(Luận Văn Thạc Sĩ) Xác Định Thành Phần Loài, Sự Phân Bố Và Khả Năng Nhiễm Virus Viêm Não Nhật Bản Của Một Số Loài Muỗi Culex Tại Các Tỉnh Tây Nguyên Năm 2006-2009.Pdf

Giao trinh tu tuong B� GIÁO D C VÀ ĐÀO T�O TRƯ�NG Đ�I H�C TÂY NGUYÊN PHAN ĐÌNH THU�N XÁC Đ�NH THÀNH PH N LOÀI, S$ PHÂN B% VÀ KH'''' NĂNG NHI)M VIRUS VIÊM NÃO NH�T B''''N C,A GI%NG MU I CULEX T�I CÁC T/NH TÂ[.]

B GIÁO D C VÀ ĐÀO T O TRƯ NG Đ I H C TÂY NGUYÊN

PHAN ĐÌNH THU N

XÁC Đ NH THÀNH PH N LOÀI, S$ PHÂN B%

VÀ KH' NĂNG NHI)M VIRUS VIÊM NÃO

NH T B'N C,A GI%NG MU-I CULEX T I CÁC T/NH TÂY NGUYÊN, 2006 – 2009

LU N VĂN TH C SĨ SINH H C

Buôn Ma Thu;t = 2009

B GIÁO D C VÀ ĐÀO T O TRƯ NG Đ I H C TÂY NGUYÊN

PHAN ĐÌNH THU N

TÊN Đ? TÀI XÁC Đ NH THÀNH PH N LOÀI, S$ PHÂN B% VÀ KH' NĂNG NHI)M VIRUS VIÊM NÃO NH T B'N

TÂY NGUYÊN, 2006 – 2009

Chuyên ngành: Sinh hFc ThHc nghiIm

Mã sM:

LU N VĂN TH C SĨ SINH H C

NGƯ I HƯNNG DON KHOA H C: PGS.TS ĐQNG TURN Đ T

Buôn Ma Thu;t, năm 2009

L I CAM ĐOAN

Tôi xin cam ñoan: ñây là công trình nghiên c[u c\a riêng tôi, các

sM liIu và k`t qub nghiên c[u nêu trong lucn văn là trung thHc, ñưec các ñfng tác gib cho phép si sjng và chưa tkng ñưec công bM trong bmt kỳ m;t công trình nào khác

H C VIÊN

Phan Đình Thucn

Loi cbm ơn

Hoàn thành lu n văn em xin chân thành c m ơn:

BGH Trư ng Đ i h c Tây Nguyên ñã t o ñi%u ki'n cho em trong su)t

th i gian h c t p và quá trình th/c hi'n lu n văn

Khoa Sau ñ i h c, Khoa KHTN & CN Trư ng Đ i h c Tây Nguyên PGS.TS Đ7ng Tu8n Đ t 9 Vi'n trư;ng Vi'n VSDT Tây Nguyên ñã ñ=ng viên và khích l' em trong quá trình h c t p và cũng là th@y trưAc tiBp hưCng dEn em hoàn thành lu n văn này

Khoa Côn Trùng và KiHm dIch, Khoa Virus Vi'n VSDT Tây Nguyên

TS NguyJn Văn Châu và Khoa Côn trùng Vi'n S)t rét 9 KST 9 CT Trung Ương

PGS.TS Phan ThI Ngà và labo Virus Vi'n VSDT Trung Ương ñã giúp

ñO v% chuyên môn kP thu t phân l p virus VNNB

Chân thành c m ơn Trung tâm Y h c dR phòng các tTnh Tây Nguyên,

Uy Ban nhân dân và tr m Y tB các xã cùng nhân dân ñIa phương ñã giúp

ñO nhi%u m7t khi ñBn ñIa phương thRc hi'n ñ% tài

HVC VIÊN

PHAN ĐÌNH THU N

M C L C

Trang

1.1 Nghiên cfu v% mugi và vai trò truy%n b'nh VNNB cha chúng 3

1.1.2 Tình hình nghiên cfu ; Vi't Nam và khu vRc Tây Nguyên 6 1.2 Nhlng nghiên cfu v% virus viêm não Nh t B n 11 1.2.1 Nghiên cfu v% virus VNNB trên thB giCi 11 1.2.2 Nghiên cfu v% virus viêm não Nh t B n ; Vi't Nam 12 1.3 Tình hình b'nh VNNB trên thB giCi, Vi't Nam và Tây Nguyên 15 1.4 M=t s) yBu t) tR nhiên và xã h=i ; Tây Nguyên 20

2.1.2 Đ7c ñiHm sinh c nh t i các ñiHm nghiên cfu 26

2.2.2 ThiBt bI thu th p, ñInh lo i và b o qu n mugi 29

2.3.2.1 KP thu t phân l p virus viêm não Nh t B n ts mugi 32

3.1 Thành ph@n, sR phân b) các loài mugi ; Tây Nguyên 34

3.1.1 KBt qu thu th p mugi và b g y t i các ñiHm nghiên cfu 34 3.1.2 Thành ph@n và phân b) cha các loài mugi ; Tây Nguyên

DANH M C CÁC B'NG BI)U

Trang Bbng 1.1: S) b'nh nhân viêm não/100.000 dân ; Vi't Nam, năm

2006

19

Bbng 1.2: S) ñơn vI hành chính Tây Nguyên 20

Bbng 3.1: S) lưAng mugi và b g y ñã thu th p t i thRc ñIa 34

Bbng 3.2: S) lưAng loài mugi thu th p t i các ñiHm nghiên

cfu

36

Bbng 3.3: Nhlng loài mugi có kh năng truy%n b'nh ; TN 38

Bbng 3.4: M t ñ= t i các ñiHm nghiên cfu 40

Bbng 3.5: M t ñ= t i các ñiHm nghiên cfu 42

Bbng 3.6: M t ñ= t i các ñiHm nghiên cfu 44

Bbng 3.7: KBt qu phân l p virus ts mugi thu th p t i các ñiHm

nghiên cfu ; Tây Nguyên

DANH M C CÁC HÌNH 'NH

Trang Hình 1.1 Mugi 9 v t trung gian truy%n b'nh viêm não Nh t

B n

3

Hình 1.2 Hình nh cha virus viêm não Nh t B n

(Japanese Encephalitis Virus)

Hình 3.1 KBt qu ñInh lo i virus VNNB phân l p ts mugi ;

Gia Lai, năm 2006 vCi c7p mŠi ñ7c hi'u virus VNNB

48

Hình 3.2 KBt qu ñInh lo i virus VNNB phân l p ts mugi ;

Kon Tum, năm 2006 vCi c7p mŠi ñ7c hi'u virus VNNB

49

Hình 3.3 KBt qu ñInh lo i virus VNNB phân l p ts mugi ;

Đ‹k Nông, năm 2006 vCi c7p mŠi ñ7c hi'u virus VNNB

50

Hình 3.4 KBt qu ñInh lo i virus VNNB phân l p ts mugi ;

Đ‹k Nông, 2007 vCi c7p mŠi ñ7c hi'u virus VNNB

51

Hình 3.5 KBt qu ñInh lo i virus VNNB phân l p ts mugi ;

Kon Tum, 2007 vCi c7p mŠi ñ7c hi'u virus VNNB

52

NHwNG CHw VIxT TyC TRONG BÁO CÁO

M Đ U

Mu i Culex có thành ph n loài khá phong phú, chúng phân b r ng

kh p nơi trên th gi i [7] S% hi&n di&n các loài thu c nhóm côn trùng này có

kh, năng truy.n b&nh các ñ0a phương là d3u hi&u c,nh báo có th4 xu3t hi&n ho6c lưu hành ngu7n b&nh Hi&n nay, m t s b&nh ñư:c xác ñ0nh là do mu i truy.n như b&nh s t Dengue/s t xu3t huy t Dengue (SD/SXHD), b&nh giun

chA, b&nh viêm não NhEt B,n (VNNB) trong ñó b&nh VNNB do mu i Culex

truy.n có ý nghĩa quan trKng, ,nh hư ng l n ñ n sLc khoM c ng ñ7ng nhi.u

qu c gia và khu v%c

Trên th gi i, b&nh VNNB ñã bi t tO năm 1871 B&nh lưu hành vùng Châu Á, Thái Bình Dương TUi Vi&t Nam, tO năm 1959 ñã phát hi&n ñư:c h i chLng viêm não trM em, b&nh ñã x,y ra trên ñ0a bàn r ng và trong nhi.u năm nay [28]

Trên ñ0a bàn các tAnh Tây Nguyên, trong các năm 2000Z2001 có nhi.u trư[ng h:p có h i chLng não c3p Trong ñó ñã xác ñ0nh ñư:c 21 trư[ng h:p VNNB, phân b r,i rác trong th[i gian tO tháng 4 ñ n tháng 10 tUi tAnh Gia Lai, Kon Tum và Đ k L k [7] TO ñó ñ n nay, hàng năm b&nh viêm não NhEt B,n van ñư:c ghi nhEn m t s ñ0a phương cba các tAnh trong khu v%c Theo

s li&u ñi.u tra cba Vi&n V& sinh d0ch tc Tây Nguyên, tO năm 2002 ñ n 2005 trên ñ0a bàn Tây Nguyên ñã phát hi&n ñư:c trên 283 trư[ng h:p viêm não trong ñó có 50 trư[ng h:p te vong Đ6c bi&t, tAnh Gia Lai ñã phát hi&n ñư:c

46 trư[ng h:p viêm não NhEt B,n tO 74 b&nh phgm tO b&nh nhân có h i chLng não c3p (HCNC) bhng ki thuEt MACZELISA

Nhmng năm g n ñây, ñã có m t s công trình ñi.u tra nghiên cLu v vector truy.n b&nh cũng như nghiên cLu tình hình d0ch tc b&nh VNNB khu v%c Tây Nguyên ñã ñư:c công b , như công trình nghiên cLu “Đi.u tra khu h& côn trùng y hKc Tây Nguyên” cba Đ6ng Tu3n ĐUt, Nguycn Ái Phương,

Lý Th0 Vi Hương [3]; “Đi.u tra cơ b,n mu i Culicinae Vi&t Nam” cba

nhĩm tác gi,: Vũ ĐLc Hương, Nguycn Th0 Hồ, Đ Th0 Hi.n, Nguycn Th0 BUch NgKc, Nguycn Văn Hà, PhUm T3t Th ng, Nguycn Th0 Bích Liên, năm 1996; cơng trình “Giám sát, chgn đốn viêm não NhEt B,n Vi&t Nam, 2000Z2001” cba nhĩm tác gi,: Phan Th0 Ngà, Nguycn Th0 Ki.u Anh, Vương ĐLc Cư[ng, Vũ Sinh Nam, PhUm Th0 Minh Hhng, Tr n Văn Ti n, 2002.v.v Song, Tây Nguyên là m t đ0a bàn r ng l n, đ0a hình và sinh c,nh đa dUng, phLc tUp, thành ph n lồi đ ng vEt nĩi chung và cơn trùng nĩi riêng r3t phong phú và kh, năng truy.n b&nh cba chúng r3t đa dUng Đ6c bi&t tình hình b&nh VNNB ngày càng cĩ xu hư ng gia tăng Vì vEy, vi&c nghiên cLu vector và virus truy.n b&nh VNNB c n đư:c ti p tuc Tây Nguyên là đi.u c n thi t

Do đĩ, chúng tơi xây d%ng và th%c hi&n đ tài:“Xác đ nh thành ph n lồi, s phân b và kh năng nhi m virus viêm não Nh#t B n c%a m't s lồi mu(i Culex t,i các t-nh Tây Nguyên, 2006 3 2009 ” v i các muc tiêu sau:

1 Xác đ nh thành ph n lồi, phân b c a m t s lồi mu!i Culex " các

t#nh thu c khu v&c Tây Nguyên

2 Phát hi.n kh/ năng nhi1m virus viêm não Nh4t B/n c a các lồi mu!i này

Chương 1 T9NG QUAN TÀI LI@U

1.1 Nghiên cAu vB mu!i Culex và vai trò truyBn b.nh VNNB c a chúng

Hình 1.1: Mu i Culex Z vEt trung gian

truy.n b&nh viêm não NhEt B,n

Kh, năng lây truy.n virus VNNB qua vector ñư:c xác ñ0nh

b i m t s y u t : Vector có kh, năng truy.n b&nh ph,i là nhmng loài

mu i cái có kh, năng hút máu và

tr thành mu i b0 nhicm virus Vector ñó ph,i có ñi.u ki&n t t ñ4 virus nhân lên trong nó v i hi&u giá cao

Trên th gi i, hi&n nay ñã bi t 17

loài mu i có kh, năng truy.n virus VNNB, trong ñó loài Culex

tritaeniorhyncus có kh, năng truy.n b&nh cao nh3t Các loài mu i này sinh

s,n ñ7ng ru ng, ñôi khi xa nơi cba ngư[i, nhưng bay ñ n ñư:c nhmng

vùng xung quanh nhà ngư[i ñ4 hút máu Mu i Culex tritaeniorhynchus có

th4 bay xa 1,5 km và ñư:c phát hi&n ñ cao 13Z15m so v i m6t ñ3t; ñó là ñ cao mà các loài chim thư[ng trú ñEu Đó là ñi.u ki&n ñ4 virus VNNB có th4 lây truy.n gima các loài chim Mu i hút máu ñ ng vEt có virus, ñ6c bi&t là l:n, chim trong th[i kỳ nhicm virus huy t, sau ñó mu i có kh, năng truy.n b&nh

su t ñ[i và có th4 truy.n virus sang ñ[i sau qua trLng Virus thư[ng phát tri4n

t t trong cơ th4 mu i nhi&t ñ 270C Z 300C N u dư i 200C thì s% phát tri4n cba virus dOng lUi Đó cũng là lý do th4 hi&n b&nh VNNB x,y ra nhmng tháng nóng, nhmng vùng nhi&t ñ i [28]

1.1.1 Tình hình nghiên cAu trên thG giHi

Có nhi.u loài mu i Culex ñã ñư:c xác ñ0nh là trung gian truy.n b&nh viêm

não NhEt B,n M t s nư c Đông Nam Á như Thái Lan, Singapor, Indonesia, Philippin, Malaysia vi&c ñi.u tra nghiên cLu v khu h&, sinh thái hKc, vai trò

truy.n b&nh và bi&n pháp phòng ch ng nhmng loài mu i Culex là trung gian

truy.n b&nh VNNB ñã ñư:c nhi.u tác gi, quan tâm, như G.L Chiang và CS, 1985; I Vythilingam và CS., 1992; M.S Chang và CS., 1993…

Nhmng loài mu i sau ñây ñã ñư:c xác ñ0nh là vector cba b&nh viêm não NhEt B,n và ñã ñư:c nhi.u tác gi, nghiên cLu:

Culex gelidus Theobald, 1901 có th4 truy.n viêm não NhEt B,n

Malaysia và Thái Lan Theobald 1901, ñã thu thEp loài mu i này Taipang,

Perak, Malaya and Quilon, Travancore, zn Đ và ñ6t tên là Culex cuneatus

Năm 1907, Theobald thu thEp ñư:c zn Đ và Sarawak (Borneo), ông ñ6t

tên là Culex bipunctata Loài mu i này phân b khu v%c châu Á Thái Bình

Dương g7m các nư c như: Mianma, Trung Qu c, zn ñ , Indonesia, NhEt B,n, Malaysia, Nê Pan, Niu Gui Nê, Pakixtan, Philippin, Đài Loan, Thái Lan, Vi&t Nam zu trùng tìm th3y các loUi | nư c tUm th[i khác nhau, | nư c bán c ñ0nh và c ñ0nh như ao tù, các vũng nư c nh} và nhmng c ng rãnh nh} ThAnh tho,ng tìm th3y 3u trùng trong các dung cu nhân tUo như thùng, b4 chLa nư c Mu i cái hút máu nguy hi4m, chúng ưa thích hút máu gia súc và ngư[i (Bram, 1967) [32]

Culex tritaeniorhynchus Giles, 1901 là vector chb y u cba b&nh viêm

não NhEt B,n B vùng Đông Phương (Oriental region) Theobald 1905, ñã thu

thEp loài mu i này Bom Bay Z zn Đ và ñ6t tên là Culex biroi Dyar 1920,

ñã thu thEp loài mu i này Los Banos, Philippin và ñ6t tên là Culex

summorosus Baraud and Christophers 1931, ñã thu thEp loài mu i này

Chieng Mai, Thái Lan và ñ6t tên là Culex siamensis Loài mu i này phân b

h u như kh p th gi i: Angôla, Camerun, C ng Hoà Trung Phi, Dahomaey,

Ai CEp, Gambia, Gha Na, zn Đ , Iran, Iraq, Israel, Jordan, Kenya, Lebanon, Malagasy, ñ,o Maldive, Mozambique, Nigeria, Nga, ArEp Xê út, Senegal, Sri Lanka, Tanzania, Togo, Th| Nhĩ kỳ, Turkmen, khu v%c Châu Á Thái Bình Dương zu trùng tìm th3y nhi.u loUi | nư c khác nhau, các vũng nư c c ñ0nh hay bán c ñ0nh, có ánh n ng m6t tr[i và cây c} Nơi s ng không gi i hUn, g7m ñ m l y, ao tù, mương, rãnh Mu i cái chb y u hút máu các loài gia súc có sOng và l:n nhưng hút c, máu ngư[i khi thi u gia súc (Bram,1967) [32]

Culex vishnui Theobald, 1901 là vector quan trKng cba b&nh viêm não

NhEt B,n Loài mu i này phân b khá r ng, h u như kh p các nư c thu c châu Á –Thái Bình Dương: Bangladesh, Mianma, Campuchia, Trung Qu c,

zn Đ , Indonesia, NhEt B,n, Malaysia, Nê Pan, Philippin, Singapo, Sri Lanka, Đài Loan, Thái Lan, Đông Timor, Vi&t Nam zu trùng ñ6c bi&t tìm th3y trong ao tù, bao g7m ch nư c bùn, mương rãnh, ao, vũng chân gia súc,

l p bánh xe, và ñ7ng ru ng m i cho nư c vào và lúa m i c3y Mu i cái chb

y u hút máu các loài chim và l:n, nhưng s‚n sàng hút c, máu ngư[i khi thi u gia súc (Sirivanakarn 1976)[32]

Culex sitiens Wiedemann, 1928 có kh, năng truy.n viêm não NhEt B,n

và nhicm t% nhiên v i giun chA Brugia malayi Thái Lan (Harbach,1988) Walker 1859, ñã thu thEp ñư:c loài mu i này Makessar, Celebes và ñ6t tên

là Culex impellens Theobald 1901, ñã thu thEp ñư:c loài mu i này Quilon, Travancore, Madras, and Shahjahanpur provinces và ñ6t tên là Culex

microannulatus Nhưng năm 1901, ông thu thEp ñư:c loài mu i này

Australia thì lUi ñ6t tên là Culex annulirostris; năm 1903, nhmng mau thu thEp Bruas, Dindings cba Malaya ông ñ6t tên là Culex somaliensis Taylor 1912,

1913, 1914 ñã ñ6t các tên khác nhau khi thu thEp các ñ0a phương khác nhau

như: Culex saibaii, Culex paludis, Culex annulata và Culex milni Harbach

1988, ñã ñ6t tên là Culex mauritanicus cho nhmng mau thu thEp Taghjicht,

Morocco zu trùng loài mu i này ñã tìm th3y môi trư[ng nư c m6n, nư c l: và nư c ngKt ñKng trên ñ3t và nhmng dung cu nhân tUo chLa nư c vùng ven bi4n Mu i cái chb y u hút máu các loài chim và l:n, nhưng s‚n sàng ñ t ngư[i (Harbach, 1988) [32]

1.1.2 Tình hình nghiên cAu " Vi.t Nam và khu v&c Tây Nguyên

Đã có m t s công trình nghiên cLu v khu h&, sinh thái, d0ch tc hKc

cba mu i Culicinae, vector cba m t s b&nh nguy hi4m như b&nh giun chA, s t

xu3t huy t, viêm não NhEt B,n… cba các tác gi,: Vũ Th0 Phan, và CS, 1975;

Vũ ĐLc Hương và CS.,1984, 1992, 1996; Đ Sĩ Hi4n và CS., 1992; Tr n

Ti n, 1992 M t s công trình ñi sâu nghiên cLu v ñ6c ñi4m phân b , sinh lý, sinh thái cba mu i truy.n b&nh viêm não mi.n B c Vi&t Nam cba các tác gi,: Nguycn Th0 BUch NgKc, Trương Quang HKc, TU Huy Th0nh và CS., 1993.v.v…ñã ñư:c công b Nhmng năm g n ñây, các công trình nghiên cLu

ñã quan tâm ñ n bi&n pháp phòng trO mu i bhng hoá ch3t, bi&n pháp sinh hKc, bi&n pháp môi trư[ng… ñ7ng th[i ti p tuc ñánh giá s% nhUy c,m cba các vector v i các hoá ch3t ñang se dung Vi&t Nam Các k t qu, nghiên cLu ñó

ñã góp ph n tích c%c vào vi&c phòng ch ng các b&nh này

Trư c năm 1954, các công trình nghiên cLu v mu i Culicinae Vi&t

Nam chb y u do ngư[i nư c ngoài th%c hi&n: Borel (1926,1928, 1930), Toumanoff (1933, 1937), Galiard (1936), Galiard và Đ6ng Văn Ngm (1947,

1949, 1950) Vào nhmng năm 50 cba th k† trư c, b&nh viêm não NhEt B,n ñã ñư:c phát hi&n Vi&t Nam (Prevot, 1953, 1954)

Năm 1954Z1975, các công trình nghiên cLu v trung gian truy.n b&nh viêm não mi.n B c Vi&t Nam ñư:c ti n hành k t h:p v i công tác ñi.u tra

cơ b,n khác, như các công trình cba Vũ Th0 Phan (1957), B môn ký sinh trùng ĐUi hKc Y dư:c Hà N i (1961), Grokhovskaia (1967), Vũ Th0 Phan và CS., 1973 ˆ mi.n Nam có công trình cba Stojanovich và Scott (1966),

Renert (1973), Nguycn Th0 Kim Thoa (1966, 1974)… [22] TO năm 1964 ñ n

1968, Vi&n S t rét Z KST Z CT Trung Ương và Vi&n VSDT Trung Ương ñã

ph i h:p ñi.u tra, phân lEp virus tO mu i trên quy mô l n, và ñi t i nhEn ñ0nh

là nhóm Culex tritaeniorhynchus, Culex vishnui có liên quan mEt thi t ñ n

mùa d0ch VNNB Song t3t c, các phân lEp virus tO mu i ñ.u không thành công Năm 1971, ti p tuc tìm hi4u vai trò truy.n b&nh VNNB cba mu i

nư c ta Nh m xác ñ0nh s% liên quan gima các loài mu i và d0ch tc b&nh viêm não th%c ñ0a (tUi xã M.T, huy&n TO Liêm Z Hà N i và xã H.T, huy&n Vi&t Yên, tAnh Hà B c) cũng như s% c,m thu cba chúng trong th%c nghi&m K t

qu, nghiên cLu ñã rút ra nhEn xét:

Z Mu i Culex tritaeniorhynchus có mEt ñ cao tO tháng 5 Z 9

Z S b&nh nhân có h i chLng viêm não phát hi&n vào tháng 6,7

Z Trong th[i gian tO tháng 5 ñ n tháng 9 ñã phân lEp ñư:c 3 chbng

viêm não NhEt B,n tO mu i Culex tritaeniorhynchus

Đ7ng th[i tham kh,o k t qu, cba các nghiên cLu trư c ñó, các tác gi,

ñã khŒng ñ0nh: Culex tritaeniorhynchus là m t loài mu i truy.n b&nh VNNB

Vi&t Nam [29]

TO năm 1975 ñ n nay, khi b&nh viêm não NhEt B,n x,y ra h u kh p

ñ0a phương trong c, nư c, vi&c nghiên cLu v mu i Culex mang tính ch3t quy

mô r ng l n hơn, chb y u do ngư[i Vi&t Nam ti n hành, g7m các công trình cba các tác gi, : Phan Th0 Như Ý (1974, 1975), Đ Quang Hà (1976, 1978),

Vũ ĐLc Hương (1984), Vũ ĐLc Hương, Nguycn Th0 BUch NgKc và CS (1985, 1987, 1993), Vũ Sinh Nam và CS (1990, 1992), Đ Sĩ Hi4n và CS (1992), Tr n văn Ti n (1992), Nguycn Th0 BUch NgKc (1993, 1995)…

K t qu, nghiên cLu v ñ6c ñi4m sinh thái m t s loài mu i có vai trò truy.n b&nh viêm não NhEt B,n cba các tác gi, ñư:c tóm t t như sau:

Culex gelidus Theobald, 1901 thư[ng th3y nhmng làng mUc thu c

n i, ngoUi thành Hà N i, nh3t là nhmng nơi có nhi.u ao h7 Mu i thư[ng

nhmng nơi bgn thAu, có phân súc vEt như chu7ng trâu bò, chu7ng l:n…còn trong nhà thì ít th3y (nh3t là nhmng nhà không nuôi súc vEt) Mu i này thư[ng ñEu nhmng ch th3p có bóng t i như bãi c}, bui rEm chung quanh chu7ng

nuôi súc vEt Mu i Culex gelidus có quanh năm, nhưng phát tri4n mUnh nh3t

vào tháng 10, tháng 11 [1]

Culex tritaeniorhynchus Giles, 1901 kh p nhmng nơi có h7 ao, bui

rEm, nh3t là nhmng nơi có chu7ng nuôi súc vEt như trâu, bò, gà, l:n…Trong nhà ngư[i ít khi th3y, chA có nhmng nhà mà chung quanh có chu7ng gia súc

m i th3y mu i Nói chung, nhmng nơi cao ráo, ít h7 ao, ít bui rEm thì mu i này r3t hi m Mu i ưa ñEu nhmng ch th3p, t i Mu i này phát tri4n quanh năm, nhưng nhi.u nh3t là tO tháng 10, tháng 11[1]

Culex vishnui Theobald, 1901 có kh p mKi làng mUc thu c n i ngoUi

thành Hà N i, nh3t là nhmng nơi ao h7, bui rEm, chu7ng trâu bò, v.v…Ít khi th3y loài mu i này trong nhà, chA có nhmng nhà chung quanh có h7 ao ho6c nuôi súc vEt, trâu bò… m i có nhi.u Nói chung mu i ưa nhmng nơi bgn, bui rEm, ít ánh sáng, còn nhmng nơi cao ráo thì ít th3y Mu i thư[ng ñEu ch|

t i Quanh năm ñ.u th3y có loài mu i này

Culex fuscocephala Theobald, 1907 thư[ng nhmng nơi thi u ánh

sáng, bgn thAu nh3t là nhmng nơi h7, ao có nư c ñKng Thư[ng th3y ñEu nhmng bãi c}, bui rEm quanh h7 ao Trong nhà ngư[i và chu7ng nuôi gia súc ít có loài mu i này Chúng phát tri4n quanh năm, nhưng nhi.u nh3t vào tháng 7, tháng 8[1]

Năm 1987Z1990, m t nghiên cLu v “Sinh hKc m t s loài mu i

Culicinae có ý nghĩa d0ch tc Hà N i” ñã ñư:c ti n hành K t qu,, ñã thu

thEp ñư:c 21 loài thu c 6 gi ng Mu i Culex tritaeniorhynchus có nhi.u

chu7ng gia súc vào ban ñêm, chu7ng trâu, bò có nhi.u hơn chu7ng l:n, phát tri4n vào mùa khô, tO tháng 4 ñ n tháng 10, có hai ñAnh cao vào tháng 4

và tháng 8 BK gEy tìm th3y nhi.u ru ng lúa, mương máng, ao, h7, h vũng

có th%c vEt thby sinh là cây th,o và rong Mu i Culex vishnui có ñ6c ñi4m v

bi n ñ ng s lư:ng, nơi hoUt ñ ng và nơi trú gn, | bK gEy gi ng v i mu i

Culex tritaeniorhynchus, nhưng có s lư:ng mu i và bK gEy nhi.u hơn [6]

Năm 1992, m t nghiên cLu khá ñ y ñb và lý thú v ñ6c ñi4m sinh thái

Culex tritaeniorhynchus ñã ñư:c ti n hành tUi th%c ñ0a xã Đ7ng Quang,

Qu c Oai, Hà Tây cba nhóm tác gi, Nguycn Th0 BUch NgKc, Trương Quang

HKc, TU Huy Th0nh, cho th3y rhng: mu i Culex tritaeniorhynchus phát tri4n

vào mùa khô (tO tháng 4 ñ n tháng 9) Trong th[i gian này th[i ti t 3m áp và các ru ng tr7ng lúa h u như có nư c thư[ng xuyên, tUo ñi.u ki&n thuEn l:i

cho bK gEy phát tri4n ˆ ñây, qu n th4 mu i Culex tritaeniorhynchus có ñAnh

cao vào tháng 5, mEt ñ mu i hoUt ñ ng hút máu ban ñêm tăng cao k4 c, trong nhà, chu7ng trâu bò và chu7ng l:n Mu i thư[ng trú ñEu và tiêu máu ngoài nhà, chu7ng trâu bò nhi.u hơn chu7ng l:n và trong nhà TEp tính hút máu cba loài mu i này phu thu c nhi.u vào các y u t khí hEu, ñ6c bi&t b0 ,nh

hư ng mUnh m• b i lư:ng mưa Vào nhmng tháng mưa nhi.u, s lư:ng mu i trú gn trong nhà và chu7ng gia súc ban ngày gia tăng Vào ban ñêm, mu i tích c%c hoUt ñ ng ñ4 tìm m7i chu7ng gia súc và c, trong nhà, mEt ñ mu i cao nh3t chu7ng trâu là 30 con/chu7ng; chu7ng l:n là 3,5 con/chu7ng và trong nhà 7 con/nhà Mu i vào nhà hút máu ngư[i cao nh3t th[i gian tO 20Z24h và sau ñó gi,m d n Các tác gi, ñã nhEn xét: s lư:ng qu n th4 mu i có liên quan ch6t ch• v i c,nh quan khu dân cư “Nơi nào nuôi l:n nhi.u, mEt ñ dân cư cao, di&n tích th| cư chEt h•p làm cho m i liên h& gima ngư[i và gia súc g n gbi, tUo ñi.u ki&n thuEn l:i cho b&nh viêm não NhEt B,n lan truy.n

thông qua các vector như Culex tritaeniorhynchus” [22]

‘ bK gEy loài Culex tritaeniorhynchus có liên quan ch6t ch• ñ n ñ7ng

ru ng và vi&c tr7ng lúa TUi ru ng lúa, khi thby v%c m i ñư:c hình thành l n

ñ u trong năm (tháng 1, tháng 2) và khi nhi&t ñ còn th3p (15Z16,50C) s lư:ng bK gEy ít TO tháng 3 s lư:ng bK gEy b t ñ u gia tăng mUnh m•, bK

gEy tu|i 3Z4 ñUt ñAnh cao vào tháng 4, tháng 5 và tháng 9, phù h:p v i mEt ñ

mu i trư ng thành trong khu dân cư và v i hai mùa lúa tr| bông vào th[i ñi4m cu i vu chiêm (tháng sáu) Trong mùa ñông, khi ñ7ng ru ng khô cUn hŒn thì mu i ñM các mương dan nư c và các h , vũng còn sót lUi trên ñ7ng

ru ng Bhng cách ñó chúng duy trì qu n th4 qua mùa rét [22]

Năm 1992Z1994, tUi Hà N i ñã phát hi&n ñư:c 209 trư[ng h:p m c h i chLng não c3p trM em, trong ñó 21 trư[ng h:p n i thành, và vi&c giám sát vector truy.n b&nh viêm não NhEt B,n n i, ngoUi thành Hà N i ñã ñư:c ti n

hành K t qu, cho th3y, mu i Culex tritaeniorhynchus thu thEp ñư:c quanh năm, nhưng nhi.u nh3t vào tháng 4, 5 và 8, 9 ˆ ngoUi thành Culex

tritaeniorhynchus thu ñư:c chu7ng trâu bò nhi.u hơn Trong n i thành,

không có chu7ng bò, loài mu i này thu ñư:c chu7ng l:n nhi.u hơn trong

nhà MEt ñ Culex tritaeniorhynchus gi,m d n tO ngoUi thành vào n i thành

[24]

ˆ Tây Nguyên, năm 1993 các tác gi, Đ6ng Tu3n ĐUt, Nguycn Ái Phương, Lý Th0 Vi Hương và c ng s% ñã xác ñ0nh có 41 loài mu i thu c phân

hK Culicinae Trong ñó gi ng Aedes có 16 loài, Armigeres: 8 loài,

Mansonia: 1 loài, Orthopodomya: 1 loài, Malaya: 1 loài, Toxorhynchites: 3

loài, Tripteroides: 2 loài và ñ6c bi&t gi ng Culex có 9 loài [3].

M6c dù ñã có m t s công trình nghiên cLu v thành ph n, phân b cba

mu i Culex khu v%c trong nhmng năm trư c ñây Song, s ñi4m ñi.u tra

chưa nhi.u, s lư:ng loài ñã ñư:c xác ñ0nh và s% phân b cba chúng chưa

ph,n ,nh m t cách ñ y ñb cba các loài mu i thu c gi ng Culex Tây

Nguyên Vì vEy vi&c m r ng di&n ñi.u tra nhhm thu thEp và xác ñ0nh ñư:c

ñ y ñb hơn thành ph n loài, s% phân b cba chúng là th%c s% c n thi t

1.2 NhIng nghiên cAu vB virus viêm não Nh4t B/n

1.2.1 Nghiên cAu vB virus VNNB trên thG giHi

Tác nhân gây b&nh VNNB là virus thu c hK Togaviridae trong nhóm B cba gi ng flavi virus Virus có dUng hình c u, ñư[ng kính trung bình 40Z50nm

V c3u trúc virus VNNB g7m có:

Z Lõi ñư:c c3u tUo b i axit ribonucleic, s:i ñơn, là vEt li&u di truy.n cba virus

Z Capsit bao bKc chung quanh lõi ñư:c c3u tUo b i nucleoprotein

Z V} bKc ngoài c3u tUo b i glycoprotein Đó là kháng nguyên b m6t có tính ngưng k t h7ng c u nên gKi là kháng nguyên ngưng k t h7ng c u và có hoUt tính trung hoà Đ6c tính cba virus: không b0 phá hby pH = 7 Z 9, t t nh3t pH = 8 Virus b0 b3t hoUt nhanh nhi&t ñ 500C và trên b m6t virus có lipid nên r3t nhUy c,m v i các ch3t dung môi hoà tan m” ête, desoxycholat natri Ngoài ra, virus còn b0 b3t hoUt nhanh b i tia h7ng ngoUi

6 ch7a (reservoir) virus

MLc ñ c,m nhicm cba các loài ñ ng vEt ñ i v i virus VNNB khác nhau T† l& kháng th4 dương tính cao ñ i v i virus VNNB ñã ñư:c chLng minh các súc vEt như l:n, ng%a, các loài chim và t† l& dương tính th3p trâu, bò, dê, cOu, chó, khA L:n và chim là nhmng vEt chb quan trKng nh3t d% trm, nhân lên và lan

r ng virus VNNB, bò không th4 hi&n là vEt chb quan trKng cba virus VNNB

Hình 1.2 : Hình ,nh cba virus viêm não NhEt B,n (Japanese Encephalitis Virus)

Vector chb y u có hút máu bò và có nhmng bhng chLng v huy t thanh hKc th4 hi&n bò b0 nhicm virus Nhưng bò s ng lâu năm nên hàng năm không xu3t hi&n nhi.u qu n th4 bò c,m nhicm m i; ng%a cũng b0 nhicm b&nh VNNB, nhưng nó không ñóng vai trò trong vi&c lan truy.n b&nh L:n ñư:c coi là ngu7n nhicm virus huy t quan trKng truy.n qua mu i b i vì:

Z ChA s l:n b0 nhicm virus trong t% nhiên cao hơn c,

Z S% xu3t hi&n virus trong máu l:n thư[ng x,y ra ngay sau khi l:n b0 nhicm virus VNNB

Z Chu kỳ bình thư[ng cba virus VNNB trong thiên nhiên ñư:c thOa nhEn

là m t chu kỳ “CHIM Z MU–I” V mùa hè, chu kỳ cơ b,n này phát tri4n thêm ra m t chu kỳ “MU–I Z L˜N”, tO ñó có th4 phát sinh ti p

n i m t chu kỳ ñ6c bi&t “ MU–I Z NGƯ™I” Căn cL vào ý ki n ñ xu3t cba P Mollaret và J Schneider (1963) và trên cơ s hi4u bi t v sinh thái hKc cba virus VNNB, có th4 minh hoU chu kỳ t% nhiên cba b&nh VNNB như sau:

MU–I MU–I

CHIM CHIM MU–I L˜N L˜N MU–I NGƯ™I MU–I

1.2.2 Nghiên cAu vB virus viêm não Nh4t B/n " Vi.t Nam

Trong hai năm (2000Z2001), Vi&n VSDT Trung Ương và Vi&n VSDT Tây Nguyên ñã ti n hành ñi.u tra d0ch tc, huy t thanh hKc 8 tAnh, thành mi.n B c, Tây Nguyên v i t|ng s 1589 mau máu l:n, xác ñ0nh trung bình nhân hi&u giá kháng nguyên virus VNNB nhmng vùng trKng ñi4m cba mi.n

B c 59,05 ñ n 117,93 Nhmng vùng d0ch x,y ra mang tính ch3t r,i rác, lM tM như B c Giang, Tây Nguyên hi&u gía kháng th4 29,31Z 38,91 Đã phân lEp

đư:c 3 chbng virus VNNB tO hai lồi mu i Culex tritaeniorhynchus và Culex annulus, và m t chbng virus VNNB tO máu l:n K t qu, chgn đốn huy t

thanh hKc cho th3y b&nh VNNB x,y ra trong mùa hè và chb y u trM em dư i

15 tu|i chi m 83,18% t|ng s m c Các tác gi, đã rút ra nhEn xét: “Do k t

qu, se dung vacxin, t† l& m c VNNB trong nhĩm b&nh nhân tO 1Z4 tu|i gi,m

so v i các năm trư c, chA chi m 17,28% t|ng s m c” [13]

Vi&c se dung t bào mu i Aedes albopictus dịng C6/36 đã phân lEp

đư:c 6 chbng virus tO d0ch não tby cba b&nh nhân cĩ h i chLng não c3p Đ0nh loUi virus bhng ki thuEt ELISAZSandwich và ki thuEt micn d0ch huỳnh quang gián ti p, đã xác đ0nh 4 chbng virus viêm não NhEt B,n, 2 chbng chưa xác đ0nh Cĩ 43,26% (196/453) trư[ng h:p h i chLng não c3p mi.n B c do virus viêm não NhEt B,n T† l& m c VNNB trM em 1Z4 tu|i mi.n B c đã gi,m tO 37,62 trong năm 1989Z1995 xu ng cịn 11,22% trong năm 2002, do vi&c tăng cư[ng se dung vacxin VNNB cho trM em tO 1Z5 tu|i trong chương trình tiêm chbng m r ng [15]

Vi&c Lng dung ki thuEt Lc ch h7ng c u đ4 nghiên cLu s% chuy4n đ|i kháng th4 virus VNNB l:n tUi Hồi ĐLc Z Hà Tây cba nhĩm tác gi,: Phan Th0 Ngà, Vũ Sinh Nam, Masahiro Takagi (2002) cho th3y rhng, s% chuy4n đ|i kháng th4 l:n x,y ra quanh năm Đã phân lEp đư:c 7 chbng virus VNNB tO

83 mau mu i và 4 chbng virus VNNB tO 30 mau máu l:n Các chbng virus VNNB phân lEp tO mu i và tO máu l:n vào th[i đi4m trong và ngồi mùa d0ch K t qu, nghiên cLu đã xác đ0nh cĩ s% lưu hành cba virus VNNB thu c nhĩm genotyp I mi.n B c Vi&t Nam trong năm 2000 [16]

Nghiên cLu hình thái c3u trúc virus viêm não NhEt B,n trong các loUt vacxin s,n xu3t tUi Vi&t Nam K t qu, cho th3y, 28 loUt vacxin viêm não do Vi&n VSDT Trung Ương s,n xu3t cĩ đ tinh khi t cao, các hUt virus cĩ hình

kh i c u đ.u đ6n, nguyên v•n, gima cĩ lõi, bên ngồi là v} bKc, ngồi cùng là

các lơng chi u Đư[ng kính trung bình cba các hUt này 45Z50nm Đơi khi quan sát th3y các m,nh, các c3u te nh}, đĩ là thành ph n cba hUt virus đang trong quá trình hồn chAnh [11]

›ng dung ki thuEt MACZELISA đ4 xác đ0nh t n su3t nhicm virus viêm não NhEt B,n trong qu n th4 l:n Cát Qu Z Hồi ĐLc Z Hà Tây tO tháng 9Z

2001 đ n tháng 8Z2002 cho th3y: t n su3t nhicm virus viêm não NhEt B,n trong qu n th4 l:n trong mùa d0ch r3t cao, v i t† l& xác đ0nh dương tính là 82,00% trong tháng 6 Ngư:c lUi trong các tháng ngồi mùa d0ch t n xu3t nhicm virus viêm não NhEt B,n trong qu n th4 l:n r3t th3p (1,96Z14,00%) [14]

So sánh đ nhUy cba ki thuEt ngưng k t hUt v i ki thuEt MACZELISA trong chgn đốn nhanh viêm não NhEt B,n th3y rhng: đ nhUy cba ki thuEt ngưng k t hUt phát hi&n kháng th4 đ6c hi&u IgM là 91,11%, đ nhUy cba ki thuEt MACZELISA là 97,77% [12]

Nghiên cLu đánh giá đáp Lng kháng th4 đ i v i các chbng viêm não NhEt B,n phân lEp đư:c Vi&t Nam (năm 2000), k t qu, cho th3y: 100% (57/57) trM em cĩ đáp Lng kháng th4 cao v i chbng virus này [4]

Nghiên cLu phân tích s% ti n hố cba virus VNNB mi.n B c Vi&t Nam qua ki4m tra 15000 nucleotid vùng gen v} Z Enelope (E) mã hố; 9 chbng virus VNNB phân lEp mi.n B c Vi&t Nam đư:c xác đ0nh trình t% và

so sánh v i nhmng chbng cba Vi&t Nam phân lEp tO não te thi trong các năm

1987, 1989 thu c nhĩm genotyp 3 Các chbng phân lEp tO l:n và mu i trong các năm 2001 và 2002 thu c nhĩm genotyp 1 S% xu3t hi&n virus VNNB genotyp 1 mi.n B c Vi&t Nam trong các k t qu, phân lEp tO mu i và l:n l n

đ u tiên đư:c ghi nhEn [17]

Năm 2002, chbng virus Arbo m i cĩ ký hi&u 02VN208 đư:c phân lEp

tO d0ch não tby cba b&nh nhân cĩ h i chLng não c3p mi.n B c Vi&t Nam

bhng dòng t bào C6/36 Virus hình c u có v}, kích thư c kho,ng 50nm, vEt li&u di truy.n ARN Trình t% vEt liêu di truy.n cba chbng virus không gi ng trình t% cba các chbng virus ñã công b trên th gi i và các tác gi, ñã ñ6t tên

là Virus Nam Đ0nh (NĐZ theo tên ñ0a phương cba b&nh nhân) [18] Virus Nam Đ0nh Z m t virus Arbo m i ñư:c phân lEp tO b&nh nhân h i chLng não c3p mi.n B c Vi&t Nam năm 2002, s% lưu hành cba virus này ñã ñư:c ghi nhEn mi.n B c, mi.n Trung và Tây Nguyên Đã xác ñ0nh s% nhân lên cba

virus viêm não Nam Đ0nh trên t bào Aedes albopictus dòng C6/36 bhng

phương pháp lát c t siêu m}ng sau ñó gây nhicm 48 gi[ Đã xác ñ0nh virus viêm não Nam Đ0nh nhân lên trong bào tương t bào, là ñ6c trưng ñi4n hình cba virus có vEt li&u di truy.n RNA v.v…[21] Nhmng năm sau ñó, virus viêm não Nam Đ0nh ñã ñư:c phân lEp Gia Lai [19]

1.3 Tình hình b.nh VNNB trên thG giHi, Vi.t Nam và Tây Nguyên

B&nh viêm não NhEt B,n là b&nh nhicm virus c3p tính làm t|n thương h&

th ng th n kinh trung ương, có | b&nh trong thiên nhiên B&nh gây ra do virus VNNB lây truy.n tO ngu7n b&nh ñ n ngư[i qua mu i ñ t Cơ ch lưu hành, tác nhân gây b&nh, sinh lý b&nh, | chLa virus, vector truy.n b&nh, cách lây truy.n ñã ñư:c nghiên cLu khá ñ y ñb

B&nh VNNB ñã ñư:c bi t năm 1871, nhưng mãi ñ n năm 1935 ngư[i ta

m i phân lEp ñư:c virus tO não cba ngư[i b&nh Tokyo, NhEt B,n

Năm 1938, Mitamura ñã phân lEp ñư:c virus viêm não NhEt B,n mu i

Culex tritaeniorhynchus Đ n năm 1959, nhmng nghiên cLu NhEt B,n ñã xác

ñ0nh | chLa virus chb y u là l:n, chim, và mu i Culex tritaeniorhynchus là

vector chính truy.n b&nh VNNB gima các ñ ng vEt có xương s ng và tO ñó truy.n sang ngư[i

B&nh VNNB lưu hành r ng rãi châu Á, bao g7m NhEt B,n, Trung Qu c, Đài Loan, Hàn Qu c, Philippin, vùng vicn ñông nư c Nga, t3t c, các nư c Đông Nam Á và zn Đ ˆ zn Đ , b&nh xgy ra hàng năm v i s lư:ng l n, có năm ñ n

10.000 trư[ng h:p ˆ mi.n B c Thái Lan, hàng năm t† l& m c b&nh tO 10Z20/100.000 dân H u h t nhmng nư c này đ.u cĩ nhi&t đ cao vào mùa hè và mưa nhi.u thuEn l:i cho vi&c tr7ng lúa nư c, đ7ng th[i ngh chăn nuơi l:n đây cũng ph| bi n Chính n.n t,ng nơng nghi&p – xã h i đã tUo đi.u ki&n thuEn l:i cho s% lưu hành virus VNNB trong t% nhiên, tO đĩ dan đ n nhmng vu d0ch VNNB ngư[i [28]

TO năm 1959, Vi&t Nam ngư[i ta đã phát hi&n đư:c chLng viêm não trM em Sau đĩ b&nh đã ti p tuc đư:c phát hi&n nhi.u đ0a phương và trong nhi.u năm và tr nên nghiêm trKng vì ngày càng cĩ nhi.u ngư[i m c b&nh và t† l& te vong cao Nhưng các nghiên cLu v b&nh VNNB Vi&t Nam tO trư c

đ n nay chb y u tEp trung đi.u tra tình hình m c b&nh ngư[i trên phUm nhi.u tAnh, nhi.u vùng khác nhau trong c, nư c; đánh giá t† l& nhicm virus trong m t s lồi đ ng vEt dc c,m nhicm v í virus VNNB như l:n, m t s lồi chim Nghiên cLu Lng dung m t s ki thuEt chgn đốn b&nh và xét nghi&m tìm virus VNNB và nghiên cLu c3u trúc virus và đánh giá hi&u qu, se dung vacxin VNNB trong c ng đ7ng dân cư m t s đ0a phương Ngồi ra,

cĩ m t s cơng trình đi.u tra, nghiên cLu v vector truy.n b&nh v.v [28]

TO năm 1984Z1993 đã phân lEp đư:c 19 chbng virus VNNB, tO 127 b&nh nhân vào đi.u tr0 tUi các b&nh vi&n Hà N i [9] TUi Ngh& An, tO năm

1994 đ n 1996, trung bình m i năm cĩ 96 trư[ng h:p VNNB; t† l& l:n b0 nhicm virus VNNB là 46,3% Tuy chưa phân lEp virus VNNB tO mu i, nhưng

các tác gi, đã nhEn xét “mu i Culex trtaeniorhynchus xu3t hi&n trong su t

năm và s lư:ng cá th4 mu i cao trong các tháng 4, 5 và 6 [2] TUi Hu trong

b n năm (tO 1992Z 1995) cĩ 173 trư[ng h:p VNNB và đã xác đ0nh cĩ s% lưu hành VNNB ngư[i, b&nh nhân tEp trung trM em dư i 15 tu|i [10] Trên đ0a bàn tAnh Kiên Giang, tO năm 1994Z1998, m i năm trung bình cĩ 8Z20 trư[ng h:p VNNB; b&nh x,y ra r,i rác tUi các đ0a phương trong tAnh và tEp trung vào tháng 1, 2 và 3

Theo s li&u th ng kê cba Vi&n VSDT Trung Ương, năm 1995 Vi&t Nam chA còn 2 tAnh chưa phát hi&n ñư:c b&nh viêm não là tAnh Qu,ng Ngãi và tAnh Kon Tum Đ n năm 2006 trên ñ0a bàn 29 tAnh phía b c (tO Hà Tĩnh tr ra) ñ.u có b&nh nhân m c h i chLng não c3p T|ng s b&nh nhân là 823 ngư[i, trong ñó có 14 te vong; b&nh nhân có xu hư ng gia tăng các tAnh mi.n núi, như Lai Châu 9,69 b&nh nhân /100.000dân; LUng Sơn 7,23 b&nh nhân /100.000dân; Sơn La 6,35 b&nh nhân /100.000dân và Hà Giang 6,14 b&nh nhân /100.000dân (B,ng 1.1) (Hình 1.3 )

Hình 1.3 Tình hình viêm não virus Vi&t Nam 1996Z2006

B,ng 1.1: S b&nh nhân viêm não/100.000 dân Vi&t Nam, năm 2006

TT Đ a danh Dân s * S mOc# chGt# S TQ l mOc (%)

Trên ñ0a bàn Tây Nguyên, tO năm 2000Z 2001 ñã phát hi&n ñư:c 14 trư[ng h:p nhicm virus VNNB (Kon Tum 2, Gia Lai 1, Đ k L k 11), trong t|ng s 30 b&nh nhân m c h i chLng viêm não c3p [4], [13] Đ6c bi&t, ñ i v i các loài là vector cba b&nh viêm não NhEt B,n Qua giám sát d0ch tc, cho th3y rhng: nhmng năm g n ñây s b&nh nhân viêm não NhEt B,n ñ0a bàn Tây Nguyên có chi.u hư ng gia tăng Đây là lý do quan trKng cho s% nghiên cLu

các y u t liên quan, ñ6c bi&t là xác ñ0nh và phát hi&n các loài mu i Culex Trong ñó chú ý ñ n kh, năng nhicm vius cba gi ng mu i Culex là m t trong

nhmng m c xích trong chu kỳ t% nhiên cba b&nh VNNB tUi khu v%c Tây Nguyên

1.4 M t s yGu t t& nhiên và xã h i " Tây Nguyên

B,ng 1.2 S ñơn v0 hành chính Tây Nguyên*

* : S li&u cba T|ng cuc Th ng kê (ngày 31 tháng 12 năm 2008)

Tây Nguyên ñ n năm 2008 g7m 5 tAnh (Kon Tum, Gia Lai, Đ k L k,

Đ k Nông, Lâm Đ7ng), 3 thành ph , 57 huy&n th0, 75 phư[ng, 47 th0 tr3n và

589 xã.(b,ng 1.2)

1.4.2 Đ?c ñi@m ñ a hình

Tây Nguyên không ph,i là m t cao nguyên duy nh3t mà là m t loUt cao nguyên li.n k Đó là các cao nguyên Kon Tum cao kho,ng 500m, cao nguyên Kon Plong, cao nguyên Kon Hà NOng, PleiKu cao kho,ng 800m, cao nguyên M’Dr k cao kho,ng 500 m, cao nguyên Buôn Ma Thu t cao kho,ng 500m, cao nguyên Mơ Nông cao kho,ng 800Z1000m, cao nguyên Lâm Viên cao kho,ng 1500m và cao nguyên Di Linh cao kho,ng 900Z1000m T3t c, các cao nguyên này ñ.u ñư:c bao bKc v phía Đông b i nhmng dãy núi và kh i núi cao (chính là Trư[ng Sơn Nam)

V i ñ6c ñi4m th| như”ng ñ3t ñ} bazan ñ cao kho,ng 500m ñ n 600m so v i m6t bi4n, Tây Nguyên r3t phù h:p v i nhmng cây công nghi&p như cà phê, ca cao, h7 tiêu, dâu thm, ñi.u và cây cao su cũng ñang ñư:c phát tri4n tUi ñây Cà phê là cây công nghi&p quan trKng s m t Tây Nguyên Tây Nguyên cũng là vùng tr7ng cao su l n thL hai sau Đông Nam B [23] Tây Nguyên cũng là khu v%c Vi&t Nam còn nhi.u di&n tích rOng v i th,m sinh vEt ña dUng, trm lư:ng khoáng s,n phong phú h u như chưa khai thác và ti.m năng du l0ch l n, Tây Nguyên có th4 coi là mái nhà cba mi.n Trung, có chLc năng phòng h r3t l n Tuy nhiên, nUn phá rOng hby di&t tài nguyên thiên nhiên và khai thác lâm s,n bOa bãi chưa ngăn ch6n ñư:c TUi ñây có th4 dan ñ n nguy cơ làm nghèo ki&t rOng và thay ñ|i môi trư[ng sinh thái

Khu h& ñ ng th%c vEt Tây Nguyên trư c ñây r3t phong phú, có t i 3.600 loài th%c vEt, 689 loài ñ ng vEt có xương s ng trong ñó có 40 loài

thu c b gEm nh3m (Rodentia) và hàng ngàn loài ñ ng vEt bEc th3p khác[24]

1.4.3 Khí h#u

Khí hEu Tây Nguyên ñư:c chia làm hai mùa: mùa mưa tO tháng 5

ñ n h t tháng 10 và mùa khô tO tháng 11 ñ n tháng 4 năm sau, trong ñó tháng

3 và tháng 4 là hai tháng khô và nóng nh3t Do ,nh hư ng cba ñ cao nên trong khi các cao nguyên cao 400Z500m khí hEu tương ñ i mát và mưa nhi.u, riêng cao nguyên cao trên 1.000 m (như Đà LUt) thì khí hEu lUi mát mM quanh năm như vùng ôn ñ i[23]

1.4.4 Dân cư

B,ng 1.3 Dân s các tAnh Tây Nguyên *

Tên t#nh (ngưZi) Dân s Di.n tích (km 2 ) (s ngưZi/km M4t ñ 2 )

* : Theo s li&u T|ng cuc Th ng kê (ñ n ngày 01/01/2008)

Dân cư g7m nhi.u dân t c khác nhau chung s ng Tây Nguyên như

Ba Na, Gia Rai, Ê ñê, Cơ Ho, MU, Xơ Đăng, Mơ Nông và Kinh Năm 1976, dân s Tây Nguyên là 1.225.000 ngư[i, g7m 18 dân t c, trong ñó ñ7ng bào dân t c thi4u s là 853.820 ngư[i (chi m 69,7% dân s ) Năm 1993 dân s Tây Nguyên là 2.376.854 ngư[i, g7m 35 dân t c, trong ñó ñ7ng bào dân t c thi4u s là 1.050.569 ngư[i (chi m 44,2% dân s ) Năm 2004 dân s Tây Nguyên là 4.668.142 ngư[i, g7m 46 dân t c, trong ñó ñ7ng bào dân t c thi4u

s là 1.181.337 ngư[i (chi m 25,3% dân s ) K t qu, này, m t ph n do gia tăng dân s t% nhiên và ph n l n do gia tăng cơ hKc: di dân ñ n Tây Nguyên theo 2 lu7ng di dân k hoUch và di dân t% do[23] Năm 2006 dân s Tây Nguyên là 4.868.900 ngư[i, ñ n ñ u năm 2008 dân s cba khu v%c Tây Nguyên là 5.004.200 (B,ng 1.3)

1.4.5 Kinh tH 3 xã h'i và môi trưJng

Tây Nguyên có l:i ñi4m v tài nguyên thiên nhiên ña dUng, phong phú,

có ñ n 2 tri&u ha ñ3t bazan màu m”, tLc chi m ñ n 60% ñ3t bazan c, nư c,

r3t phù h:p v i nhmng cây tr7ng công nghi&p như cà phê, ca cao, h7 tiêu, dâu thm, trà Di&n tích cà phê Tây Nguyên hi&n nay là hơn 290 nghìn ha, chi m 4/5 di&n tích cà phê c, nư c Đ k L k là tAnh có di&n tích cà phê l n nh3t (170 nghìn ha) và cà phê Buôn Ma Thu t n|i ti ng có ch3t lư:ng cao Tây Nguyên cũng là vùng tr7ng cao su l n thL hai sau Đông Nam B , chb y u tUi nhmng vùng tránh ñư:c gió mUnh như tAnh Gia Lai và tAnh Đ k L k.[23]

Tài nguyên rOng và di&n tích ñ3t lâm nghi&p Tây Nguyên ñang ñLng trư c nguy cơ ngày càng suy gi,m nghiêm trKng do nhi.u nguyên nhân khác nhau như: dân di cư m i ñ n lEp nghi&p xâm l3n rOng ñ4 và s,n xu3t (ñ3t nông nghi&p toàn vùng tăng r3t nhanh) cũng như nUn phá rOng, khai thác lâm s,n trái phép chưa ki4m soát ñư:c Hi&n nay, Tây Nguyên cho th3y các vùng sinh thái, các h& sinh thái, ña dUng sinh hKc và tài nguyên sinh vEt bi n ñ ng r3t nhi.u so v i nhmng năm 70, 80 cba th k† XX.[5]

Đ6c ñi4m t% nhiên, y u t môi trư[ng và ñi.u ki&n kinh t Z xã h i cba Tây Nguyên có ,nh hư ng tr%c ti p và gián ti p ñ n thành ph n loài, phân b vector b&nh viêm não NhEt B,n Tây Nguyên

Chương 2 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CgU

2.1 Đ a ñihm và thZi gian nghiên cAu

2.1.1 Đ a ñihm nghiên cAu

Các ñi4m ñư:c chKn nghiên cLu ñUi di&n cho sinh c,nh ñ6c trưng cba khu v%c (huy&n, tAnh) Sinh ñ0a c,nh cba ñi4m nghiên cLu phù h:p v i s% t7n

tUi và phát tri4n cba các loài mu i Culex, ñ6c bi&t các loài là vector truy.n

b&nh viêm não NhEt B,n ChKn ñi4m có chb ñ0nh là các ñi4m nghiên cLu trư c ñó ñã t7n tUi m m b&nh viêm não NhEt B,n, th4 hi&n qua s lư:ng b&nh

nhân có h i chLng viêm não ñ n ñi.u tr0 tUi các b&nh vi&n

i T#nh Kon Tum

+ Làng Ngó, xã Ia Chiêm* th0 Xã Kon Tum

+ Thôn 5 và thôn Kép Kram, xã Hoà Bình,* th0 xã Kon Tum

+ Thôn 4, xã Diên Bình, huy&n Đ k Tô

+ Xã Đ k, Sú huy&n NgKc H7i

i T#nh Gia Lai

+ Làng Krung và thôn 1, xã Ia Tô, huy&n Ia Grai.*

+ Làng Khoái và Làng Nhã, xã Ia Blang, huy&n Chư Sê*

+ Làng Á, xã IaH’l p, huy&n Chư Sê*

+ Làng Kách, xã Ia Khươl, huy&n Chư Păh*

+ Buôn Boóc Ray, xã Đ k Sơ Mei, huy&n Đ k Đoa

+ Làng Stiên, xã Tân Sơn, Tp Pleiku

i T#nh ĐOk LOk

+ xã Ea Phê, huy&n Krông P k

+ Buôn Jun, th0 tr3n Liên Sơn, huy&n L k

+ Buôn P c, xã Eap c, huy&n CưMgar

+ Buôn Tr3p, th0 tr3n Buôn Tr3p, huy&n Krông Ana

i T#nh ĐOk Nông

+ Buôn Buôr, xã Tâm Th ng, huy&n Cư Jút

+ Phư[ng Nghĩa Thành, th0 xã Gia Nghĩa

+ Buôn Sin VetDon, xã Đăk Nia, th0 xã Gia Nghiã

Ghi chú: * Nơi có b)nh nhân m5c b)nh viêm não NhLt BNn trưOc 2005

Hình 2.1 V trí các ñihm ñiBu tra mu!i Culex " Tây Nguyên năm 2006 i 2009

2.1.2 Đpc ñihm sinh c/nh tqi các ñihm nghiên cAu

Đ6c ñi4m chung cba các ñi4m nghiên cLu ñư:c chKn ñ.u g n li.n v i dân cư, ph n l n là các buôn, làng cba ñ7ng bào dân t c Tây Nguyên Trong buôn có chu7ng trUi nuôi gia súc như trâu, bò, l:n, dê r3t ñơn sơ ho6c gia súc nh t m t góc dư i sàn nhà, ho6c cách nhà 5Z20m Quanh nhà không

có vư[n, chA có m t ít cây bóng mát như cây me, bơ, cây xoài, không có hàng rào gima nhà này ñ n nhà kia

Sinh c,nh ngoài làng khác nhau tuỳ tOng nơi, cu th4 như sau:

• Làng Ngó, xã Ia Chiêm, Th0 xã Kon Tum nhm trong vùng ñ3t bhng phŒng, tr7ng cây công nghi&p và nông s,n như mía, cà phê, cao su, lúa và hoa màu khác, có ít ao nuôi cá và su i nh} thuEn l:i cho mu i sinh s,n và phát tri4n, ñ6c bi&t vào mùa mưa

• Thôn 5 và thôn Kép Kram, thu c xã Hoà Bình, th0 xã Kon Tum nhm trong vùng bhng phŒng g n b[ sông Thôn 5, chb y u ngư[i Kinh tO các tAnh ven bi4n mi.n Trung lên ñ0nh cư tO năm 1975Z1977; nhà xây tr&t, s,n xu3t nông nghi&p là chb y u, các loUi cây tr7ng g7m lúa, ñEu, khoai, mì, mía, cao su…Mùa khô thì hi m nư c, nhưng mùa mưa thì s‚n các | chLa nư c, thuEn

l:i cho mu i Culex sinh s,n và phát tri4n Thôn Kép Kram, chb y u ñ7ng bào

dân t c Ba Na s ng bhng ngh nông, chăn nuôi gia súc, gia c m và tr7ng cây công nghi&p như cà phê, cao su và hoa màu phu khác

• Đ k Sú, huy&n NgKc H7i, tAnh Kon Tum là xã vùng biên gi i, cách Campuchia kho,ng 10 km v phía Tây Nam Dân cư g7m ngư[i Kinh tO nhi.u nơi và ngư[i Ba Na m i chuy4n tO các buôn, b,n trư c ñây sâu trong rOng rEm, g n biên gi i ñ n T3t c, ñ.u m i ñ0nh cư ñây trong nhmng năm

tO 1977Z1985 Nhà làm theo hàng l i, bám dKc hai bên ñư[ng ñi; quanh nhà

có vư[n tr7ng hoa màu như khoai, s n, rau; ngoài làng tr7ng cao su Đ7ng bào ít nuôi gia súc, gia c m; quanh năm ñ.u khan hi m nư c vì ít ao h7, sông

su i

• Làng Krung và Thôn I, xã Ia Tô, huy&n Ia Grai, tAnh Gia Lai, là vùng ñ3t tr7ng nông s,n như lúa, hoa màu và chăn nuôi gia súc gia c m là chb y u Quanh làng là ru ng lúa hai vu, xa làng là nương ray tr7ng khoai s n, hoa màu Tuy ngu7n nư c xa, nhưng vào vu gieo c3y lúa nư c ñư:c dan tO các

mương su i ñ n ru ng, nên có ñi.u ki&n cho mu i Culex sinh s,n và phát

tri4n

• Làng Kách, xã Ia Khươl, huy&n Chư Păh, tAnh Gia Lai, nhm trên ñ7i,

ph n l n nhà sàn, trâu bò, heo gà nh t dư i sàn nhà; có ru ng nư c xa làng,

ñi.u ki&n v& sinh chưa t t, thuEn l:i cho mu i Culex sinh s,n và phát tri4n

• Buôn Boóc Ray, xã Đ k Sơ Mei, huy&n Đ k Đoa, tAnh Gia Lai, ñ7ng bào dân t c ñây chb y u s ng bhng nhà sàn, gia súc nh t cách nhà 5Z20m; quanh làng tr7ng cây công nghi&p như cà phê và cao su, ru ng nư c không ñáng k4

• Làng STiên, xã Tân Sơn, thành ph Pleiku, tAnh Gia Lai Làng này cách Pleiku kho,ng 12km, chb y u là dân t c Ba Na s ng bhng làm ru ng, cà phê

và m t s làm công nhân cao su, cũng có thói quen nuôi th, trâu bò, heo g n nhà

• Làng Á, xã IaH’l p, huy&n Chư sê, tAnh Gia Lai Các gia ñình ñ.u có vư[n r ng tr7ng cà phê và cây ăn trái (cây bơ, nhãn, i…) Đ[i s ng chb y u làm lúa và m t s làm cà phê và cao su Nuôi th, gia súc g n nhà, v& sinh trong khu dân cư không ñư:c sUch s• TUi ñây có vài trư[ng h:p b0 b&nh VNNB (ñ u năm 2009)

• Xã Ea Phê, huy&n Krông P k, tAnh Đ k L k là vùng ñ3t tr7ng cây lương th%c và cây công nghi&p như cà phê; ñ7ng bào ñây g7m ngư[i Kinh và ngư[i dân t c Ê Đê, v& sinh buôn làng khá t t, chu7ng heo xây gKn gàng,

sUch s• Quanh làng có ru ng và ao h7, thuEn l:i cho mu i Culex phát tri4n

• Buôn Jun, th0 tr3n Liên Sơn, huy&n L k, tAnh Đ k L k nhm cUnh h7

L k, ñã và ñang tr thành ñi4m du l0ch, nên ñi.u ki&n v& sinh t t Dân cư

ñây chb y u là ngư[i M’nông s ng lâu ñ[i, nhà sàn r ng Trong buôn có các cây c| thu, bóng mát như me, xoài Gia súc, gia c m nh t ngoài nhà Quanh buôn có ru ng lúa, m t năm hai vu vì vEy thuEn l:i cho mu i sinh s,n và phát tri4n

• Buôn P c, th0 tr3n Eap c, huy&n CưM’gar, tAnh Đ k L k Đây là buôn lâu ñ[i cba ñ7ng bào Ê Đê Gia súc, gia c m nh t ngoài nhà, vư[n r ng, tr7ng cây ăn qu, và hoa màu Ngoài buôn tr7ng cà phê và cao su

• Buôn Tr3p, TT Buôn Tr3p, huy&n Krông Ana, tAnh Đ k L k là buôn cba ngư[i ñ7ng bào Êñê , xung quanh buôn có su i, ru ng nư c ˆ ñây van còn nhi.u nhà sàn, làm nông chb y u là tr7ng lúa nư c Đ6c bi&t có thói quen chăn nuôi gia súc xung quanh nhà và neo nh t heo, bò dư i sàn nhà Mùa mưa thích nghi cho s% phát tri4n cba mu i và các côn trùng khác

• Buôn Buôr, xã Tâm Th ng, huy&n Cư Jút, tAnh Đ K Nông, chb y u là dân t c Ê Đê Nhà sàn, heo, bò nh t dư i sàn nhà ho6c cách nhà 3Z5m Quanh buôn, tr7ng cà phê, có nhi.u vùng ñ3t trũng, nhi.u ao, h7, thuEn l:i cho mu i Culiciane sinh s,n và phát tri4n

• Phư[ng Nghĩa Thành, th0 xã Gia Nghĩa, tAnh Đ k Nông ñang d n d n

ñô th0 hoá Nhà , chu7ng gia súc san sát nhau, trong vư[n có tr7ng cà phê và làm nhà cho thuê, ngu7n nư c khan hi m Đi.u ki&n môi trư[ng, sinh thái

ñây ít thuEn l:i cho mu i Culicinae phát tri4n

• Buôn Sin Vet Don, xã Đ k Nia, th0 xã Gia Nghĩa, tAnh Đ k Nông cách xa th0 xã kho,ng 15 km v hư ng Đông Nam Dân t c chb y u là ngư[i

MU, M’Nông và m t s ngư[i Kinh Nông nghi&p chb y u là tr7ng lúa và m t

s làm công nhân Cao Su Chu7ng gia súc (heo, trâu bò) nuôi g n nhà, ru ng lúa xa vùng dân cư, nư c sinh hoUt chb y u là nư c gi ng

2.1.3 ThZi gian nghiên cAu

TO năm 2006 ñ n năm 2009

2.2 Đ i tưrng và v4t li.u nghiên cAu

Z Các mau b&nh phgm: Mau mu i cái thu c gi ng Culex ñư:c thu thEp

th%c ñ0a sau khi ñã ñ0nh loUi, xe lý, b,o qu,n trong ni tơ l}ng

Z Các chbng virus gây b&nh viêm não NhEt B,n

2.2.2 ThiGt b thu th4p, ñ nh loqi và b/o qu/n mu!i

2.2.3 V4t li.u phân l4p virus

Z B&nh phgm: Mu i Culex cái tUi tOng ñi4m tOng ñ:t nghiên cLu sau khi

b t v ñư:c ñ0nh loUi và nuôi cho tiêu máu Cho vào ng nghi&m ñư[ng kính 16Z18mm M i mau kho,ng 25 Z 100 con mu i, ñư:c b,o qu,n âm 800C cho ñ n khi ti n hành phân lEp

Z T bào: Se dung t bào mu i Aedes albopictus dòng C6/36, nuôi bhng môi trư[ng DMEM (Dulbecco’s Modified Eagle Medium) có 10% huy t

thanh bê bào thai

Z Các sinh phgm ñ4 ñ0nh loUi bhng ki thuEt RTZPCR: các c6p m7i suy

bi n (Degenerate Primer) cba virus nhóm alpha, flavi do Trung tâm Ki4m

soát b&nh tEt Fort Collins, Hoa Kỳ cung c3p Các c6p m7i ñ6c hi&u v i virus VNNB có ký hi&u FU2, CFD3; c6p m7i ñ6c hi&u v i virus Nam Đ0nh có ký hi&u 95NDVF, 612NDVR do Vi&n Y hKc nhi&t ñ i Nagasaki, NhEt B,n cung c3p B sinh phgm tách chi t ARN cba QIA amp, NhEt B,n B sinh phgm

và hoá ch3t cho ki thuEt RTZPCR cba Takara BIOInc, NhEt B,n Argarose 1,2% có Ethidium bromide, các dung cu, trang thi t b0 và nguyên vEt li&u c n thi t khác ñ4 phân lEp virus

Z Dung cu, máy móc:

+ B Pipetman P c : 10, 20, 100 và Multichannel pipette ñ4

chugn b0 mau the cba hãng Gilson Medical Electronecs (france) S.A

+ Bình ñ%ng ni tơ l}ng ñ4 lưu gim b,o qu,n mau

+ Tb lUnh sâu (Z200C Z 800C) ñ4 lưu gim b,o qu,n mau + Tb 3m

+ Tb c3y vô trùng (Box Laminar) SANYO NhEt B,n

+ Máy li tâm KUBOTA 5100 (NhEt B,n)

+ Kính hi4n vi l n ngư:c, PME Olympus Tokyo, NhEt B,n + Chai nh%a chuyên dùng nuôi c3y t bào (Mi)

+ Đèn c7n

+ Các dung cu, trang thi t b0 và nguyên vEt li&u khác c n thi t ñ4 phân lEp và ñ0nh loUi virus

2.3 Phương pháp nghiên cAu

Nghiên cLu ngang, mô t,

ChKn ñi4m nghiên cLu có chb ñ0nh, các ñ0a ñi4m nghiên cLu ñã có b&nh nhân VNNB và sinh c,nh phù h:p v i sinh trư ng, phát tri4n cba gi ng

mu i Culex

2.3.1 Phương pháp thu th4p và ñ nh loqi mu!i Culex

Đi.u tra, thua thEp mu i ñư:c ti n hành m i năm 1Z2 ñ:t, vào hai mùa

(ch* y=u vào mùa mưa) M i ñ:t 2 – 4 ñi4m, m i ñi4m ñi.u tra tO 3 Z 5 ngày

3.3.1.1 Phương pháp thu th4p mu!i Culex

+ Đi.u tra, thu thEp mu i, bK gEy theo thư[ng qui ki thuEt cba Vi&n S t rétZ KSTZCTTƯ và Vi&n V& sinh d0ch tc Tây Nguyên Bao g7m các bư c sau:

Z Soi b t mu i trú ñEu trong nhà ban ngày tO 7 gi[ ñ n 10 gi[, m i ñi4m

+ B t bK gEy các thby v%c trong và ngoài thôn, buôn như ao, h7, vũng

nư c t% nhiên, | nư c nhân tUo như v} dOa, v} ñ7 h p, lu vUi chLa nư c, các

g c tre nLa.v.v BK gEy b t v ñư:c nuôi ngay trên th%c ñ0a n ra mu i ñ4

làm tiêu b,n b (gWm tiêu bNn bX gLy, quăng và mu[i) và ñ0nh tên khoa hKc

M t s bK gEy ñư:c g n tiêu b,n hi4n vi ñ4 phân loUi