TRUYỆN “KHÓI TRỜI LỘNG LẪY” CỦA NGUYỄN NGỌC TƯ

1 MỞ ĐẦU

Đổi mới nghệ thuật xây dựng cốt truyện và kết cấu luôn là một vấn đề ám ảnh các nhà văn hiện đại và chúng góp một phần quan trọng đối với việc không ngừng hiện đại hóa thể loại truyện ngắn Kết cấu chính là ngọn đuốc làm bừng sáng những căn phòng chứa đựng những mô típ, chủ đề

đã quá quen thuộc, cũ kĩ Nhà văn thành công là người khéo sắp xếp tạo ra một ngọn đuốc sáng – kết cấu hấp dẫn Trong truyện ngắn Khói trời lộng lẫy, Nguyễn Ngọc Tư đã mang một nguồn sáng

mới khi tạo nên một kết cấu phức tạp, dẫn dắt bạn đọc vào một mê cung mà chỉ khi nào họ sắp xếp các lối đi theo đúng trật tự thì khi đó họ mới tìm được lối thoát Bài viết này chỉ khảo sát kết cấu

trần thuật trong truyện ngắn Khói trời lộng lẫy theo khuynh hướng Thi pháp học cấu trúc.

2 NỘI DUNG

Với một giọng văn đậm chất Nam bộ xen lẫn chút mềm mại mà sâu cay, Nguyễn Ngọc Tư thường hướng ngòi bút của mình đến những cuộc đời éo le, những số phận lênh đênh, chìm nổi Cái chất miền quê sông nước, gắn bó với làng với đất với những con người chân chất hồn hậu nhưng ít

nhiều gặp những bất hạnh, khổ đau được chị Tư thể hiện qua các tập truyện ngắn như: Nước chảy

mây trôi, Cánh đồng bất tận, Khói trời lộng lẫy, Đảo,… Phân tích truyện ngắn Khói trời lộng lẫy từ

góc độ kết cấu trần thuật, ta sẽ thấy được những nét độc đáo về nghệ thuật của Nguyễn Ngọc Tư

2.1 Kết cấu cốt truyện: Truyện lồng truyện

Khói trời lộng lẫy là một sáng tác theo kết cấu truyện lồng truyện Nhân vật tôi – Di, tự kể về

cuộc đời mình từ những nỗi buồn man mác đến nỗi sầu miên man Câu chuyện đời Di được kể bắt

đầu vào một đêm mưa gió ở một xóm Cồn nhỏ, nơi mà cho tui nhiêu tiền cũng không lên cái cồn

Bần này ở, buồn thấy mẹ…, kết thúc câu chuyện cũng là ở nơi đây nhưng lại là một đêm tối mịt,

không có mưa nhưng có mùi trứng kiến cháy, mùi lửa và cả một vùng trời nghi ngút khói bay Câu

chuyện chính được Di kể vẫn là chuyện đời của hai chị em Di và Phiên trên xóm Cồn nhỏ Di vốn là

một người con gái sống ở miền Tây sông nước và đặc biệt là sống trong thời kỳ mà tư tưởng trọng

nam khinh nữ đã ăn sâu vào trong tiềm thức của mỗi người Di làm việc ở Viện di sản, là một người

luôn lắng nghe và ghi chép lại những vẻ đẹp của thiên nhiên và con người Trong một lần làm

chuyên đề, Di muốn theo dõi một đứa trẻ từ khi sinh ra, khi toan tính, cám dỗ, vật chất chưa làm

phai đi chất thánh thiện của nó Cũng từ đó, Di không muốn đứa em trai cùng cha khác mẹ của

mình mất đi vẻ đẹp thánh thiện vốn có của nó Di chọn cách bỏ trốn cùng Phiên Di ôm Phiên đến xóm Cồn, nơi không ai biết đến hai người, và cô để Phiên gọi cô là mẹ, cô xem Phiên như con mình

mà nuôi dạy Phiên khôn lớn Nhưng rồi Di vẫn chấp nhận đối diện với sự thật, rằng cũng đến lúc

Phiên nên biết về nguồn cội của chính mình Cuối cùng, Di gửi tặng Phiên một món quà, khói này,

là món quà cuối cùng tôi tặng em tôi.

Bên cạnh câu chuyện lớn được kể xuyên suốt từ đầu đến cuối truyện, Di đã kể thêm nhiều câu chuyện như đang mở ra lần lượt từng mảnh ghép của cuộc đời mình Các câu chuyện được kể

lại theo những dòng kí ức mà Di gọi chúng là những giấc chiêm bao Đó là đoạn kí ức hồi tưởng về

quá khứ, lúc Di còn làm việc ở Viện di sản thiên nhiên và con người, lúc mà Di gặp lại Anh – anh Viện phó, người thuê Di làm bồ mướn và cũng là người yêu vụng trộm của Di sau này Nguyễn Ngọc Tư không cho người đàn ông ấy một cái tên cụ thể, người đọc chỉ biết Di gọi người ấy bằng

một tiếng Anh thân thuộc, vừa trìu mến vừa chan chứa yêu thương Câu chuyện giữa Di và Anh cứ

thế được kể đan xen, lồng ghép vào câu chuyện về cuộc đời của Di và Phiên ở xóm Cồn quạnh quẽ

Có khi, Nguyễn Ngọc Tư lại làm tăng sự độc đáo của kết cấu truyện lồng truyện khi để cho nhân vật

Di kể cho Anh nghe về những câu chuyện khác của cuộc đời mình Đó là chuyện cô đi làm bồ mướn cho Anh (nhưng khoảnh khắc Di kể cho Anh nghe về câu chuyện ấy, không biết là cố tình hay vô ý

mà Anh không nhận ra người đàn ông trong câu chuyện mà Di đang kể, người đã từng thuê Di làm

bồ mướn, lại chính là bản thân Anh) Di mặc kệ Anh có nhớ đến cô hay không, Di cứ thế mà yêu Anh một cách tự nhiên nhất và cũng hết sức nhiệt thành Thỉnh thoảng, Di lại kể Anh nghe về

những câu chuyện thời xa xưa của mình, trong đó có cả chuyện về Lam Chuyện của Lam, tôi kể

Anh nghe trong một tối mưa và khi nghe câu chuyện này, anh Viện phó kêu, thôi khóc nhiều rồi, từ giờ em nín đi.

Kết cấu truyện lồng truyện còn thể hiện ở câu chuyện cụ thể giữa Di và Lam được cô hồi tưởng lại khi có một người xóm Cồn nào đó bảo cô làm lụng như có tới bốn tay khiến Di nhớ về

những ngày còn lon ton làm chân sai vặt cho đội sơn nhà của chú Lam Trong khi đang kể về cuộc sống hằng ngày trên xóm Cồn của hai chị em, Di lại rẽ hướng, đi ngược về quá khứ, trở về trong những giấc chiêm bao để gặp lại Lam, người đơn phương cô suốt một quãng thời gian dài Lam

thích Di, tìm mọi cách theo đuổi Di nhưng Di từ chối Một cậu con trai nhà giàu, cha mẹ đủ đầy, lại

có thêm cái đầu tóc dày hất ngược bồng bềnh với nước da trắng và cái mũi thẳng, nhưng theo đuổi

mãi mà chẳng có được tình cảm của Di Và chính cái lúc Lam vì cứu Di khỏi sợi dây điện trung thế

mà bị cháy một tay, phải tháo khớp tận vai, thì Di đã chọn cách ở bên Lam như một sự thương hại

Nhưng lần này Lam từ chối, Lam nói không được đâu, nó nói bằng cách nhảy từ ban công tầng ba

xuống Ngoài hai câu chuyện gắn liền với hai người đàn ông: Anh và Lam, kết cấu truyện lồng truyện còn là những câu chuyện về anh cộng tác viên trẻ tuổi của viện di sản tên là Nhứt Một anh

chàng mê đắm những cái xóm làng miên man bên bờ sông Ngó Ý, thích ghi chép lại những vẻ đẹp

chân thật, trần trụi của thiên nhiên và con người Cho đến khi những cái xóm ấp ven sông trong lòng

Nhứt không còn thì Nhứt cũng không tới đây nữa, quê tui còn mẹ gì, giống như cái biển vậy.

Tất cả những câu chuyện về Anh, về Lam hay về Nhứt đều là những câu chuyện thuộc về

quá khứ, chúng nằm trong những giấc chiêm bao của Di, được Di kể đan xen, lồng ghép vào câu

chuyện hiện tại – cuộc sống của hai chị em Di Duy chỉ có chuyện về những con người chân chất, mộc mạc ở xóm Cồn là được Di kể đan xen, song song cùng với cuộc đời của cô và Phiên Chuyện

về ông Sáu Câu từng chịu án giết người vì giết vợ, ông luôn thèm muốn tìm giết gã tình địch đã làm

gia đình tan nát, khiến ông nhúng tay vào tội ác Chuyện về chị Thắm lẩn tránh những đòn ghen của

bà vợ lớn nên mới tìm đến xóm Cồn, thỉnh thoảng lại điểm phấn tô son vì có ông lớn ghé thăm hay

khi gã đàn ông – chủ chiếc xáng cơm, đặt chân lên bãi Cồn Chuyện chị Thiện chạy đến xóm Cồn

rồi bỏ lại ở quê chồng con và món nợ hụi hè Và rồi chị Thiện này nhận được món quà của thời gian – sự quên lãng – hớn hở về nhà, thì có chị Thiện khác chạy giạt tới, cũng thường nhón ngó về quê Còn có chuyện của anh Thơ khùng, bị ba anh dọn tới một chỗ hoang dã khác, chỗ yên tĩnh để anh làm con gì cũng được, miễn đừng làm con chồng, tổn hao sức khỏe Và tất nhiên, ta không thể

không nhắc đến câu chuyện quá khứ buồn đến xanh xương của Di trước khi đặt chân lên cái xóm

Cồn nhỏ này Cha ruồng bỏ Di chỉ vì Di là con gái và cũng chính đứa con gái này đã cướp đi đứa con trai duy nhất của ông

Việc sáng tạo ra những tình huống truyện phức tạp như thế đã cho thấy được tài năng của Nguyễn Ngọc Tư, một nhà văn trẻ nhưng không hề non tay Bên cạnh việc sáng tạo các truyện lồng ghép, đan xen nhau như vậy, chị Tư còn phải để cho nhân vật Di kể lại các câu chuyện đó sao cho thật nhuần nhuyễn, nhịp nhàng mà không cần phải theo một thứ tự lớp lang nào cả, không cần chuyện nào xảy ra trước kể trước, chuyện nào xảy ra sau kể sau Nếu kể theo trình tự tuyến tính như vậy thì sẽ thật nhàm chán và đơn điệu xiết bao!

2.2 Kết cấu thời gian trần thuật

Khói trời lộng lẫy có lẽ là một câu chuyện được cô gái tên Di kể trong vòng một ngày hai

đêm Tính từ mốc thời gian Di bắt đầu kể chuyện, đó là cái đêm mà Di trằn trọc không ngủ được, cô nghĩ về gã đàn ông cách đó ba ngày đến xóm Cồn để đe dọa cô về sự thật mà bấy lâu nay cô cố tình chôn giấu và rồi cô lo sợ để mất Phiên Cho đến ngày hôm sau, Di quyết định nói cho Phiên biết được sự thật rằng chúng là hai chị em cùng cha khác mẹ, chứ không phải là hai mẹ con như trước giờ Phiên vẫn nghĩ Kết thúc truyện là một đêm hiu quạnh với khói lửa bốc lên nghi ngút cả một vùng trời mênh mông Thế nhưng, cả cuộc đời của Di lại lần lượt được Di kể lại trong khoảng thời gian một đêm chiêm bao ngắn ngủi ấy Thời gian một ngày hai đêm trong truyện là thời gian vật lý, nhưng thời gian một đời người của Di chính là thời gian tâm lý

Kết cấu đảo trật tự thời gian, sự kiện

Kết cấu truyện Khói trời lộng lẫy trước hết là một chuỗi các sự kiện được sắp xếp theo trật tự

đảo tuyến tính, làm độc giả bị lừa ngay từ việc tri nhận xuất thân và mối quan hệ của các nhân vật

Ngay từ phần đầu tiên của truyện, người đọc đã mặc định người phụ nữ đang kể chuyện xưng tôi và cậu con trai tên Phiên đích thị là hai mẹ con đang sống trong căn nhà nhỏ nằm cạnh căn chòi hoang

ở phía Nam cồn Nguyễn Ngọc Tư không giới thiệu nhân vật một cách cụ thể, không tên, không

xuất thân, không nghề nghiệp,… Ta chỉ biết tôi chính là mẹ của Phiên qua những hành động chăm sóc, lo lắng cho Phiên trong một đêm mưa lạnh rởn lỗ chân lông, tôi lụi hụi ngồi dậy đắp mềnh cho

thằng Phiên Nhưng nếu để người đọc đoán được thân phận của nhân vật ngay từ những dòng văn

đầu tiên thì chắc có lẽ đó không phải là phong cách của chị Tư Người đọc phải mất một khoảng thời gian khá dài, vừa đọc, vừa suy ngẫm, mãi cho đến phần gần cuối của truyện, ta mới biết dự đoán ban đầu của mình khi mới mở trang sách ra là hoàn toàn sai lệch Người phụ nữ kể chuyện

xưng tôi ấy tên là Di, còn Phiên chính là đứa em trai cùng cha khác mẹ mà Di đã ôm theo bỏ trốn

đến cái xóm Cồn này, nơi không ai biết đến hai người Cô để Phiên gọi cô là mẹ, xem Phiên như con mình và nuôi dạy Phiên khôn lớn Đây là một trò chơi đánh lừa cảm giác của độc giả mà

Nguyễn Ngọc Tư đã cố tình dàn xếp sẵn, chỉ chờ người đọc lọt hố Phải nói rằng, chị Tư đã quá

công phu khi dàn dựng dày đặc bao nhiêu là bẫy để dẫn dắt bạn đọc tin vào nhận định sai lầm của mình Bởi lẽ, không chỉ mỗi ta suy đoán về mối quan hệ của Di và Phiên, mà ngay cả những người

xóm Cồn cũng cho rằng họ là hai mẹ con Chuyện đời tôi được người xóm Cồn đồn đoán, thì thầm

rằng, yêu một người bị gia đình phản đối, tôi bất chấp trốn nhà theo anh ta, sinh thằng Phiên, rồi bị anh ta bỏ, không biết đi đâu về đâu, tôi tạt qua xóm Cồn ở tạm, chờ ba má tha thứ tôi sẽ dẫn con về.

Rồi cứ cách vài phần, tác giả lại cho vài người hàng xóm ở xóm Cồn nhắc lại mối quan hệ mẹ con

giữa Di và Phiên để tiếp tục gây hiểu lầm cho độc giả Người ta nhắc, năm trước cô Trầu nhớ hôn,

thằng nhỏ con cô mới biết đi lũn đũn, năm nay nó nói sõi, chạy không sót chỗ nào, hay ở xóm Cồn không ai một lần nghi ngờ chuyện tôi là mẹ Phiên, ngay ngày đầu tiên ẵm nó đi ngang qua đám giỗ

đó người ta gọi “Trời đất, hai mẹ con sao lạc tới xứ hoang vu này?” Thậm chí, trong một khoảnh

khắc nào đó, ta tự hỏi rằng: Liệu thằng Phiên có phải là con của Di và người đàn ông làm Viện phó

ở Viện Di sản, cũng chính là người tình của Di hay không? Bởi lẽ, trong những tháng ngày của tuổi

trẻ, Di yêu Anh và sau những lần say đắm bên nhau, Di chợt nói với Anh, anh ơi, em có thai rồi Để rồi đến khi thằng Phiên lớn, nó hỏi Di về ba của nó thì Di kể có một người cha gánh trọng trách bảo

vệ những đôi tay đẹp, loài cây quý, những cái cây tỏa hương từ phiến gỗ chứ không cần đến hoa.

Lúc đó, Phiên chỉ biết nghĩ ngợi rằng tội nghiệp ba con thiệt, chắc ổng nhớ con Vậy, thử hỏi làm

sao người đọc không chắc như đinh đóng cột vào suy nghĩ: Di chính là mẹ của Phiên Mãi đến khi

đọc đến cuối phần 10 và đầu phần 11 của truyện, người đọc mới vỡ lẽ ra rằng hóa ra mọi suy đoán

của mình đều là sai hết Nơi có bé trai vừa chào đời, đứa em cùng cha khác mẹ với tôi, tôi thấy

Phiên lần đầu khi nó mới hai mươi hai ngày tuổi Rồi từ đây, Di bắt đầu kể về việc mình tìm đến

Phiên vì muốn ghi lại những gì đẹp nhất của một đứa trẻ khi mới ra đời cho đến lúc trưởng thành và

kể luôn hành trình biến mất cùng Phiên Hóa ra, Phiên và Di là hai chị em cùng cha khác mẹ chứ không phải là hai mẹ con như ta từng nghĩ Như vậy, độc giả tự mâu thuẫn với chính mình và phải nhìn nhận lại tác phẩm Hiếm có một tác giả nào lại có thể đánh lừa độc giả suốt một chặng đường

dài như vậy Đây cũng chính là cách để Khói trời lộng lẫy còn vương vấn trong lòng người đọc dù

trang sách đã khép lại từ lâu

Những truyện có kiểu kết cấu đảo trật tự thời gian, sự kiện thường được mở đầu bằng những

sự kiện của hiện tại, sau đó ngược dòng quá khứ rồi có thể từ đó, hướng tới tương lai Có thể thấy, kiểu kết cấu đảo trật tự thời gian, sự kiện thực sự tạo ra hiệu quả nghệ thuật cao trong nhiều truyện

ngắn của nhà văn trẻ Nguyễn Ngọc Tư Với kiểu kiểu cốt truyện tâm lý, Khói trời lộng lẫy được tổ

chức theo mạch vận động của tâm lý, những cảm xúc, suy nghĩ, liên tưởng, của nhân vật Di Vì

thế cốt truyện tâm lý thường lỏng lẻo và có kết cấu đảo trật tự thời gian tuyến tính Hệ thống các chi

tiết, câu chuyện, sự kiện bị phân rã và được chắp nối theo chuỗi ký ức đứt đoạn, dòng hồi ức tâm lí của nhân vật Di Với kết cấu đảo lộn thời gian tuyến tính, ta thấy quá khứ, hiện tại xuất hiện xen kẽ, đan xen nhau trong toàn bộ mạch truyện Chúng được kết dính lại nhờ dòng chảy tâm trạng của nhân vật Di Lúc thì Di nhớ về Anh, nhớ về Viện di sản thiên nhiên và con người; lúc thì Di nhớ về anh bạn nhỏ tên Nhứt làm cộng tác viên cho Viện di sản; khi thì lại nhớ đến Lam; cuối cùng, như một sự lí giải, tháo gỡ khúc mắt, Di nhớ đến những ngày ở chung nhà với cha nhưng lại gọi cha mình là chú Tư, nhìn thằng Phiên ngây thơ hồn nhiên, thánh thiện nên Di quyết định ôm nó trốn đến

xóm Cồn này Trong truyện Khói trời lộng lẫy, Nguyễn Ngọc Tư cũng đã đánh dấu phân định rõ

ràng, truyện được kết cấu gồm 12 phần Nếu theo trật tự tuyến tính thì kết cấu truyện phải được sắp xếp lại theo đúng trật từ thời gian trước – sau là: đoạn 2, 4, 6, 7, 8, 10, 11, 3, 5, 9, 12, 1, 13 Từ biến

cố trong hiện tại, Nguyễn Ngọc Tư đã đưa Di trở về quá khứ rồi quay lại hiện tại Cứ như thế Di hết sống trong quá khứ rồi lại mơ hồ trở về với thực tại, sau bao nhiêu hồi ức, cuối cùng Di quyết định bảo tồn cái đẹp còn sót lại ở Phiên Nếu không có biến cố ngay đầu truyện, có lẽ Di và Phiên vẫn cứ sống yên bình như những tháng ngày trước đó Nếu không có gã đàn ông trên chiếc xáng tìm tới Di, cho Di xem những bức ảnh trong một bài báo cũ cách đây mười ba năm về trước và tìm mọi cách uy hiếp Di, lấy thằng Phiên làm điểm yếu của cô thì có lẽ Di vẫn chưa nói cho Phiên biết sự thật rằng

Di không phải là mẹ của nó Truyện vận động theo mạch tâm lý của nhân vật chính là Di Các lớp

sự kiện, biến cố được xâu chuỗi lại bởi mạch tâm lý đó Nhờ vậy, nhà văn đã đưa người đọc vào

những ngách sâu trong tâm lý nhân vật, những ranh giới mong manh giữa cái đẹp và cái đã mất, số phận buồn thảm của những người phụ nữ lúc bấy giờ,… Kiểu kết cấu truyện này khiến cho người

đọc vừa hứng thú vừa miên man theo dòng cảm xúc của nhân vật Người trần thuật tôi – Di không

kể chuyện theo mạch thẳng mà đảo tuyến liên tục Chính điều đó đã góp phần bổ sung, giải thích nội dung câu chuyện, mượn quá khứ để làm rõ hiện tại và tương lai

Thủ pháp bỏ lửng, kể chuyện ngắt quãng

Ngoài kết cấu trần thuật đảo tuyến, Nguyễn Ngọc Tư còn khéo léo kết hợp nhiều thủ pháp thời gian khác nhau để tránh được sự nhàm chán, đơn điệu cho những câu chuyện kể của Di Chị Tư dùng lối kể chuyện ngắt quãng (gián cách, đứt đoạn) để chêm xen vào các nội dung khác, các câu chuyện khác nhằm thay đổi không khí truyện và cũng kéo dài sự chờ mong, suy tưởng và hồi hộp của độc giả, hay đôi khi nó cũng dùng để che giấu một bí mật nào đó, của Di Câu chuyện Di kể cho Anh Viện phó nghe về một lần làm bồ mướn của Di cũng là một câu chuyện dang dở Di chỉ kể về

những lần cô và Anh đi ăn, uống, đi tới những cái quán nước vắng người để ngồi chơi; Anh nói thì

Di lắng nghe, hoặc ngay cả khi Anh im lặng, Di cũng im lặng theo, vì im lặng cũng là cách lắng

nghe Cao trào của mối quan hệ này là một lần Anh bật khóc nên tôi cho mượn vai và tôi quyết định dừng câu chuyện ở đó, giữ đoạn cuối trong lòng Người đọc chưng hửng và Anh Viện phó cũng

chưng hửng theo Di bỏ ngang câu chuyện, như để người đọc tự suy đoán về mối quan hệ mập mờ như có như không của Di, như để ta hoài nghi rằng giữa anh bồ mướn và anh Viện phó Viện di sản,

liệu có phải là cùng một người Nên dù giờ Anh vẫn giả lơ, vẫn giữ vẻ lạnh lẽo như chưa từng thuê

tôi làm bồ, dù nhiều khi cả tôi cũng hoài nghi, biết đâu người giống người thôi Cũng là lối viết bỏ

lửng câu chuyện, Nguyễn Ngọc Tư lại để cho Di lững thững, mơ hồ khi nghĩ tới viễn cảnh sẽ chia

tay Anh Biết đâu có một cuộc gọi từ thành phố, Anh sẽ được thứ Anh muốn được và Anh sẽ xa Di Bởi suy cho cùng, Anh muốn chạy mau mau đến cái ghế viện trưởng, rồi bộ trưởng Anh sẽ vào hội

đồng thành phố, hội đồng Trung ương, Anh sẽ cứu được những cánh rừng bằng tiếng nói của mình Anh sẽ giữ được chúng bằng quyền lực… Di kể về Anh, kể về mối tình vụng trộm với Anh Nhưng

cách Di kể cũng là cách kể chuyện ngắt quãng mà chị Tư đã dụng ý sẵn Người đọc ngỡ ngàng khi biết tin Di có thai cùng với Anh, nhưng Di chỉ nói tới đó, không kể thêm bất kì điều gì, chỉ dừng ở

chỗ thung lũng Khơi Ma một ngày mưa giông ngợp ngụa, tôi nói, anh ơi, em có thai rồi Người đọc

ngơ ngác, mò mẫm trong suy đoán của mình, không biết Anh có nhận đứa con ấy hay không? Và đứa con ấy sẽ như thế nào? Lại thêm một câu chuyện bỏ lửng… Hay là một cuộc đời dang dở! Người đọc mơ hồ, chới với trong một mớ bòng bong, nhưng may quá, chị Tư để cho Di kể tiếp câu chuyện ấy, nhưng lại kể ở một hoàn cảnh khác Người đọc phải theo dõi kĩ, phải biết chắp vá, xâu chuỗi các sự kiện lại với nhau thì mới có thể hoàn thành câu chuyện mà Di đang kể dở Khi nói với

Anh rằng Di có thai, Di giả đò rất bâng quơ, nhẹ nhõm, Di tính qua bờ bên kia sẽ ôm bụng ngặt

nghẽo cười, “Đây nói giỡn mà có người tưởng thiệt” Nhưng rồi Di lại thấy đau đớn rã rời, khóc

như vắt nước mắt vì đã sang bờ nhưng không thể cười và nói em giỡn anh ơi Di lại một lần nữa bỏ

lửng câu chuyện, người đọc lại rơi vào mơ hồ vì chẳng biết lí do vì sao Di lại đau đớn đến như vậy Cho đến một lúc sau, người đọc mới vỡ lẽ ra cái đau khổ của Di bắt nguồn từ Anh Trong lúc qua suối, Di gặp tai nạn, nước đã dìm Di trôi một quãng Anh nắm lấy chặt lấy tay Di, nhưng rồi lại

buông, Anh thả những ngón tay cũng nhanh như khi nắm vậy Di đau đớn tự hỏi vào khoảnh khắc

đó Anh đã nghĩ gì, nghĩ gì, nghĩ gì? Di bẽ bàng, còn người đọc thì ngỡ ngàng nhận ra Anh muốn vùng vẫy rũ bỏ Cách kể chuyện ngắt quãng đã làm tăng sự hấp dẫn, cuốn hút người đọc nhưng cũng

chồng chất sự tuyệt vọng, đau đớn trong Di

Kết cấu mở: Kết thúc mở gợi nhiều day dứt, trăn trở

Nhiều truyện ngắn của Nguyễn Ngọc Tư đều có kết thúc khá bất ngờ đối với người đọc Tư tưởng, chủ đề của tác phẩm thường được thể hiện đột ngột, cô đọng ở đoạn cuối tác phẩm Ngay từ đầu truyện, tác giả đã dẫn dắt người đọc bằng những chi tiết nhỏ nhặt để đến được với đoạn kết Di

nhìn Phiên ngủ, trong lòng dâng lên một nỗi sợ mất Phiên Khi tay tôi vờn trên cái mũi lấm tấm mụn

của Phiên, khi cái đầu gối xương xẩu của nó co lại thúc vào sườn tôi đau nhói, vẫn cảm giác thằng nhỏ đang rời đi xa lắm rồi Nỗi sợ Phiên rời xa Di, sợ những vẻ đẹp thánh thiện của Phiên cũng dần

mất đi theo thời gian, sợ Phiên sẽ giống như những người đàn ông trọng nam khinh nữ như bố của cô,… khiến cho Di chọn cách bảo tồn những gì đẹp đẽ còn sót lại trong con người Phiên Di không muốn một đứa bé thuần khiết, lớn lên ở xóm Cồn hoang sơ nhưng mộc mạc, dung dị này lại bị mất

đi vẻ đẹp thiên thần mà Di đã cố giữ gìn mười bốn năm qua Di không cam lòng, không thể đánh

mất con người thánh thiện của Phiên như cách mà người đời thường đánh mất Người đọc vẫn còn

mơ hồ về kết thúc truyện, không biết rằng Di tự thiêu mình cùng căn nhà liêu xiêu nơi xóm Cồn nhỏ, hay hai chị em Di đều bị ngọn lửa nhấn chìm, hoặc cũng có thể căn nhà cháy rụi, Di lại đến một xóm Cồn quạnh quẽ khác,… Tất cả các kết thúc mà người đọc đưa ra đều tựu chung lại từ một mục đích Di không muốn thấy Phiên giận dữ, phẫn uất như bao con người đúng nghĩa khác Di

muốn từ biệt Phiên để Phiên không còn phải nghĩ cách nào trừng phạt người chị nhẫn tâm của nó.

Một khi Phiên thôi giận dữ, thôi phẫn uất, thôi tìm cách trả thù, thì Phiên sẽ không trở thành một con người nhẫn tâm và vẻ đẹp thiên thần mà Di gìn giữ suốt mười bốn năm qua vẫn sẽ được bảo tồn, không biến mất Người đọc day dứt, trăn trở về một người con gái tên Di Cả cuộc đời Di luôn lắng nghe và ghi chép những vẻ đẹp của thiên nhiên và con người, trong đó, có Phiên; nhưng lại chưa một ai lưu giữ những nét đẹp của cô Kiểu kết cấu mở nhưng đầy day dứt này là cách để Nguyễn Ngọc Tư đặt vấn đề, gợi mở những cách tiếp cận mới cho bạn đọc Người đọc sẽ lấp đầy

vào những khoảng trống mà Nguyễn Ngọc Tư bỏ ngõ, từ đó sáng tạo câu chuyện, sáng tạo nhân vật

Di cùng với chị Tư

2.3 Kết cấu điểm nhìn trần thuật

Nguyễn Ngọc Tư đã chọn người kể chuyện từ điểm nhìn bên trong Chị Tư cho người kể

chuyện – Di, ở ngôi thứ nhất xưng tôi, kể về chính câu chuyện của cuộc đời mình Chính sự vận động nội tâm, dòng chảy tâm lý của nhân vật Di đã làm nên kết cấu trần thuật cho Khói trời lộng

lẫy. Dưới góc nhìn của Di, Nguyễn Ngọc Tư đã đi sâu vào những ngóc ngách trong tâm hồn của một cô gái từ tuổi mười lăm bươn chải với cuộc sống, công việc và bỏ trốn khỏi quê cùng với đứa

em trai cùng cha khác mẹ, cho đến một người phụ nữ ngót nghét tuổi hai mươi chín, già dặn, chín

chắn hơn Truyện mở ra những cung bậc, trạng thái tình cảm thầm kín nhất của nhân vật tôi – Di.

Nhờ vậy, Nguyễn Ngọc Tư đã thể hiện sự đồng cảm sâu sắc của mình với những cảnh đời ngang trái ở xóm Cồn và những câu chuyện éo le của Di Ngoài điểm nhìn của nhân vật Di, truyện còn được nhìn dưới góc nhìn của các nhân vật khác Đó có thể là cái nhìn nhận của những người xóm

Cồn khi thấy Di dắt díu Phiên, bồng bế Phiên đến cái nơi khỉ ho cò gáy này Và họ tự mặc định rằng

Di vì lầm lỡ mà phải bế con đến đây để sống Nếu nhìn ở góc độ người kể chuyện là Di, ta sẽ không thấy cô gái này than trách gì về cuộc đời lắm đau nhiều khổ của mình Chỉ thấy qua những câu chuyện mà Di kể, cô cứ sống mà hoàn thành sứ mệnh bảo vệ những vẻ đẹp của thiên nhiên và con

người Cho đến một lần, dưới cái nhìn của ông già bảo vệ ở Viện di sản, ông nói nụ cười cô Di như

cái áo, mặc để giấu mớ bề bộn trong lòng, chắc có đôi ba chỗ bị thương, ta mới thấy xót xa cho một

kiếp người long đong, lận đận, đầy nỗi muộn phiền – Di Và nhiều khi người đọc nhận thấy đó cũng

là cảm xúc, tâm trạng của chính mình, của những người xung quanh

3 KẾT LUẬN

Nguyễn Ngọc Tư đã vượt qua lối kể chuyện dễ dãi để tạo nên một lối kết cấu đầy phức tạp

trong Khói trời lộng lẫy Nó giống như một mê cung bí hiểm mà Nguyễn Ngọc Tư xây dựng nên để dẫn dắt bạn đọc lạc lối trong những cung bậc cảm xúc, tình tiết, cốt truyện Đọc Khói trời lộng lẫy,

người đọc bị lôi cuốn bởi những dòng chảy tâm trạng, cảm xúc nhẹ nhàng và những chiêm nghiệm sâu sắc chứ không phải các biến cố, hay sự kiện giật gân Truyện phát triển theo dòng chảy tâm lý của nhân vật Di đã tạo ra những kiểu kết cấu tự do hơn, mang tính hiện đại hơn Khói trời lộng lẫy cần ở bạn đọc một sự tỉnh táo, tĩnh lặng và suy ngẫm đến từng câu từng chữ, bỏ một chữ là lỡ đi một dòng cảm xúc, một thoáng suy tư! Khói trời lộng lẫy là một truyện khó đọc và cũng khó quên.

Gấp trang sách lại, người đọc vẫn còn vương vấn trong lòng: Khói trời liệu có lộng lẫy hay không?

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Nguyễn Ngọc Tư (2020), Khói trời lộng lẫy, NXB Trẻ, Thành phố Hồ Chí Minh

2 Phạm Ngọc Hiền (2018), Tiếp cận tác phẩm văn chương từ góc độ Thi pháp học, NXB Tổng hợp

Tp.HCM

3 Phạm Ngọc Hiền (2019), Thi pháp học, NXB Tổng hợp Tp.HCM