Tóm tắt: Đối chiếu thuật ngữ quản trị chiến lược Anh - Việt.

Đối chiếu thuật ngữ quản trị chiến lược AnhViệt.Đối chiếu thuật ngữ quản trị chiến lược AnhViệt.Đối chiếu thuật ngữ quản trị chiến lược AnhViệt.Đối chiếu thuật ngữ quản trị chiến lược AnhViệt.Đối chiếu thuật ngữ quản trị chiến lược AnhViệt.Đối chiếu thuật ngữ quản trị chiến lược AnhViệt.Đối chiếu thuật ngữ quản trị chiến lược AnhViệt.Đối chiếu thuật ngữ quản trị chiến lược AnhViệt.Đối chiếu thuật ngữ quản trị chiến lược AnhViệt.Đối chiếu thuật ngữ quản trị chiến lược AnhViệt.Đối chiếu thuật ngữ quản trị chiến lược AnhViệt.VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN THỊ THÚY HẠNH ĐỐI CHIẾU THUẬT NGỮ QUẢN TRỊ CHIẾN LƯỢC ANH VIỆT Ngành Ngôn ngữ học so sánh, đối chiếu Mã số 9 22 20 24 TÓM TẮT LUẬN.

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

Công trình được hoàn thành tại:

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM Người hướng dẫn khoa học: TS Phạm Hiển

Phản biện 1: PGS.TS Nguyễn Văn Trào

Phản biện 2: PGS.TS Lâm Quang Đông

Phản biện 3: PGS.TS Phan Văn Quế

Luận án được bảo vệ tại Hội đồng chấm luận án cấp Học viện, họp tại Học viện Khoa học xã hội, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, 477 Nguyễn Trãi, Thanh Xuân, Hà Nội

Vào hồi … giờ … ngày … tháng … năm 2023

Có thể tìm hiểu luận án tại:

- Thư viện Quốc gia Việt Nam

- Thư viện Học viện Khoa học xã hội

CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN

ĐẾN LUẬN ÁN

1 Nguyễn Thị Thúy Hạnh (2020), Đối chiếu phương thức cấu tạo thuật

ngữ quản trị chiến lược trong tiếng Anh và tiếng Việt, Tạp chí Ngôn

ngữ và đời sống, Số 2 (294), tr.79-84

2 Nguyễn Thị Thúy Hạnh (2021), Characteristics of strategic management terms in English, Kỷ yếu Hội thảo quốc tế IGRS.2021

International Graduate Research Symposium, VNU-ULIS

3 Nguyễn Thị Thúy Hạnh (2022), Đặc điểm định danh của thuật ngữ

quản trị chiến lược trong tiếng Anh, Tạp chí Từ điển học và Bách khoa

thư, số 02 (76) tr.84-92

4 Nguyễn Thị Thúy Hạnh (2022), Nghiên cứu cách chuyển dịch thuật

ngữ Quản trị chiến lược tiếng Anh sang tiếng Việt, Tạp chí Ngôn ngữ,

6 Nguyễn Thị Thúy Hạnh (2023), Ẩn dụ ý niệm trong thuật ngữ về

doanh nghiệp trong tiếng Anh và tiếng Việt, Tạp chí Ngôn ngữ và đời

sống, Số 2 (336), tr 89-95

MỞ ĐẦU

1 Lý do lựa chọn đề tài

Quản trị chiến lược giúp các tổ chức nói chung, các doanh nghiệp nói riêng định hướng rõ tầm nhìn chiến lược, sứ mạng và mục tiêu của mình Ngoài ra, quản trị chiến lược giúp doanh nghiệp chủ động trong việc ra quyết định nhằm khai thác kịp thời các

cơ hội và ngăn chặn hoặc hạn chế các rủi ro trong môi trường bên ngoài, phát huy các điểm mạnh và giảm các điểm yếu trong nội bộ doanh nghiệp, từ đó nâng cao vị thế cạnh tranh cho mình trên thương trường (David, Porter) Hiện nay, Quản trị chiến lược

(Strategic management) là bộ môn không thể thiếu trong chương trình đào tạo Quản trị

kinh doanh ở bậc đại học và sau đại học ở các trường đại học Khối kinh tế (Hoàng Văn Hải, 2015, tr.9) Do đó việc nghiên cứu các thuật ngữ sử dụng trong lĩnh vực quản trị chiến lược là hết sức cần thiết

Nghiên cứu về thuật ngữ (TN) trên thế giới và ở Việt Nam đã trải qua các thời kỳ phát triển khác nhau trong gần thế kỉ qua với nhiều thành tựu rực rỡ về cả số lượng và chất lượng Tuy nhiên, ở Việt Nam vẫn còn thiếu các nghiên cứu về TN dưới góc nhìn của ngôn ngữ học tri nhận - hướng nghiên cứu về TN mới nổi trên thế giới Bên cạnh

đó, cho đến nay chưa có công trình nào nghiên cứu chuyên sâu về đối chiếu TN quản

trị chiến lược (QTCL) tiếng Anh (TA) và tiếng Việt (TV) Do đó, đề tài luận án “Đối

chiếu thuật ngữ quản trị chiến lược Anh-Việt” sẽ mang lại những đóng góp cả về lý luận

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

(1) Tổng quan tình hình nghiên cứu và hệ thống hóa các quan điểm lý luận về TN QTCL trên thế giới và ở Việt Nam, qua đó xác lập cơ sở lý luận cho việc nghiên cứu của luận án (2) Đối chiếu đặc điểm cấu tạo của TN QTCL TA và TV (3) Đối chiếu đặc

điểm định danh của TN QTCL TA và TV (4) Khảo sát AD ý niệm trong hình thành TN QTCL TA và TV

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là hệ thống TN QTCL TA và TV

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của luận án là đặc điểm cấu tạo, đặc điểm định danh, các mô hình AD ý niệm của TN QTCL trong TA và TV xét theo miền nguồn (MN) để tìm ra những điểm tương đồng và khác biệt giữa hai hệ TN Đặc điểm, số lượng thành tố cấu

tạo các TN QTCL là từ không nằm trong phạm vi nghiên cứu của luận án

4 Phương pháp nghiên cứu và ngữ liệu nghiên cứu

4.1 Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng các phương pháp và thủ pháp: Phương pháp miêu tả (Thủ pháp phân tích thành tố trực tiếp; Thủ pháp phân tích nghĩa tố; Thủ pháp phân tích ý niệm; Thủ pháp thống kê, phân loại); và Phương pháp so sánh, đối chiếu (Quy trình đối chiếu song song)

4.2 Ngữ liệu nghiên cứu

Khối ngữ liệu nghiên cứu bao gồm 2.699 TN QTCL TA và 2.579 TN QTCL TV thuộc 06 phạm trù tiêu biểu của lĩnh vực quản trị chiến lược; được thu thập từ nhiều nguồn ngữ liệu khác nhau như: Từ điển TN QTCL TA; từ điển kinh tế Anh-Việt; các

giáo trình, tạp chí, sách chuyên khảo dùng trong dạy-học các học phần Quản trị chiến

lược ở trường Đại học Khối kinh tế ở Việt Nam

5 Đóng góp mới của luận án

Luận án này là công trình lý luận đầu tiên ở Việt Nam nghiên cứu đối chiếu một cách tương đối toàn diện hệ thống TN QTCL trong TA và TV Có thể nói đây cũng là công trình đầu tiên ở Việt Nam nghiên cứu về AD ý niệm trong hệ thống TN nói chung,

TN QTCL nói riêng Kết quả của nghiên cứu có thể sẽ mở ra hướng nghiên cứu mới về

TN, đó là nghiên cứu TN dưới góc nhìn của ngôn ngữ học tri nhận

6 Ý nghĩa của luận án

6.1 Ý nghĩa lý luận

Đây là công trình đầu tiên ở Việt Nam nghiên cứu về AD ý niệm trong hệ thống TN nói chung, TN QTCL nói riêng Kết quả nghiên cứu của luận án góp phần bổ sung, làm sâu sắc thêm và phát triển lý thuyết và mở ra hướng nghiên cứu mới về TN - đó là nghiên cứu TN dưới góc nhìn của ngôn ngữ học tri nhận - vốn vẫn còn là khoảng trống trong nghiên cứu về TN ở Việt Nam

6.2 Ý nghĩa thực tiến

Kết quả nghiên cứu của luận án sẽ là cơ sở để biên soạn từ điển TN quản trị chiến lược Anh-Việt.; Phục vụ thiết thực cho việc giảng dạy và biên soạn giáo trình các học phần thuộc chuyên ngành quản trị chiến lược và TA Thương mại Ngoài ra, luận án còn được sử dụng như tài liệu tham khảo hữu ích cho các cá nhân, các nhà quản trị và các nhà nghiên cứu TN học

7 Bố cục của luận án

Ngoài các phần chung như Phần mở đầu, Phần kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, luận án gồm 3 chương cụ thể như sau:

Chương 1 Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết

Chương 2 Đối chiếu thuật ngữ quản trị chiến lược Anh - Việt về đặc điểm cấu tạo

và đặc điểm định danh

Chương 3 Đối chiếu ẩn dụ ý niệm trong thuật ngữ quản trị chiến lược Anh – Việt

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ

THUYẾT 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

1.1.1 Tình hình nghiên cứu trên thế giới về thuật ngữ

Trên thế giới, các nghiên cứu về TN được manh nha từ thế kỉ 18 Tuy nhiên, việc nghiên cứu TN có định hướng khoa học phải đến đầu thế kỉ 20 mới hình thành và phát triển Năm 1930 đánh dấu mốc của nhiều thành tựu nổi bật trong nghiên cứu TN Cũng

từ đây xuất hiện ba trường phái nghiên cứu TN tiêu biểu và lớn nhất trên thế giới, đó là

trường phái nghiên cứu thuật ngữ Áo; trường phái nghiên cứu thuật ngữ Praha - Tiệp Khắc, trường phái nghiên cứu thuật ngữ Nga - Xô Viết Đây được coi là cái nôi cho sự

khởi đầu của ngành thuật ngữ học trên thế giới Ba trường phái này có chung quan điểm

là nghiên cứu thuật ngữ dựa trên ngôn ngữ học Thuật ngữ được các nhà khoa học xem như là phương tiện để diễn đạt và giao tiếp trong lĩnh vực chuyên môn Những thành tựu nghiên cứu TN của các trường phái này là một trong những nền tảng quan trọng cho việc phát triển những hướng mới nghiên cứu TN sau này

Các khuynh hướng nghiên cứu thuật ngữ nổi bật trong những thập kỷ gần đây

Khuynh hướng nghiên cứu về quản lý TN: Các nghiên cứu làm rõ các vấn đề cơ bản

như: các phương pháp quản trị TN; hướng dẫn sử dụng các công cụ TN (như cơ sở dữ liệu TN, từ điển trực tuyến, ); và ứng dụng TN Những nghiên cứu này chủ yếu tập trung tìm hiểu và đánh giá tính hiệu quả các công cụ quản lý TN trong các ngành khoa

học cụ thể

Nghiên cứu TN theo hướng kế hoạch hoá ngôn ngữ: Các nghiên cứu về TN theo hướng

tập trung vào lý thuyết và thực hiện kế hoạch hóa ngôn ngữ

Khuynh hướng nghiên cứu dịch thuật TN: Nghiên cứu phân tích các chiến lược dịch

thuật TN, đồng thời chỉ ra một số vấn đề trong tương đương khi chuyển dịch từ ngôn

ngữ nguồn sang ngôn ngữ đích, mang lại nhiều ứng dụng cao cho lĩnh vực dịch thuật

Khuynh hướng nghiên cứu các mối quan hệ về ý nghĩa của TN: Các công trình nghiên

cứu mối quan hệ trái nghĩa hoặc đồng nghĩa của các TN theo quan điểm hình thái học (hình vị học) và ngữ nghĩa học, và đã đạt được những thành tựu đáng kể trong việc giải thích và phân loại các TN đồng nghĩa, trái nghĩa

Khuynh hướng nghiên cứu TN dưới góc nhìn của ngôn ngữ học tri nhận: Hướng tiếp

cận nghiên cứu ngữ pháp tri nhận, các mối quan hệ ý niệm, quan hệ ngữ nghĩa, lược đồ

ánh xạ, và khía cạnh ngữ dụng học của TN; nghiên cứu AD trong cấu tạo TN … Do đó,

nghiên cứu AD ý niệm trong TN QTCL sẽ là một cách tiếp cận khả thi và hứa hẹn mang

lại nhiều đóng góp về cả lý luận cũng như thực tiễn cho thuật ngữ học

1.1.2 Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam về thuật ngữ

Ở Việt Nam, nghiên cứu về TN phát triển khá muộn so với các nước phương Tây,

và phải đến đầu thế kỷ XX, vấn đề nghiên cứu và xây dựng TN mới được chú ý Những công trình nghiên cứu về TN và ngôn ngữ khoa học tạo nền tảng nghiên cứu về thuật

ngữ có thể kể đến là những nghiên cứu của Hoàng Xuân Hãn (1948), Hà Quang Năng

(2012), Nguyễn Đức Tồn (2016), Lê Quang Thiêm (2018)… Các vấn đề nghiên cứu

TN chủ yếu xoay quanh các nội dung sau: các phương thức cấu tạo TN, tiêu chuẩn của

TN, vấn đề thống nhất TN, vay mượn TN, và phiên âm TN nước ngoài Bên cạnh đó, các tác giả đã đề xuất một số giải pháp cụ thể trong xây dựng và chuẩn hóa TN TV Cho đến nay đã có rất nhiều luận văn thạc sĩ, luận án tiến sĩ nghiên cứu hệ thống TN của nhiều ngành khoa học và kĩ thuật Các công trình nghiên cứu thường tập trung phân tích: đặc điểm cấu tạo, con đường hình thành và đặc điểm định danh của một hệ TN khoa học cụ thể trong TV hoặc trong sự so sánh với tiếng nước ngoài; tương đương dịch

TN Anh-Việt; chuẩn hóa hệ TN Như vậy, công tác nghiên cứu TN và TN học ở nước

ta trong thời gian qua đã đạt được những kết quả rõ rệt

Kết quả tổng quan nghiên cứu TN trong nước và nước ngoài cho thấy việc nghiên cứu TN dưới góc độ ngôn ngữ học tri nhận trên thế giới đã đạt thành tựu đáng kể Tuy nhiên, nghiên cứu về AD trong hệ TN cụ thể trong TV vẫn còn là khoảng trống, và do

đó cần nhiều đóng góp hơn vào hướng nghiên cứu mới này

1.1.3 Tổng quan nghiên cứu về thuật ngữ Quản trị chiến lược

Nghiên cứu về các TN QTCL trong TA được đánh dấu bằng sự ra đời của các cuốn

từ điển trong mấy thập kỷ qua Ở Việt Nam hiện vẫn chưa có từ điển TN QTCL TV hoặc từ điển TN QTCL Anh-Việt Hiện nay, các nhà nghiên cứu, người học chỉ có thể tra nghĩa một số TN QTCL Anh-Việt bằng cách sử dụng một số cuốn từ điển về lĩnh vực kinh tế - thương mại

Có thể nói, các nghiên cứu về TN đã đạt được nhiều thành tựu đáng kể Tuy nhiên, chưa có một nghiên cứu đối chiếu toàn diện và đầy đủ về TN QTCL Đặc biệt, hướng nghiên cứu TN QTCL dưới góc nhìn của ngôn ngữ học tri nhận được kỳ vọng sẽ mang lại nhiều đóng góp về lý luận cũng như thực tiễn trong công tác nghiên cứu và ứng dụng

TN Các “khoảng trống” lý thuyết và thực tiễn này tạo động lực cho chúng tôi thực hiện

đề tài “Đối chiếu thuật ngữ quản trị chiến lược Anh-Việt” nhằm đóng góp thêm tiếng

nói vào lĩnh vực nghiên cứu này

1.2 Cơ sở lý thuyết

1.2.1 Cơ sở lý luận về thuật ngữ quản trị chiến lược

1.2.1.1 Khái niệm thuật ngữ

Chúng tôi đồng quan điểm với định nghĩa của Hà Quang Năng (2012) cho rằng thuật

ngữ là những từ và cụm từ biểu thị chính xác các khái niệm hoặc đối tượng chuyên môn của một ngành khoa học hoặc một lĩnh vực chuyên môn nhất định và lấy đó làm cơ sở

cho việc nghiên cứu TN QTCL của luận án

1.2.1.2 Các tiêu chuẩn của thuật ngữ

(1) Tính khoa học: Để đảm bảo tính khoa học, TN phải đảm bảo các yêu cầu: tính chính

xác, tính hệ thống và tính ngắn gọn (2) Tính quốc tế: TN là bộ phận của ngôn ngữ biểu

đạt các khái niệm khoa học mà khái niệm khoa học là tri thức chung của nhân loại (3)

Tính dân tộc: TN là một bộ phận của ngôn ngữ và chịu sự chi phối bởi quy luật ngôn

ngữ của một dân tộc đó

1.2.1.3 Đơn vị cấu tạo thuật ngữ

Trong luận án, chúng tôi đồng quan điểm với các nhà ngôn ngữ học Xô Viết gọi đơn

vị cấu tạo nên TN QTCL là thành tố thuật ngữ (sau đây gọi tắt là thành tố) để chỉ đơn

vị cơ sở để cấu tạo TN chung cho cả TA và TV Về mặt nội dung, mỗi thành tố cấu tạo

TN phải có nghĩa, biểu thị một khái niệm, một đối tượng hoàn chỉnh hay một bộ phận, một thuộc tính, đặc trưng nào đó của TN trong lĩnh vực chuyên môn nhất định, mà trong

luận án này là lĩnh vực quản trị chiến lược Về mặt cấu tạo, thành tố cấu tạo TN có thể

là một hình vị khi TN có cấu tạo là từ, có thể là một từ khi TN có cấu tạo là cụm từ hay

ngữ (Manuel, 2010, tr.4)

1.2.1.4 Phân biệt thuật ngữ với một số khái niệm liên quan

Thuật ngữ và danh pháp: TN gắn liền với hệ thống các khái niệm của một ngành khoa

học cụ thể Còn danh pháp bao gồm tên gọi các sự vật, hiện tượng cụ thể trong một

ngành khoa học nhất định mà không gắn trực tiếp với khái niệm khoa học như TN

Thuật ngữ và từ ngữ thông thường: Về bản chất khái niệm, khác với từ thông thường,

TN có ngoại diên hẹp hơn nhưng nội hàm sâu hơn và được biểu thị một cách logic chặt chẽ hơn Định danh ở từ thông thường là gọi tên sự vật, còn định danh ở TN là gọi tên

khái niệm Về mặt sử dụng, TN thuộc một lĩnh vực chuyên ngành chỉ được sử dụng giới

hạn trong lĩnh vực chuyên ngành đó trong khi từ thông thường lại được sử dụng trong

những tình huống khác nhau

1.2.1.5 Khái quát về quản trị chiến lược

Quản trị chiến lược là nghệ thuật và khoa học hoạch định, thực thi và đánh giá các quyết định xuyên các chức năng nhằm giúp tổ chức có thể đạt được mục tiêu (David, 2014)

Quy trình quản trị chiến lược bao gồm ba giai đoạn: Hoạch định chiến lược, triển khai

chiến lược và kiểm soát chiến lược; diễn ra ở ba cấp độ trong một tổ chức: (1) cấp công

ty; (2) cấp đơn vị kinh doanh; và (3) cấp chức năng

1.2.1.6 Thuật ngữ quản trị chiến lược tiếng Anh và tiếng Việt

a Thuật ngữ quản trị chiến lược

Luận án xác định TN QTCL dựa theo 03 tiêu chí nhận diện: tiêu chí hình thức, tiêu

chí phạm vi sử dụng, tiêu chí nội dung Theo đó, TN QTCL là những từ và cụm từ cố

định được sử dụng trong ngữ cảnh và diễn ngôn quản trị chiến lược, biểu đạt các khái

niệm thuộc 06 phạm trù cơ bản trong lĩnh vực quản trị chiến lược: Cơ cấu tổ chức; Các

yếu tố bên trong tổ chức; Môi trường kinh doanh; Các bên liên quan; Xây dựng và lựa chọn chiến lược; và Các hoạt động của tổ chức

b Đơn vị cấu tạo từ tiếng Anh và tiếng Việt

Đơn vị cấu tạo từ trong tiếng Anh là hình vị - “đơn vị ngôn ngữ nhỏ nhất mang nghĩa

và có giá trị hoặc chức năng về mặt ngữ pháp” (Bloomfield, 1983) Hình vị được chia

làm hai loại là hình vị tự do và hình vị phụ thuộc Hiện nay, việc xác định đơn vị cấu tạo

từ tiếng Việt vẫn chưa được thống nhất giữa các nhà khoa học Quan điểm thứ nhất coi hình vị trùng với âm tiết, đơn vị cơ sở để cấu tạo từ là “tiếng” Quan điểm thứ hai cho

rằng, đơn vị cơ sở cấu tạo từ là hình vị, coi hình vị không hoàn toàn trùng với âm tiết

c Phương thức cấu tạo từ tiếng Anh và tiếng Việt

Quirk & Greenbaum (1973) phân chia phương thức cấu tạo từ trong tiếng Anh thành

3 loại chính: từ đơn, từ phái sinh,và từ ghép Từ trong tiếng Việt được tạo thành theo

ba phương thức chủ yếu sau: phương thức từ hoá hình vị (từ đơn), phương thức ghép

(từ ghép chính phụ và ghép đẳng lập) và phương thức láy (từ láy) (Đỗ Hữu Châu, 1997)

d Cấu tạo cụm từ tiếng Anh và tiếng Việt

Theo định nghĩa trong Oxford Advanced Learner’s Dictionary “Cụm từ (hay ngữ)

là một nhóm từ nhỏ không có một động từ xác định, nó vừa có ý nghĩa riêng vừa đóng vai trò là thành phần của một câu” Quirk & Greenbaum (1973) cho rằng có 05 loại

cụm từ trong tiếng Anh: cụm danh từ, cụm động từ, cụm tính từ, cụm trạng từ, cụm giới

từ Theo Hà Quang Năng (2012), trong mỗi cụm từ, các thành tố cấu thành thường có

một thành tố chính và một hay hơn một thành tố phụ miêu tả sự vật, bổ trợ cho thành tố chính để tạo nên cụm từ định danh, gọi tên sự vật, hiện tượng Cụm từ được chia làm

hai loại là cụm từ cố định và cụm từ tự do Cụm từ cố định là đơn vị từ vựng, còn cụm

từ tự do là đơn vị ngữ pháp Xét về quan hệ giữa các thành tố, có 2 loại cụm từ phổ biến

là cụm đẳng lập và cụm chính phụ, trong đó cụm chính phụ là cụm từ mang nhiều đặc trưng nhất của tiếng Việt Cụm chính phụ được chia thành cụm danh từ, cụm động từ

và cụm tính từ

1.2.2 Cơ sở lý luận về định danh thuật ngữ

1.2.2.1 Khái niệm định danh

Định danh chính là một trong những chức năng cơ bản, quan trọng của từ ngữ, đó là chức năng gọi tên Việc quy loại khái niệm của đối tượng được định danh và chọn đặc trưng khu biệt để định danh là hai bước quan trọng để định danh một sự vật, tính chất

hay quá trình

1.2.2.2 Đặc điểm định danh

Dưới góc độ ngữ nghĩa học, đơn vị định danh gồm có định danh cơ bản và định danh phái sinh Có hai phương thức định danh chủ yếu: định danh trực tiếp và định danh gián tiếp

1.2.3 Cơ sở lý luận về ẩn dụ ý niệm

1.2.3.1 Định nghĩa về ẩn dụ ý niệm

Lakoff & Johnson (2003) định nghĩa rằng AD ý niệm là sự ý niệm hóa một miền tinh thần qua một miền tinh thần khác, gọi là sự ánh xạ (mapping) có hệ thống từ một miền này sang một miền khác nhằm tạo nên một mô hình tri nhận giúp lĩnh hội miền đích

một cách hiệu quả hơn

1.2.3.2 Một số khái niệm liên quan đến ẩn dụ ý niệm

Ý niệm và ý niệm hoá: Ý niệm vừa mang tính phổ quát bởi nó phản ánh thế giới khách

quan, vừa có tính đặc thù bởi nó gắn liền với đặc trưng văn hóa và ngôn ngữ dân tộc (Lý Toàn Thắng, 2015) Ý niệm hóa là “quá trình phát triển của nhận thức từ cảm tính

sang lý tính, từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng Nó cấu trúc các phương diện trong kinh nghiệm của con người và truyền tải thành các nội dung ngôn ngữ” (Nguyễn

Thiện Giáp, 2014)

Miền nguồn - miền đích: Miền nguồn (MN) thường cụ thể, có thể phác họa rõ ràng, dễ

nhận biết hoặc đã được ý niệm hóa trong tâm trí con người trong khi miền đích (MĐ) thường trừu tượng, khó xác định hoặc còn mới mẻ đối với nhận thức và kinh nghiệm Việc phóng chiếu qua MN giúp xây dựng các lược đồ hình ảnh đối ứng để làm công cụ tri nhận giúp việc nhận thức về MĐ trở nên khả thi và dễ dàng hơn (Lakoff & Johnson,

1998)

Ánh xạ: là một hệ thống cố định các tương ứng giữa các yếu tố hợp thành MN và MĐ

Khi hệ thống các tương ứng này được kích hoạt, từ MN, các sơ đồ ánh xạ có thể phóng

chiếu sang MĐ (Kövecses, 2010) Ánh xạ có một số đặc tính như: tính đơn tuyến, tính

phổ quát, tính bộ phận

Lược đồ hình ảnh: là các cấu trúc tương đối đơn giản xảy ra liên tục trong trải nghiệm

cơ thể hàng ngày của chúng ta… Những cấu trúc này có ý nghĩa trực tiếp, trước nhất,

vì chúng được trải nghiệm trực tiếp và lặp lại nhờ bản chất tự nhiên của cơ thể và cách thức hành chức của nó trong môi trường của chúng ta (Lakoff, 1987)

1.2.3.3 Phân loại ẩn dụ ý niệm

Luận án chọn phân loại AD theo MN của Kövecses, và của Lakoff & Johnson Một

số MN phổ biến như: CƠ THỂ CON NGƯỜI; SỨC KHỎE VÀ BỆNH TẬT; ĐỘNG VẬT; THỰC VẬT; TÒA NHÀ VÀ XÂY DỰNG; MÁY MÓC và CÔNG CỤ; TRÒ CHƠI và THỂ; TIỀN VÀ CÁC GIAO DỊCH KINH TẾ; NẤU NƯỚNG và THỰC PHẨM; ĐỘ NÓNG và LẠNH; ÁNH SÁNG - BÓNG TỐI; LỰC/ SỨC MẠNH; CHUYỂN ĐỘNG và ĐỊNH HƯỚNG; HÀNH TRÌNH; CHIẾN TRANH và XUNG ĐỘT

1.2.3.4 Ẩn dụ ý niệm trong thuật ngữ

Các nghiên cứu gần đây đã chỉ ra rằng AD là đối tượng nghiên cứu không chỉ của diễn ngôn nghệ thuật mà còn của thuật ngữ học AD là một phương thức định danh TN, tạo ra ý nghĩa mới, tạo ra các đơn vị TN mới, và do đó là một nguồn hình thành TN quan trọng (Sherizatova, 2019), (Alekseeva, 2020), (Khachmafova, 2021) …

1.2.3.5 Quy trình nhận dạng ẩn dụ MIP

Luận án sử dụng quy trình MIP do Pragglejaz (2007) đề xuất gồm 3 bước: 1) xác định các TN có tiềm năng sử dụng AD và các từ có liên quan trong ngữ cảnh; 2) xác định dạng thức của TN có thành tố AD tiềm năng, đối chiếu các thành tố AD tiềm năng vào các MN để gọi tên MN và MĐ, từ đó xác định liệu TN tìm được có phải là TN AD

hay không 3) gọi tên các TN AD– các từ ngữ AD tiềm năng được gọi là dụ dẫn, TN có cấu tạo gồm ít nhất 1 thành tố là dụ dẫn được gọi là TN AD

1.2.4 Cơ sở lý luận về ngôn ngữ học đối chiếu

1.2.4.1 Khái niệm ngôn ngữ học đối chiếu

Ngôn ngữ học đối chiếu so sánh hai hoặc nhiều hơn hai ngôn ngữ bất kì theo nguyên tắc đồng đại để xác định những điểm giống và khác nhau giữa hai ngôn ngữ đó, không tính đến vấn đề các ngôn ngữ có quan hệ nguồn gốc hay thuộc cùng một loại hình hay không (Bùi Mạnh Hùng, 2008), (Mair, 2020)

1.2.4.2 Các nguyên tắc nghiên cứu đối chiếu

Luận án tuân thủ 5 nguyên tắc đối chiếu, đặc biệt là nguyên tắc số 4 Với mỗi tiêu chí đối chiếu, chúng tôi tiến hành miêu tả các phương tiện biểu đạt trong từng phạm trù của hai hệ TN QTCL TA và TV dựa trên cùng khung lý thuyết

1.2.4.3 Các bình diện nghiên cứu đối chiếu

Theo Bùi Mạnh Hùng (2008), việc đối chiếu có thể tiến hành ở tất cả các bình diện: ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp, và ngữ dụng Việc so sánh đối chiếu trong luận án được thực hiện trên bình diện từ vựng

1.2.4.4 Các cách tiếp cận và các bước đối chiếu các ngôn ngữ

Theo Bùi Mạnh Hùng (2008), tùy theo mục đích và nhiệm vụ cụ thể, người nghiên

cứu có thể áp dụng một trong hai cách tiếp cận cơ bản là đối chiếu hai (hay nhiều chiều)

và đối chiếu một chiều (Bùi Mạnh Hùng, 2008) Trong luận án này, chúng tôi sử dụng

cách tiếp cận nghiên cứu đối chiếu hai chiều Đối tượng đối chiếu là TN QTCL Ngôn ngữ đối chiếu là TA và TV

1.3 Tiểu kết

Tổng quan nghiên cứu cho thấy đã có nhiều công trình nghiên cứu về TN ở nước ngoài và trong nước Tuy nhiên, nghiên cứu đối chiếu TN QTCL Anh-Việt, đặc