nghiên cứu khả năng phát triển mô hình cacao trồng xen dưới tán cây điều tại xã iakla, huyện đức cơ, tỉnh gia lai

Vì vậy, chủ trương của tỉnh là đẩy mạnhchuyển đổi cơ cấu cây trồng hợp lý vừa khai thác được tiềm năng đất đai, lợithế lao động cũng như áp dụng tiến bộ kỷ thuật vào sản xuất nông nghiệp

Phần 1 ĐẶT VẤN ĐỀ

1.1 Tính cấp thiết của đề tài

Gia Lai là một tỉnh miền núi, có diện tích đất tự nhiên là 1.551.988,73

ha, với đặc trưng là đất đỏ bazan màu mỡ nên trên địa bàn toàn tỉnh có thểtrồng được nhiều loại cây công nghiệp cho thu nhập cao là: cà phê, cao su,

tiêu, điều, [6] Sản xuất nông nghiệp chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu kinh tế

nên việc tăng diện tích gieo trồng và tăng hiệu quả kinh tế trên cùng một diệntích đất có ý nghĩa rất quan trọng Vì vậy, chủ trương của tỉnh là đẩy mạnhchuyển đổi cơ cấu cây trồng hợp lý vừa khai thác được tiềm năng đất đai, lợithế lao động cũng như áp dụng tiến bộ kỷ thuật vào sản xuất nông nghiệp.Trong nhiều loại cây công nghiệp dài ngày đóng góp vào thu nhập của toàntỉnh thì có cây điều chiếm một diện tích lớn, tỉnh Gia Lai hiện có hơn 20.000

ha điều phân bổ trên nhiều huyện của tỉnh, chiếm hơn 12% trong tổng diện

tích cây công nghiệp dài ngày và cây ăn quả [6]

Trong tất cả các huyện có diện tích trồng điều thì huyện Đức Cơ là nơi

có diện tích trồng điều lớn, tuy có diện tích trồng điều lớn nhưng năng suất,hiệu quả thu nhập trên diện tích vườn điều vẫn chưa cao, nguyên nhân là dovườn điều được trồng theo kiểu cây rừng người dân ít chăm sóc, ít đầu tư vàphần lớn diện tích điều đã già cỗi, thoái hóa

Vì vậy, yêu cầu cần phải tiến hành trồng xen một loại cây trồng khác trênvườn điều nhằm tận dụng công lao động trên vườn điều Từ đó tạo ra nguồn thu

từ cây điều cũng như nguồn thu từ cây trồng xen Theo kết quả tìm hiểu, câycacao là cây trồng có khả năng thích nghi với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng trênđịa bàn tỉnh Gia Lai, cacao có nhiều ưu điểm như; có thể sống dưới tán củanhiều loại cây trồng, nhu cầu tưới nước không cao, thời gian cho thu hoạch sớm,nhu cầu thị trường trong nước cũng như trên thế giới lớn, việc trồng và chăm sóccây ca cao có thể tạo ra hiệu quả cao tiết kiệm được công lao động, vừa chămsóc cacao và chăm sóc điều Tuy nhiên, hiện nay mô hình trồng cacao xen điềutại huyện Đức Cơ chưa phát triển và chưa được người dân biết nhiều

Với mong muốn nâng cao hiệu quả kinh tế trên cùng một diện tích đất

từ đó góp phần nâng cao thu nhập và cải thiện đời sống bà con nông dân, đặcbiệt là bà con dân tộc thiểu số Vì vậy, tôi đã tiến hành nghiên cứu đề tài

“Nghiên cứu khả năng phát triển mô hình cacao trồng xen dưới tán cây điều tại xã Iakla, huyện Đức Cơ, tỉnh Gia Lai”

1.2 Mục tiêu nghiên cứu

- Tìm hiểu mô hình trồng cây cacao xen dưới tán cây điều tại xã Iakla, huyệnĐức Cơ, tỉnh Gia Lai

- Đánh giá hiệu quả sản xuất của mô hình trồng cây cacao xen điều trong điềukiện sản xuất của nông hộ

- Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng phát triển mô hình cacaotrồng xen dưới tán cây điều

Phần 2 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

2.1 Khái niệm trồng xen:

Trồng xen là hình thức trồng trên cùng một diện tích trồng hai loại hoamàu cùng một lúc hoặc cách nhau một thời gian không lâu để tận dụng diện

tích, chất dinh dưỡng, ánh sáng[1]

Kỷ thuật trồng xen canh là điều mà người dân Trung Quốc đã thực hiện từhàng nghìn năm nay, nó liên quan đến việc trồng hai hay nhiều loại cây ởnhững hàng đan xen nhau trên cùng một diện tích và vào cùng một thời điểm,

và điều này có thể làm tăng đáng kể sản lượng ngũ cốc

Mục đích chính của người nông dân khi trồng trọt trên mảnh đất của mình

là sử dụng tối đa và thu nhiều sản phẩm nhất trên mảnh đất đó mà vẫn duy trìđược độ phì của đất Một trong những khả năng có thể đáp ứng được mụcđích này là khai thác đất trong một hệ thống cây trồng gọi là “trồng xen”.Theo Boursard (1982) quan niệm trồng xen tức là sự phối hợp hay là xen kẽcác loại cây trồng khác nhau trên cùng một diện tích tạo nên một tổng thểthực vật có nhiều tầng, nghĩa là có sự liên kết phù hợp lẫn nhau giữa các câytrồng có vóc dáng và hệ rễ khác nhau, sao cho tổ hợp cây trồng này nhậnđược năng lượng mặt trời nhiều nhất ở độ cao khác nhau và hệ thống rễ khai

thác các tầng đất khác nhau [5].

Đoàn Văn Điếm (1997) cho rằng trồng xen kẽ các loại cây có yêu cầu độbức xạ khác nhau là biện pháp rất hiệu quả, vừa tranh thủ được không gian,vừa không bỏ phí được năng lượng Một số loại cây trồng xen có tương tác có

lợi do bổ sung dinh dưỡng cho nhau [4].

2.2 Mối quan hệ giữa các loại cây trồng trong hệ thống trồng xen

Trong trồng xen (xen canh ), các loại cây trồng có mối quan hệ tác độngqua lại lẫn nhau theo các kiểu quan hệ chính sau:

- Quan hệ cạnh tranh: Trong mối quan hệ này, năng suất của một cây

trồng có thể tăng cùng với việc giảm năng suất của cây trồng khác Trườnghợp này được gọi là sự đền bù và cây có lợi thế về năng suất gọi là “cây trội”

và cây bất lợi về năng suất gọi là cây “bị lấn át” ( Willey, 1979) [13].

- Quan hệ bổ sung: Đây là trường hợp mà năng suất cây trồng sẽ giúp cho

việc tăng năng suất của cây khác Điều này được coi như sự hợp tác lẫn nhau

và khả năng này không thường xuyên ( Willey, 1979) [13].

- Quan hệ phụ thêm: Trong trường hợp này, năng suất của một cây trồng

không ảnh hưởng chút nào đến năng suất của cây khác Điều này xảy ra khithời gian chín của hai cây trồng xen hoặc thời gian sinh trưởng của chúng

cach xa nhau ( Willey, 1979) [13].

2.3 Lợi ích của việc trồng xen

- Sử dụng nguồn tài nguyên thiên nhiên hiệu quả hơn

+ Khi được trồng liên kết cùng với nhau, cũng có thể bổ sung lẫn nhau

và như thế sử dụng nguồn tài nguyên thiên nhiên tốt hơn khi cây trồng riêngrẽ Về bổ sung có thể xảy ra là nhịp điệu của cây trồng xen khác nhau về thờigian, nhờ vậy mà các cây trồng có những yêu cầu về điều kiện tự nhiên ở

những thời gian khác nhau ( Willey, 1979) [13].

+ Theo Bùi Huy Đáp (1967) [2] Trồng xen sẽ tạo nên một tổng số diện

tích lá có ích của nhiều loại cây trồng lớn gấp nhiều lần diện tích mặt ruộng.Các loại cây trồng xen sẽ tận dụng một lượng ánh sáng mặt trời nhiều hơn đểtạo ra chất hữu cơ hơn

+ Theo Dương Hồng Hiên (1962) [3] trồng xen ở trên đồi có tác dụng

lớn trong việc giữ đất, giữ nước và giữ độ ẩm đất do xen canh tạo ra các thảmxanh che phủ đất nên có tác dụng bảo vệ đất, chống xói mòn và điều hòa chế

độ nước trong đất Ở những nơi điều kiện đất và lượng mưa chế ngự, những

hệ thống trồng xen có thể cho năng suất và sự ổn định cao

- Cải tạo độ phì cho đất

Việc trồng xen các loại cây họ đậu vào trong cây trồng chính làm tăng độphì nhiêu của đất vì một đặc trưng nổi bật của các loài cây thuộc họ Đậu làchúng là các loại cây chủ cho nhiều loài vi khuẩn tại các nốt sần trên rễ củachúng Các loại vi khuẩn này được biết đến như là vi khuẩn nốt rễ (rhizobium),

có khả năng lấy khí nitơ (N2) trong không khí và chuyển hóa nó thành các dạngchất mà cây có thể hấp thụ được (NO3- hay NH3) Hoạt động này được gọi là cốđịnh đạm Cây đậu, trong vai trò của cây chủ, còn vi khuẩn nốt rễ, trong vai tròcủa nhà cung cấp nitrat có ích, tạo ra một quan hệ cộng sinh Do đó, thông qua

cố định nitơ tự do trong không khí tạo ra đạm vô cơ trong suốt thời gian sinh

trưởng đã làm giàu đất và làm lợi cho cây cùng sinh sống [12].

2.4 Tình hình phát triển cây điều trên thế giới và tại Việt nam

- Quá trình hình thành và phát triển

Cây điều (Anacardium occidentale L.) thuộc họ đào lộn hột(Anacardiaceae), là cây nhiệt đới có nguồn gốc xuất xứ từ Brasil, đến thế kỷ

16 được người Bồ Đào Nha đưa vào trồng ở Ấn Độ và Mozambique với mụcđích che phủ đất, chống xói mòn cho vùng đất dọc duyên hải, đến thế kỷ 19thì được phát triển trồng rộng rãi nhưng vẫn là cây che đất Sau đó cây điều

đã được phát triển trồng ở nhiều nước trên thế giới gồm Châu Á, Châu Phi vàChâu Mỹ Latinh và trở thành loại cây cho hạt nhân buôn bán càng lúc càngrộng rãi trên thế giới Tại Châu Á điều từ Ấn Độ phát triển sang các nước

Indonesia và Đông Nam Á [10]

Tại Việt Nam cây điều được du nhập trồng tại Việt Nam ở miền ĐôngNam Bộ khoảng những năm thập kỷ 80 và phát triển mạnh mẽ ở nước ta vàonhững năm 1990 cho đến hiện nay cây điều được trồng nhiều ở các tỉnh BìnhPhước, Bình Dương, Đồng Nai, Bình Thuận, các tỉnh dọc theo duyên hảiMiền trung và các tỉnh khu vực Tây nguyên Là loại cây nhiệt đới thích nghirộng trên nhiều loại đất khác nhau từ đất sét, thịt, cát, đất bạc màu đến đất cónhiều sỏi đá, do đó điều có tiềm năng phát triển trên nhiều vùng trồng khácnhau ở các tỉnh phía Nam Không cần phải đầu tư nhiều nên là cây thích hợp

để cải thiện kinh tế cho nông hộ nghèo [10].

- Tình hình năng suất, sản lượng và phương thức sản xuất điều

Hiện nay, trên thế giới có khoảng 32 quốc gia trồng điều với tổng diệntích cho thu hoạch năm 2008 khoảng 3,2 triệu, năng suất bình quân: 0,5 tấn/ha,sản lượng hạt điều 1,6 triệu tấn Quốc gia trồng nhiều điều lớn nhất thế giới là

Ấn Độ: 0,8 triệu ha, sản lượng 0,5 triệu tấn hạt Sản lượng nhân điều qua chếbiến trên thế giới: 400.000 tấn/năm và lượng nhân điều buôn bán có giá trị: 2,5

tỷ USD Sản lượng điều luôn chịu tác động rất mạnh mẽ của biến đổi khí hậubởi cây điều canh tác hoàn toàn nhờ “nước trời” Đặc biệt, phương thức trồngquảng canh khá phổ biến ở các nước châu Phi và Brazil nên năng suất bìnhquân rất thấp (0,25 tấn/ha so với 0,5 tấn/ha) Đồng thời, sản lượng hạt điều cho

thu hoạch hàng năm phụ thuộc nhiều vào diễn biến thời tiết trong khi nhu cầu

tiêu dùng nhân điều tăng ở các nước phát triển và các nước đang phát triển [8]

Tại Việt nam: Theo số liệu thống kê năng suất điều bình quân năm

1995 là 0,56 tấn/ha, đến năm 2000 tăng lên 0,64 tấn/ha và liên tục tăng đạtcao nhất là năm 2005: 1,06 tấn/ha, nhưng sau đó lại giảm đến năm 2009 chỉcòn 0,86 tấn/ha [8] Tại tỉnh Gia Lai năng suất điều giao động rất lớn từ 0,68

- 1,03 tấn/ha trong những năm gần đây tình trạng mất mùa xảy ra thườngxuyên do ảnh hưởng của sự biến đổi khí hậu Vào thời điểm cây điều trổ hoahay gặp mưa phùn, sương muối, vì vậy ảnh hưởng đến quá trình thụ phấn làmcho năng suất điều giảm mạnh

2.5 Tình hình phát triển cây cacao trên thế giới và tại Việt nam

- Quá trình hình thành và phát triển

Cacao(Theobroma), thuộc họ Trôm(Sterculiaceae), có nguồn gốc hoangdại trong khu rừng nhiệt đới ở Trung Mỹ và Mexico, được những người Aztec

và Maya bản xứ khám phá và sau đó cacao được lan rộng và trồng nhiều ở cácnước nhiệt đới Cây thích hợp với những vùng có nhiệt độ trung bình 25-28 độ,

độ ẩm trung bình 85%, lượng mưa hằng năm 1.500-2.000mm Cây có ưu điểm

1 năm thu 2 vụ, nhu cầu nước không lớn, ít phải tưới; không kén đất [11].

Hiện nay, các nước ở khu vực Tây Phi sản xuất 70% tổng sản lượngcacao trên thế giới, trong đó đứng đầu là 4 quốc gia gồm; Bờ Biển Ngà,Ghana, Nigieria và Camerom châu Mỹ sản xuất khoảng 12% sản lượng cacaotoàn cầu hằng năm, đứng đầu là Brazil và Ecuador Châu Á và châu ĐạiDương sản xuất khoảng 18% sản lượng cacao toàn cầu hàng năm Tại châu Á,Indonesia là nhà sản xuất cacao chính trong khu vực, tiếp đến là Papua NewGuinea và Malaysia Sản lượng cacao trên thế giới niên vụ 2008/2009 đạt3.500 ngàn tấn 80% sản lượng này được sản xuất từ nông hộ nhỏ có diện tích

từ 1,0 – 1,5 ha [9]

Tại Việt nam cacao được du nhập vào rất sớm, theo chân các nhàtruyền giáo phương Tây Hiện tại, cây cacao được trồng rộng rãi ở nhiều nơinhư vùng Đông Nam Bộ, vùng Tây Nguyên đây là những vùng được đánhgiá là có điều kiện lý tưởng nhất cho phát triển cây cacao Theo nghiên cứuthống kê thì cây ra hoa cho quả quanh năm, sản lượng bình quân đạt 3 kg hạt

khô/cây 5 năm tuổi [11] Tuy nhiên, hiện tại ở Việt Nam, cây Cacao chưa

phát triển rộng rãi do thu hoạch không tập trung, kỹ thuật xử lý sau thu hoạchcũng phức tạp, phải ủ lên men nên người dân ngại trồng, diện tích cacao củanước ta chưa nhiều

Theo số liệu, cuối năm 2009 tổng diện tích cacao ở Việt Nam là12.300ha, trong đó có khoảng 2.000ha cacao trồng thuần (1.100 cây/ha)chủ yếu tập trung ở 2 tỉnh Daklak và Dak Nông và 10.300 ha trồng xen(600 cây/ha) Cacao trồng xen phần lớn trong các vườn dừa, vườn cây ăntrái (Đồng bằng sông Cửu Long) và trong các vườn cây công nghiệp (ĐôngNam Bộ và Tây Nguyên) Một số ít mô hình cacao trồng xen dưới tán rừng.Diện tích cacao thu hoạch khoảng 2.500ha, đa số cây mới bắt đầu cho tráinên năng suất chưa cao, ước tính năng suất bình quân ban đầu 4 tạ/ha, sảnlượng năm 2009 khoảng 1.000 tấn hạt khô, đa số được các doanh nghiệpthu mua xuất khẩu Hiện nay, công ty Cargill vẫn là đơn vị chủ lực thu muahạt cacao, tổ chức thu mua trực tiếp hoặc thông qua mạng lưới cộng tácviên nông dân Một số ít doanh nghiệp và hộ trồng cacao đang bắt đầu sảnxuất một số loại sản phẩm từ hạt cacao: bột cacao, rượu cacao, kẹo socola,bánh…để tiêu thụ nội địa

Sản xuất và tiêu thụ cacao hàng hóa của Việt Nam hiện nay tuy chỉ mớibắt đầu, nhưng qua thực tế cho thấy đây là một cây trồng có nhiều triển vọngphát triển do thị trường trong và ngoài nước có nhiều tiềm năng mở rộng, phùhợp với điều kiện tự nhiên vùng đất phía nam, giúp người nông dân gia tăngthu nhập trên một diện tích trồng trọt, bảo vệ môi trường, đa dạng hóa hệ sinh

thái cây trồng….[9]

- Công dụng của sản phẩm từ cacao

Cacao có rất nhiều công dụng, bộ phận từ cây cacao có những mục đíchsử dụng khác nhau Trong đó, bộ phận chính được sử dụng là hạt cacao Hạtsau khi thu hoạch rồi rang lên và được xay nhuyễn trong điều kiện gia đến

500C – 600C thành dung dịch sền sệch màu nâu sô cô la gọi là bột nhão cacao.Ở nhiệt độ này dung dịch có dạng lỏng, còn trong điều kiện bình thường bộtnhão này bị đông cứng Khi ép bột nhão ta tách được bơ và bánh dầu cacao

Xay nhuyễn bánh dầu cacao cho ra bột cacao Hạt cacao có hàm lượng chấtbéo từ 50 – 60% trọng lượng hạt.

Bột nhão, bơ và bột cacao là những nguyên liệu trong công nghiệpbánh kẹo và thực phẩm Sô cô la là sự pha trộn của bột nhão, bơ, đường vànguyên liệu phụ khác tùy theo công thức của nhà sản xuất Bột cacao và sô cô

la có thành phần hydratecarbon, protein, chất béo cùng một số vitamin vàvitamin B tổng hợp

Vỏ quả cacao chứa 3-4% kali trên trọng lượng chất khô, là nguồn phânbón giàu kali, tro đốt từ vỏ quả từng được sử dụng để làm xà phòng

Vỏ quả cacao khô, xay nhỏ có thể trộn vào thức ăn cho gia súc; dê, bò,cừu với tỷ lệ 50%, heo 30%, gà 20% Bò có thể ăn trực tiếp vỏ quả tươi thaythế được cho khẩu phần ăn cỏ voi

Hạt cacao được bao bọc bởi lớp áo hạt dạng cơm mềm, ướt, mùi rấtthơm Lớp cơm này chứa nhiều đường (10-13%), pentosan (2-3%), acid citric(1-2%), muối (7-10%) Có thể sử dụng lớp cơm này để làm nước sinh tố, kemhoặc cô đặc làm nước cốt trái cây

Cacao có rất nhiều lá Trong kỷ thuật canh tác lá thường được cắt tỉathường xuyên để tạo hình dạng thích hợp và tăng độ thông thoáng cho cây Lácacao tỉa bỏ là nguồn thức ăn ổn định cho dê, bò và thỏ

Các hạt cacao được gắn vào cơ quan được gọi là thai tòa (lõi trái), khitách hạt cacao để lên men thai tòa được loại bỏ là nguồn thức ăn cho heo và cá

Dịch thu được từ quá trình lên men được sử dụng để chế biến rượu cóhương vị rất đặc trưng của cacao Ngoài ra dịch cũng có thể được sử dụngnhư là nguyên liệu để sản xuất nata thay thế nước dừa trong kỷ thuật sản xuấtthạch dừa

Đối với sức khỏe con người: Cacao thô và một số thành phẩm sô cô la

chứa nhiều nhóm chất chống oxy hóa flavanol (epicatechin, catechin,procyanidin) Các nghiên cứu cho thấy chất chống oxy hóa có vai trò quantrọng trong việc duy trì hệ thống tim mạch hoạt động tốt, ngăn ngừa bệnh tim.Chất chống oxy hóa giới hạn sự oxy hóa của cholesteron nên giữ được mạchmáu luôn khỏe mạnh

2.6 Mô hình Cacao trồng xen dưới tán cây điều

- Tình hình phát triển mô hình cacao trồng xen điều

Cây điều là cây dễ tính, có thể trồng xen các loại cây trồng khác trongvườn điều như mít, sầu riêng để làm tăng thu nhập trên một đơn vị diện tích.Trong khi đó, cây cacao là loại cây thích hợp với nguồn ánh sáng tán xạ,nghiên cứu khoa học đã chứng minh rằng cacao sẽ đạt được hiệu suất quangtổng hợp tối đa trong điều kiện 25% ánh sáng và nếu cường độ ánh sáng tăngcao hơn, sự đồng hóa sẽ chậm lại và quang hợp của lá sẽ sa sút rất rõ(Braudeaux, 1984) Vì vậy, cây cacao có thể sống dưới bóng của nhiều loạicây trồng khác như; dừa, mít, sầu riêng Trên thế giới cây cacao thườngđược trồng xen trong các vườn cây lâu năm đã có sẵn để sử dụng các khoảngkhông gian và ánh sáng còn lại, vừa tăng thêm hiệu quả sử dụng đất và các tàinguyên khác, vừa tạo thêm việc làm và thu nhập cho nhà vườn

Mô hình trồng xen cacao dưới bóng cây điều trên thế giới đã xuất hiện

từ lâu, nhưng diện tích trồng xen cacao trong vườn điều chưa nhiều và chưa

có số liệu cụ thể nói về phương thức canh tác này

Tại Việt Nam: Những năm thập niên 80, với mong muốn tăng thu nhập

trên một diện tích đất, phong trào cải tạo vườn tạp được phát động rất mạnhnhằm cải tạo những vườn cây lâu năm không hiệu qủa kinh tế, tăng thu nhậpcho nông dân Trong số các biện pháp được quan tâm đó có mô hình trồngxen cacao vì cho rằng cacao là cây “chịu rợp”, chỗ nào có nhiều bóng râm thìđưa cây cacao vào Phong trào đó nhanh chóng bị thất bại và phương thứccanh tác trồng xen cacao trong vườn điều đã hình thành từ những năm đónhưng chưa phát triển

Trong những năm gần đây, mô hình trồng xen cacao và điều mới pháttriển và bước đầu cho thu nhập Gần đây, Tổ chức Roots of Peace (ROP) của

Mỹ đã đầu tư, hỗ trợ nông dân trồng cacao ở 14 tỉnh tại Việt Nam với diệntích 151.000ha, Dự án này trồng cây cacao xen điều này sẽ được triển khaitrong hai năm từ 2010-2012 Trên địa bàn tỉnh Gia lai mô hình trồng xencacao và điều chỉ mới thực hiện được một vài năm gần đây bước đầu đã chothu hoạch, tuy nhiên diện tích thực hiện mô hình sản xuất này chưa nhiều

- Yêu cầu các loại cây trồng trong hệ thống trồng xen

Sau khi trồng ở giai đoạn năm thứ nhất, thứ hai điều được trồng xen vớinhiều loại cây trồng ngắn ngày như; cây họ đậu, mè , sắn Việc trồng xen

giúp cải tạo đất, hạn chế cỏ dại và tạo nguồn thu nhập trong giai đoạn xâydựng vườn điều Cacao là cây trồng có thể trồng xen dưới tán của nhiều loạicây trồng khác Tuy nhiên, cây cacao muốn cho năng suất trong hệ thốngtrồng xen thì phải chú ý đến vấn đề quang hợp của cây cacao.

Cây cacao có nguồn gốc ở rừng nhiệt đới Amazon nên từ lâu nên đượccoi là một cây ưa bóng râm tiêu biểu Tuy vậy, ngày nay người ta phát hiện rarằng năng suất của cây cacao trong điều kiện tự nhiên rất thấp và năng suất cóthể tăng cao trong điều kiện bóng râm thưa hơn (Braudeax, 1984) và có nhiềunghiên cứu chứng minh rằng thật ra cacao không phải là cây “ưa” bóng râm.Ánh sáng có ảnh hưởng rất lớn đến sự phát triển của lá cacao Cacao đạt đượcquang hợp biểu kiến tối đa trong điều kiện có 25% ánh sáng và nếu cường độánh sáng tăng cao hơn, sự đồng hóa sẽ chậm lại và quang hợp của lá sa sút rất

rõ (Braudeax, 1984) Khi nghiên cứu vai trò ánh sáng trên sự sinh trưởng vànăng suất của cacao, người ta nhận thấy rằng trong 2 năm đầu nếu được chemát 50%, cây cacao sẽ phát triển tối đa và sau đó nhờ khả năng tự che máttăng lên và nhu cầu ánh sáng sẽ tăng dần ở năm thứ tư Tuy nhiên, bóng râmkhông nên quá 50% trong thời kỳ cho trái, sẽ làm cho năng suất rất thấp

Phân tích ảnh hưởng của bóng râm đến ngoại hình của lá, độ mở củakhí khổng, sự quang hợp, sinh trưởng dinh dưỡng và năng suất cây cacao để

có thể kết luận về vai trò của bóng mát đối với cây cacao, Braudeaux (1984)cho rằng giai đoạn cây con mức độ che mát tương đối dày, chỉ mức độkhoảng 25-50% ánh sáng là phù hợp trong khi giai đoạn cây trưởng thànhtrong điều kiện ở mật độ thích hợp mà cây cacao có thể tự che mát được thìmức che mát 25% là phù hợp và tối da không quá 50% Che mát hơn 50% câysẽ không ra hoa và trồng cacao sẽ không hiệu quả kinh tế Nghiên cứu môhình ánh sáng phù hợp cho cây cacao, Zuidema và CTV (2005) cũng nhậnthấy; che mát dày, mức độ ánh sáng lớn hơn 60% năng suất cacao sẽ giảm đimột phần ba

Tóm lại, cây cacao thật sự không phải là cây ưa bóng râm nênkhông thể trồng và cho năng suất trong điều kiện ánh sáng dưới 50% Điều làcây có tán lá dày, ánh sáng xuyên qua tán lá cây thấp lại có rễ phát triểnmạnh, khả năng cạnh trạnh cao do đó muốn trồng cacao xen dưới tán điều

phải chú ý đến mật độ của cây trồng phù hợp [7].

Phần 3 ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Là những nông hộ sản xuất nông nghiệp có diện tích trồng điều vànhững nông hộ có thực hiện mô hình cacao trồng xen dưới tán cây điều

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài tập trung nghiên cứu về thực trạng mô hình trồng xen và các yếu

tố ảnh hưởng đến khả năng phát triển mô hình cacao xen điều được thực hiệntại xã Iakla, số liệu liên quan đến đề tài nghiên cứu được thu thập từ 2008-2011

3.3 Nội dung nghiên cứu

3.3.1 Thông tin cơ bản của xã

 Điều kiện tự nhiên

- Vị trí địa lí, nguồn lợi tự nhiên

- Đất đai và đặc điểm địa hình

 Điều kiện kinh tế - xã hội

- Tình hình sản xuất

- Vấn đề dân số và lao động

- Cơ cấu thu nhập

3.3.2 Tìm hiểu mô hình trồng xen

- Cơ quan chuyển giao mô hình trồng xen

- Năm chuyển giao mô hình

- Số hộ được chuyển giao mô hình

- Số hộ được tập huấn kĩ thuật trồng xen

- Đặc điểm của mô hình trồng xen cacao dưới tán cây điều

3.3.3 Thực trạng mô hình trồng xen

- Quy mô sản xuất: Tổng diện tích trồng, tổng số hộ trồng

- Vùng quy hoạch trồng xen của địa phương

- Số diện tích trồng xen tăng thêm (hoặc giảm xuống) trong thời gian tới

- Định hướng phát triển của lãnh đạo địa phương

3.3.4 Hiệu quả kinh tế của mô hình trồng xen

- Chi phí thực hiện, năng suất, sản lượng, doanh thu và lợi nhuận

- So sánh hiệu quả kinh tế mô hình trồng xen cacao dưới tán cây điều vớihình thức trồng độc canh điều và các loại cây trồng khác trên cùng một diệntích đất

3.3.5 Các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng phát triển của mô hình trồng xen

- Ảnh hưởng của điều kiện tự nhiên: Nguồn lợi tự nhiên, thời tiết khí

hậu, điều kiện đất đai

- Ảnh hưởng của các yếu tố xã hội: Các chính sách phát triển địaphương, vấn đề dân tộc và dân trí của người dân trong vùng

- Ảnh hưởng của kinh tế hộ+ Trình độ văn hóa của chủ hộ

+ Thu nhập và chi tiêu của hộ

+ Năng lực và sản xuất của hộ (diện tích, đất đai, vốn, lao động chính,

tư liệu sản xuất)

- Các yếu tố về kỷ thuật sản xuất cây cacao: Giống, mật độ trồng, bóng chemát, sâu bệnh hại, hệ thống tưới tiêu

- Ảnh hưởng của yếu tố khác:

+ Khả năng kết hợp của cây cacao với cây điều

+ Thị trường đầu vào, đầu ra, giá cả…

3.4 Phương pháp nghiên cứu

3.4.1 Phương pháp chọn mẫu

 Chọn điểm nghiên cứu

Điểm nghiên cứu được chọn là xã miền núi, có diện tích trồng điều lớn

và có diện tích mô hình trồng cacao xen điều lớn của huyện Đức Cơ Đảmbảo các tiêu chí:

- Mang tính đại diện cho mô hình trồng cacao xen điều

- Thuận lợi cho việc điều tra thu thập số liệu trong quá trình nghiên cứu

 Chọn mẫu nghiên cứu

- Mẫu nghiên cứu được chọn ngẫu nhiên với những tiêu chí :

+ Những hộ sản xuất nông nghiệp

+ Những hộ thực hiện mô hình trồng cacao xen điều của xã và những

hộ có trồng điều trong xã

- Dung lượng mẫu: 40 hộ

- Cách chọn mẫu: Chọn 1 xã gồm 40 hộ tại 4 thôn là thôn Chư Bồ 1,Chư Bồ 2, IaTang và Sung Kắt

Trong quá trình chọn mẫu vì số hộ trồng cacao trên địa bàn xã chỉ có

18 hộ phân bố trong 4 thôn nên tôi tiến hành chọn 22 hộ còn lại trong 4 thôn

đó, 22 hộ được chọn theo danh sách những hộ có diện tích trồng điều lớn và

ưu tiên những hộ là người dân tộc thiểu số Trong 22 hộ trồng điều được chọnthì có 7 hộ là người dân tộc Jarai tại 2 thôn là Sung Kat và IaTang

3.4.2 Phương pháp thu thập số liệu

3.4.2.1 Phương pháp thu thập thông tin thứ cấp

 Tiếp cận phòng nông nghiệp huyện Đức Cơ: Các báo cáo có liênquan đến mô hình trồng cacao xen điều

 Tiếp cận UBND xã Iakla: Thu thập báo cáo kinh tế xã hội năm 2008,

2009, 2010 của địa phương

 Nguồn thông tin khác (Tạp chí, internet…): Các báo cáo và nghiêncứu có liên quan đến mô hình trồng cacao xen điều

3.4.2.2 Phương pháp thu thập số liệu sơ cấp

 Phỏng vấn sâu: Những người cung cấp thông tin Gồm: Phó chủ tịch

xã, cán bộ khuyến nông cơ sở, cán bộ tham gia thực hiện mô hình

 Thảo luận nhóm:

- Thành phần tham gia: Gồm trưởng thôn Chư bồ 2, 4 người dân, 1 Cán bộtrạm khuyến nông huyện Đức Cơ

- Thông tin thu thập:

* Tìm hiểu mô hình cacao xen điều

* Xác định các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng phát triển của mô hình

* Mong muốn của người dân nhằm tăng diện tích điều cho gia đình

 Phỏng vấn hộ: tiến hành phỏng vấn hộ thực hiện mô hình trồngcacao xen điều và những hộ khác chỉ trồng độc canh điều

3.4.3 Phương pháp xử lý số liệu

Thông tin thu được mã hóa và xử lý bằng phần mềm Microsoft Exell

Phần 4 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

4.1 Tình hình cơ bản của địa phương

4.1.1 Điều kiện tự nhiên

- Vị trí địa lý

Iakla là xã miền núi có vị trí địa lý quan trọng về bảo đảm an ninh quốcphòng cũng như phát triển kinh tế quốc doanh và kinh tế hộ gia đình, phíađông giáp xã IaDơk và thị trấn Chư Ty, phía tây giáp xã IaDom, phía namgiáp thị trấn Chư Ty và xã IaPnôn, phía bắc giáp huyện IaGrai Như vậy, với

vị trí nằm gần trung tâm thị trấn Chư Ty và có quốc lộ 19 đi đến cửa khẩuquốc tế Lệ Thanh qua Campuchia, nên xã Iakla có nhiều điều kiện thuận lợitrong việc tiếp cận tiến bộ kỷ thuật mới trong sản xuất, đặc biệt là quá trìnhsản xuất dựa trên thế mạnh là cây trồng lâu năm như cà phê, cao su, hồ tiêu cũng như thuận lợi trong việc phát triển du lịch và giao dịch thương mại

- Điều kiện khí hậu: Khí hậu chia làm hai mùa rõ rệt: Mùa khô và mùa mưa.

Mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 10 chiếm 80-90% lượng mưa cả năm và tậptrung vào các tháng 7, 8 và tháng 9, gió thịnh hành vào mùa này là gió Tây-Nam Mùa khô từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau, hầu như không có mưa hoặcmưa rất ít Nhiệt độ trung bình năm là: 21,60C Lượng mưa trung bình năm:2.100- 2.500 mm; Độ ẩm 85%

- Đất đai và đặc điểm địa hình

Trong sản xuất nông nghiệp đất đai là tư liệu sản xuất chủ yếu khôngthể thay thế được của người dân thu nhập chủ yếu dựa vào sản xuất nôngnghiệp Vì vậy, vùng có diện tích đất đai rộng lớn và đất đai càng màu mỡ cóvai trò lớn đến phát triển kinh tế xã hội của vùng đó Với lợi thế là vùng códiện tích đất rộng lớn và chất đất bazan màu mỡ thì xã Iakla là nơi có nhiềulợi thế cũng như có rất nhiều tiềm năng trong sản xuất nông nghiệp đặc biệt làtrồng cây công nghiệp dài ngày với những đặc điểm như vậy thì tình hình sửdụng đất của xã được thể hiện qua bảng sau:

Bảng 1: Tình hình sử dụng đất của xã Iakla

(ha)

Tỷ lệ phầntrăm (%)Tổng diện tích đất tự nhiên 4986,65 100

1.1 Đất sản xuất nông nghiệp 3472,39 69,63

Đất trồng cây lâu năm 3071,14 61,59

2.3 Đất tôn giáo, tín ngưỡng 0,3

2.4 Đất nghĩa trang, nghĩa địa 2,76

2.5 Đất sông suối và mặt nước

Nguồn: Phòng Nông Nghiệp và PTNT huyện Đức Cơ, 2010

Iakla là xã có diện tích đất tự nhiên khá lớn với 4986,65 ha Với quỹđất tự nhiên lớn sẽ tạo điều kiện rất lớn để phát triển kinh tế địa phương.Trong cơ cấu đất, diện tích đất nông nghiệp lớn chiếm tới 91,23% trong tổngdiện tích đất tự nhiên, rất thích hợp cho việc phát triển sản xuất trồng trọt vàchăn nuôi Diện tích đất sản xuất nông nghiệp lớn cùng với thuận lợi là chấtđất đỏ bazan màu mở, đây là lợi thế rất lớn của xã trong việc trồng các loạicây công nghiệp dài ngày như cà phê, cao su, điều… Bên cạnh đó, với diệntích đất sản xuất nông nghiệp chiếm tỷ lệ lớn xã Iakla còn có lợi thế trong quátrình trồng các loại cây ngắn ngày khác như lúa nước, lúa rẫy, ngô, lạc, đậu,sắn… Đất lâm nghiệp chiếm một tỷ lệ khá lớn trong cơ cấu các loại đất nôngnghiệp với 21,6% Cây rừng chủ yếu phân bố trên các đồi núi dốc Hiện nay,diện tích đất lâm nghiệp đang có xu hướng giảm sút vì nạn phá rừng để làmkinh tế Diện tích đất sông suối và mặt nước không lớn, nhưng đây là mộttrong những điều kiện để người dân tiến hành nuôi trồng thủy sản, góp phầnnâng cao thu nhập vào kinh tế hộ gia đình

4.1.2 Điều kiện kinh tế -xã hội

là lúa, ngô, đậu, sắn… còn cây trồng dài ngày là cà phê, cao su, hồ tiêu,điều… đây là những cây trồng chủ lực tại xã tạo nên thu nhập chủ yếu của kinh

tế hộ gia đình Tình hình sản xuất các loại cây trồng này được thể hiện ở bảng 2

Bảng 2: Diện tích năng suất và sản lượng một số cây trồng của xã năm 2010

stt Loại cây trồng Diện tích

(Ha)

Năngsuất(tạ/ha)

Sản lượng(tấn/năm)

Tỷ lệ (%)

Nguồn: Phòng Nông Nghiệp và PTNT huyện Đức Cơ, 2010

Kết quả điều tra cho thấy diện tích cây trồng ngắn ngày chiếm diện tíchrất nhỏ trong cơ cấu cây trồng của xã, chỉ có 181,8 ha chiếm 14,12% Trong đó,

lúa nước và sắn là hai cây trồng chiếm diện tích lớn nhất với 77,6 ha chiếm

6,03% và 72 ha chiếm 5,6 ha (bảng 2) Còn lại các loại cây trồng ngắn ngày

khác như; ngô, đậu xanh, rau, lạc, lúa rẫy… chiếm một diện tích rất nhỏ Năngsuất của các loại cây trồng ngắn ngày này không cao; lúa nước chỉ có 38 tạ/ha,ngô 35 tạ/ha Nguyên nhân là do những loại cây trồng này được trồng chủ yếu là

bà con dân tộc thiểu số nên quy trình kỷ thuật sản xuất không đảm bảo, cùng vớiđiều kiện tự nhiên không thuận lợi đối với các loại cây ngắn ngày nên năng suất

và sản lượng thấp

Cây trồng dài ngày chiếm ưu thế với 1.104,5 ha chiếm 85,88% trong cơcấu cây trồng của xã Trong đó, cao su chiếm diện tích lớn nhất với 390,7 hachiếm 30,38%, với năng suất 5,6 tạ/ha mủ khô, cao su chủ yếu là cao su tiểuđiền Nguyên nhân diện tích cao su lớn như vậy là vì trong 5 năm trở lại đây,giá cao su tăng mạnh nên người dân ào ạt mở rộng diện tích Tiếp theo là câyđiều và cà phê chiếm diện tích lớn trong cơ cấu cây trồng của xã với 352,8 ha

và 326,1 ha, chiếm tỷ lệ 27,43% và 25,36% với năng suất là 7,8 tạ/ha và 19,8tạ/ha Điều và cà phê được trồng chủ yếu là người dân tộc kinh còn người dântộc Jarai trồng với diện tích rất ít và năng suất không cao, người dân đồng bàodân tộc thiểu số trồng điều chủ yếu là trong vườn tạp, ít chăm sóc và bón phânnên năng suất rất thấp

Còn các loại cây trồng khác là hồ tiều và cacao chiếm diện tích rấtnhỏ trong cơ cấu cây trồng của xã Cacao là cây trồng mới được đưa vàotrồng trong 3 năm trở lại đây và chủ yếu được trồng xen dưới tán cây điều

để tăng thu nhập trên một diện tích đất Cacao là cây trồng mới xuất hiện

và chỉ mang tính chất thí điểm nên năng suất, sản lượng và nhu nhập chongười dân từ cây cacao là chưa đáng kể, tuy nhiên đây là cây trồng hứa hẹnsẽ mang lại màu sắc tươi mới cho người dân xã Iakla trong việc nâng caothu nhập từ cây cacao

Như vậy, có thể thấy cơ cấu cây trồng của xã khá đa dạng, tuy nhiêncác loại cây dài ngày; cao su, điều, cà phê… là những cây trồng chủ lực đónggóp vào thu nhập của người dân Trong khi đó xã vẫn còn có chính sách đadạng hóa cây trồng, nâng cao thu nhập trên cùng một diện tích đất bằng cáchđưa cây cacao vào trồng xen dưới tán cây điều

+ Tình hình chăn nuôi của xã

Hiện nay xã Iakla có các loại vật nuôi chính đó là trâu, bò, lợn, dê vàgia cầm Diễn biến tình hình chăn nuôi của xã được thể hiện ở bảng 3

Bảng 3: Số lượng đàn vật nuôi của xã năm 2010

Nguồn: Phòng Nông Nghiệp và PTNT huyện Đức Cơ, 2010

Kết quả bảng 3 cho thấy, trên địa bàn xã số lượng các loại vật nuôikhông đa dạng Trong các loại vật nuôi thì số lượng bò chiếm tỷ lệ lớn nhấtvới 1092 con chiếm 54,7% trong tổng số lượng đàn gia súc, bò được nuôi chủyếu là giống bò vàng Việt nam, còn bò Lai Sind chiếm số lượng không lớnvới 92 con Trâu là vật nuôi có số lượng ít nhất, có 32 con chiếm 1,6% Trâu,bò được nuôi chủ yếu là bầy đàn và mục đích chủ yếu là bán để thịt, còn lại lànuôi bò và trâu đực để phục vụ cày kéo Số lượng lợn của xã không lớn chỉ có

798 con chiếm 39,9%, lợn được nuôi với 2 hình thức là nuôi nhốt và nuôi thảvườn Hình thức nuôi thả vườn do người dân tộc thiểu số nuôi và mục đíchcủa họ là nuôi để giết thịt phục vụ nhu cầu các hoạt cộng đồng như lễ hội,ngày cưới, ma chay còn lại nuôi để bán chiếm tỷ lệ không lớn Hình thức nuôinhốt chiếm số lượng không lớn, người dân nuôi lợn nhằm tận dụng thức ăn dưthừa và tăng thêm thu nhập cho gia đình còn hiệu quả kinh tế từ chăn nuôikhông cao Dê cũng chiếm tỷ lệ khá ít, có 76 con chiếm 3,8% Gia cầm baogồm các loại gà, vịt, ngan, ngỗng… trong đó chủ yếu người dân nuôi gà vàvịt Số lượng gia cầm trên địa bàn của xã không nhiều chỉ có 2609 con Ngườidân nuôi gia cầm chủ yếu là để giết thịt và lấy trứng để phục vụ cho nhu cầuthực phẩm của bữa ăn gia đình, còn nuôi để bán chiếm số lượng không nhiều

Như vậy, có thể thấy rằng trên địa bàn xã Iakla tình hình chăn nuôikhông phát triển, việc nuôi gia súc chủ yếu là để phục vụ cho gia đình nhưgiết thịt, cày kéo còn lại nuôi để bán tạo thu nhập chiếm tỷ lệ không cao vàviệc nuôi gia súc, gia cầm là do người đồng bào dân tộc thiều số là chủ yếucòn người kinh thì ít quan tâm hơn.

- Dân số và lao động

Dân số và lao động của một địa phương thể hiện được sức sản xuất củađịa phương đó Trong quá trình phát triển kinh tế thì dân số và lao động cóảnh hưởng rất lớn, một mặt nó sẽ tạo ra tiềm lực để phát triển mặt khác nó sẽcản trợ lại sự phát triển kinh tế khi công ăn việc làm, đời sống nhân dân khôngđược đảm bảo Bảng 2 mô tả tình hình dân số và lao động của xã năm 2010:

Bảng 4: Tình hình dân số và lao động của xã Iakla

Năm 2009 Năm 2010Số

lượng

Tỷ lệ(%)

Sốlượng

Tỷ lệ(%)

3 Số người trong độ tuổi

7 Bình quân lao động/hộ Người/hộ 1,85 1,9  

8 Bình quân nhân khẩu/hộ Người/hộ 4,2 4,3  

Nguồn: Phòng Nông Nghiệp và PTNT huyện Đức Cơ, 2010

Năm 2009 xã có 1632 hộ với 6861 nhân khẩu, lực lượng lao động của

xã khá dồi dào, số người trong độ tuổi lao động là 3026 người (chiếm 44,1%tổng số khẩu) Bình quân nhân khẩu của xã là 4,2 khẩu/ hộ, với bình quân laođộng là 1,85 lao động/hộ Năm 2010, số lượng hộ giảm còn lại 1620 hộnhưng số lượng nhân khẩu tăng lên là 7026 nhân khẩu, và số người trong độtuổi lao động cũng tăng lên là 3119 người ( chiếm 44,39%) Bình quân laođộng là 1,9 lao động/hộ Tình hình phát triển dân số của xã qua 2 năm chothấy dân số của xã đang có xu hướng tăng lên với tốc độ gia tăng dân số cao

từ 2,0% lên 2,1% và số người trong đó tuổi lao động cũng có xu hướng tăng

lên (bảng 4) Với lực lượng lao động dồi dào đó sẽ là động lực thúc đẩy sự

phát triển kinh tế mạnh mẽ, bởi vì hoạt động sản xuất của người dân tại xãIakla cần nhiều lao động khi số người trong độ tuổi lao động cao sẽ hạn chếđược vấn đề thuê nhân công lao động Vì vậy, dân số tăng và số người trong

độ tuổi lao động tăng sẽ là một trong những điều kiện thuận lợi trong quátrình phát triển kinh tế của người dân Bên cạnh đó, việc dân số phát triểnnhanh sẽ kéo theo nhiều hậu quả, đặc biệt là người dân tộc thiểu số, khi điềukiện kinh tế gia đình không có, sinh nhiều con sẽ kéo theo nhiều vấn đề phứctạp ảnh hưởng tới trật tự của xã hội và sự phát triển kinh tế của cả vùng.Trong tổng số người trong độ tuổi lao động thì lao động trong lĩnh vực nôngnghiệp chiếm tỷ lệ rất lớn với 94,84% năm 2009 và 93,94% năm 2010, còn lạilao động trong các ngành nghề khác như; công nhân khai thác cao su, thợ xây,thợ nề, buôn bán… Chỉ chiếm số lượng rất ít chỉ khoảng 5%

- Cơ cấu thu nhập

Với lợi thế là vùng phát triển về các cây công nghiệp dài ngày (cao su,

cà phê, điều, hồ tiêu…), với gần 95% tổng số dân trong độ tuổi lao động làlàm nông nghiệp nên thu nhập của người dân chủ yếu phụ thuộc vào hoạtđộng nông nghiệp, còn thu nhập từ các các ngành nghề khác chiếm tỷ lệ rấtnhỏ Cơ cấu thu nhập của xã Iakla được thể hiện qua bảng 5

Bảng 5: Cơ cấu thu nhập của xã Iakla năm 2010

Cây trồng dài ngày 38,831 80,57

Nguồn: Phòng nông nghiệp và PTNT huyện Đức Cơ, 2010

Kết quả bảng 5 cho thấy; tổng thu nhập hàng năm của xã có 48,193 tỷđồng Trong đó, thu nhập từ nông nghiệp là 45,784 tỷ đồng chiếm 95% nguồnthu nhập của toàn xã Trong các nguồn đóng góp vào thu nhập cho nghànhnông nghiệp thì cây công nghiệp dài chiếm tỷ lệ lớn nhất với 80,57%, còn lại

là cây trồng ngắn ngày và chăn nuôi chiếm khối lượng thấp hơn lần lượt là14,18% và 0,5% Trên địa bàn xã không có hoạt động sản xuất công nghiệp

do Iakla là một xã thuần nông, hoạt động chủ yếu là hoạt động trồng trọt, sảnphẩm chưa đủ lớn và manh mún nhỏ lẻ nên chính quyền xã, cũng như chínhquyền cấp trên chưa chú trọng đến hoạt động chế biến, tất cả các sản phẩm từcây công nghiệp dài ngày đều được bán với hình thức thủ công hoặc bán tươi,vấn đề xa nhà máy chế biến đã ảnh hưởng giá cả thị trường Thông thường giábán của các mặt hàng nông sản trên địa bàn thường thấp hơn các vùng khác từ2-3 giá Hoạt động dịch vụ trong địa bàn xã chưa phát triển nhiều, hàng nămđóng góp vào thu nhập là 1,928 tỷ đồng chiếm 4% Hầu hết những thương lái,con buôn trong xã đều thực hiện buôn bán nhỏ, đi thu mua hàng nông sản của

bà con trong vùng và các xã lân cận trong huyện để tìm lợi nhuận Còn thunhập từ các nguồn khác như xây dựng, công nhân khai thác mủ cao su….Đóng góp vào thu nhập của toàn xã rất ít chỉ có 0,482 tỷ đồng chiếm 1%

Như vậy, có thể thấy tổng thu nhập hàng năm của xã khá lớn, trong đónguồn thu đóng góp cho tổng thu nhập từ cây công nghiệp là rất lớn, hơn 4/5tổng thu nhập Vì vậy, chính quyền xã cần có những biện pháp thâm canh câytrồng để tăng năng suất tạo ra khối lượng hàng hóa lớn hay tăng thu nhập trêncùng một diện tích đất bằng việc trồng xen, gối vụ Từ đó nâng cao thu nhậpcho người dân và tạo nên nền nông nghiệp phát triển theo hướng bền vững

4.2 Tìm hiểu mô hình cây cacao trồng xen dưới tán cây điều tại xã Iakla, huyện Đức cơ, tỉnh Gia Lai.

4.1.2 Sự hình thành và phát triển của mô hình trồng xen tại xã Iakla.

Cacao là cây trồng chiếm diện tích còn khiêm tốn trên phạm vi cảnước, nhưng nước ta có nhiều cơ hội phát triển và tham gia vào thị trườngcacao thế giới Thấy được tiềm năng và lợi thế của cây cacao hiện tại cũngnhư trong tương lai, nhà nước đã có chủ trương phát triển diện tích cacaotrong phạm vi cả nước

Tại huyện Đức Cơ cây cacao bắt đầu xuất hiện từ năm 2008, khiTrạm khuyến nông Đức Cơ tiếp nhận dự án hỗ trợ đầu tư phát triển câycacao tỉnh Gia Lai giai đoạn 2008- 2010 thông qua hợp đồng giữa trungtâm khuyến nông tỉnh Gia Lai và trạm khuyến nông huyện Đức Cơ Hìnhthức của dự án là; thực hiện trồng xen cacao trong vườn điều đã kinhdoanh, với diện tích 15 ha trên địa bàn toàn huyện Hai năm tiếp theo trạmkhuyến nông huyện Đức Cơ tiếp tục tiếp nhận 2 dự án phát triển câycacao từ trung tâm khuyến nông tỉnh Gia Lai với những hình thức hỗ trợ

được thể hiện thông qua (bảng 6)

Kết quả điều tra cho ta thấy, cây cacao mới xuất hiện tại huyện Đức Cơchỉ trong vòng 4 năm tuy nhiên có rất nhiều tiềm năng và cơ hội phát triển,được sự quan tâm của trung tâm khuyến nông tỉnh Gia Lai dự án phát triểncacao tại huyện Đức Cơ qua 3 giai đoạn đã hình thành hơn 40 ha cacao trồngxen trong vườn điều và với 59 hộ được thực hiện mô hình và có 100% số hộthực hiện mô hình được tập huấn kỷ thuật trồng và chăm sóc cây cacao cũng

Bảng 6: Hoạt động phát triển cây cacao tại huyện Đức Cơ

và số hộ thực hiện

Tổngdiện tích

Số hộ được tập huấn kỷ thuật

2008 Dự án đầu tư phát

triển cacao giai

đoạn 2008 – 2010

- Năm 2008 hỗ trợ 60% về giống, 40% về vật tư

- Năm 2009 và

2010 hỗ trợ 40% vật tư

- xã IaNan:

5ha, 6 hộ tham gia thực hiện

- xã IaKrêl:

5ha, 8 hộ thựchiện

- xã Iakla: 5

ha, 6 hộ thực hiện

- 15 ha

- năm 2010 hỗ trợ 100% vật tư

- xã IaNan:

6ha, 11 hộ tham gia thực hiện

- xã Iakla: 6

ha, 12 hộ thựchiện

- 12 ha

và vật tư

- xã IaNan:

4,6ha, 12 hộ tham gia thực hiện

- 4,6 ha

12 hộ

Nguồn: Báo cáo tổng kết dự án phát triển cacao năm 2010

Tại xã Iakla cây cacao được trạm khuyến nông chọn thực hiện thí điểm

mô hình cacao xen dưới tán cây điều trong thời kỳ kinh doanh bắt đầu từ năm

2008, ban đầu chỉ có 5 ha với 6 hộ tham gia Đến năm 2009, sau khi thấy tiềm

năng của xã trong việc tiếp tục mở rộng diện tích, trạm khuyến nông tiếp tụcthực hiện thí điểm mô hình với diện tích là 6 ha với 12 hộ tham gia Tất cả các

hộ được chọn trong xã đều được tập huấn kỷ thuật về trồng và chăm sóccacao cũng như kỷ thuật lên men sơ chế hạt cacao Sau 4 năm xuất hiện câycacao tuy chưa phát triển nhiều nhưng đang dần đi vào ý nghĩ của người dân,người dân đang suy nghĩ đến việc trồng xen cacao trong vườn điều Cho đếnnay, sau khi dự án kết thúc đã có một số hộ đã trồng và mở rộng diện tích

4.2.2 Thực trạng mô hình trồng xen

Sau 4 năm thực hiện dự án, tình hình phát triển cây cacao trồng xendưới tán điều trên địa bàn xã Iakla đã có nhiều kết quả, một số diện tích trồngnăm 2008 đã cho thu hoạch và cũng có một số diện tích đã được trồng mới,một số hộ không tham gia mô hình nhưng cũng đã học hỏi kỷ thuật của các hộtham gia mô hình và tiến hành trồng cây cacao trên vườn điều của gia đìnhmình Thực trạng phát triển cây cacao trên địa bàn xã thể hiện qua bảng sau:Bảng 7: Tình hình phát triển mô hình cacao trồng xen điều tại xã Iakla

Nguồn: Phỏng vấn hộ, 2011

Kết quả tình hình phát triển cacao cho thấy: Diện tích trồng ban đầunăm 2008, theo dự án của mà trạm khuyến nông huyện Đức Cơ triển khaithực hiện trên địa bàn 2 thôn của xã là 5 ha và chỉ có 6 hộ trồng, năng suấtđiều trước khi thực hiện dự án chỉ đạt 10,67 tạ/ha Đến năm 2009, diện tíchcây cacao dự án triển khai là thêm 6 ha nhưng người dân đã mua giống từtrạm khuyến nông huyện và tăng diện tích thêm 1,5 ha và nâng diện tích lên12,5 ha Sau khi trồng được một năm thì năng suất của cây điều là 14,42tạ/ha, tăng lên thêm 3,75 tạ/ha như vậy có thể thấy cây điều khi tiến hànhtrồng xen cây cacao vào, khi cacao được tưới nước và bón phân, làm cỏ thì

cây điều cũng sẽ được chăm sóc vì vậy năng suất điều tăng lên rất nhiều trêncùng một diện tích đất so với trồng độc canh điều Đến năm 2010, tuy dự ánkhông thực hiện trên địa bàn xã nhưng diện tích vẫn tăng thêm và tổng diệntích là 15,5 ha với 18 hộ trồng Sau 2 năm trồng một số diện tích điều trồngnăm 2008 đã cho thu hoạch 2 vụ năng suất 1,63 tạ/ha Năng suất cây điều vẫntiếp tục tăng 0,14 tạ/ha thành 14,56 tạ/ha.

Có thể thấy rằng; mô hình trồng xen bước đầu đã mang lại thu nhậpcho người dân và năng suất cây điều trong vườn điều có trồng xen cacao tănglên đáng kể so với hình thức trồng độc canh điều

4.2.3 Hiệu quả kinh tế của mô hình trồng xen

Bảng 8: Chi phí trồng xen cacao trong vườn điều N=18

2008 – 2009 2009 – 2010 2010 - 2011

SL

TT(1000đồng)

SL

TT(1000đồng)

SL

TT(1000đồng)

Kết quả điều tra cho thấy, trong năm đầu tiên khi trồng với cây giốngban đầu là 600 cây/ha và sử dụng khoảng 600 kg lượng vôi để xử lý đất đaitrong hố trồng cacao thì chi phí ban đầu là 11,329 triệu đồng, sang năm thứ 2lượng phân bón thay đổi không nhiều, không sử dụng vôi nữa và không có chiphí tiền cây giống nên tổng chi phí đầu tư năm thứ 2 chỉ còn 7,429 triệu đồng.Đến năm thứ 3 lượng phân bón có nhiều thay đổi vì yêu cầu cần tăng thêm chiphí đầu tư phân bón vì năm này đã cho thu hoạch năm thứ 2 với lượng phânbón tăng thêm khoảng 1/3 so với 2 năm đầu tiên nên tổng chi phí tăng lên là

10,900 triệu đồng (bảng 8)

Theo kết quả điều tra cũng cho thấy với 18 hộ trồng cacao được phỏngvấn thì chi phí vào mùa khô hàng năm họ phải mất thêm chi phí để tưới nướccho cây cacao, nếu trong 3 năm đầu lượng nước tưới càng đảm bảo thì câycacao sinh trưởng phát triển càng nhanh và ngược lại Trong 3 – 4 năm đầutiên khả năng cho trái cũng phụ thuộc vào lượng nước tưới có đầy đủ haykhông Trung bình 1 năm sẽ tưới nước cho cacao trong mùa khô hạn từ 5- 6lần tưới nhưng nếu số lần nước tưới trong năm tăng gấp đôi thì cây cacao sẽphát triển nhanh hơn

Theo nhận định của Bác Trần Hữu Sơn, ở thôn Chư Bồ 2 nói “ cây cacao muốn phát triển trong mùa khô thì lượng nước tưới tăng gấp đôi so với các hộ đang làm hiện nay Đó là 1 tháng phải tưới 2 đợt so với việc 1 tháng chỉ tưới 1 đợt”

Như vậy có thể thấy sau 3 năm thực hiện với công lao động gia đình bỏ

ra thì chi phí để thực hiện 1 ha cacao trồng xen dưới tán điều là không lớn chỉkhoảng 30 triệu đồng/ha, chi phí như vậy phù hợp với tất cả bà con người dântộc kinh có điều kiện khó khăn và những bà con người đồng bào dân tộc thiểu

số đang có diện tích điều nhưng thu nhập từ vườn điều chưa cao so với cácloại cây trồng khác trên cùng một diện tích đất

- Doanh thu và lợi nhuận

Cacao sau khi trồng khoảng 20 tháng tuổi sẽ cho thu hoạch vụ đầu tiên

và sang năm thứ 3 mỗi năm sẽ cho thu hoạch 2 vụ từ đó trên một diện tích đấtthu nhập sẽ được tăng cao rất nhiều so với phương thức trồng độc canh