đánh giá dự án cứu trợ tiền mặt do irish aid tài trợ tại hà tĩnh - nghiên cứu trường hợp tại xã đức hương, huyện vũ quang

Hiểu được những khó khăn của người dân vùng lũ, hàng triệu trái timvới lòng nhân ái cùng hướng về đồng bào vùng thiên tai, các cá nhân, tổ chứcnhân đạo trong và ngoài nước đã tích cực th

PHẦN 1: MỞ ĐẦU

1.1 Đặt vấn đề

Việt Nam là nước nằm trong vùng nhiệt đới gió mùa, một trong năm ổbão của khu vực Châu Á - Thái Bình Dương, thường xuyên phải đối mặt vớicác loại hình thiên tai Chỉ tính 11 năm gần đây (1995-2006), các loại thiên tainhư: bão, lũ, lốc, đã làm thiệt hại đáng kể về người và tài sản: làm chết vàmất tích 9.416 người, bị thương 7.622 người; làm đổ, trôi, ngập, hư hỏngkhoảng 7.966 tỷ ngôi nhà Thiệt hại vật chất ước tính 61.479 tỷ đồng [1].Trong những năm qua, khí hậu, thời tiết diễn biến phức tạp, thiên tai xảy

ra với tần suất càng ngày càng nhiều và mạnh trên khắp cả nước, gây ra nhiềutổn thất to lớn về người, tài sản, các cơ sở hạ tầng về kinh tế, văn hoá, xã hội,tác động xấu đến môi trường của đất nước, đời sống người dân, nhất là ngườinghèo Hiểu được những khó khăn của người dân vùng lũ, hàng triệu trái timvới lòng nhân ái cùng hướng về đồng bào vùng thiên tai, các cá nhân, tổ chứcnhân đạo trong và ngoài nước đã tích cực thực hiện các hoạt động cứu trợ sau

lũ Tuy nhiên, ở nước ta hoạt động cứu trợ bằng hiện vật vẫn là chủ yếu

Cứu trợ bằng hiện vật đã giúp người dân giải quyết những khó khăntrước mắt, nhưng bên cạnh đó cũng còn nhiều bất cập lien quan đến hoạt độngcứu trợ này Nhiều khi hàng cứu trợ không đáp ứng được nhu cầu của ngườidân Cái người dân cần thì không có, cái được hỗ trợ có khi người dân khôngcần Ngoài việc tốn nhiều chi phí cho vận chuyển, bốc vác và trao hàng cứutrợ, cán bộ địa phương còn gặp nhiều khó khăn trong việc tổ chức cấp phát do

sự khác nhau và đa dạng về chất lượng, mẫu mã, chủng loại hàng hoá, Hơnnữa, do công tác tổ chức cứu trợ không tốt nên đôi khi bên cho đã đưa cảnhững hàng không thể dùng được đến vùng thiên tai, do vậy đã làm mất đi ýnghĩa tốt đẹp của hoạt động cứu trợ

Xuất phát từ thực tế đó, Cơ quan hợp tác Phát triển quốc tế - Irish Aid,Đại sứ quán Ireland đã thử nghiệm chương trình cứu trợ bằng tiền mặt chongười dân bị thiệt hại nặng nề trong đợt lũ kép lịch sử hồi đầu tháng 10 năm

2010 tại ba tỉnh: Hà Tĩnh, Quảng Trị, thông qua dự án “Cứu trợ bằng tiền mặt

không điều kiện cho người dân vũng lũ” Mục đích của dự án là: Cứu trợ khẩncấp bằng tiền mặt cho người dân; Kết hợp triển khai nghiên cứu về “Phươngthức cứu trợ hiệu quả nhất sau thiên tai” nhằm kiến nghị với Nhà nước vàchính quyền các cấp để tổ chức thực hiện tốt hoạt động này mỗi khi có thiêntai xảy ra.

Do vậy việc đánh giá dự án này là cần thiết để hiểu rõ hơn thực tế củahoạt động cứu trợ và thu thập ý kiến của người dân nhằm góp phần hình thành

cơ sở thực tiễn giúp các nhà hoạch định chính sách, các cá nhân và tổ chứcnhân đạo có định hướng cho các hoạt động cứu trợ hiệu quả hơn trong thời

gian tới Xuất phát từ thực tế đó tôi đã tiến hành đề tài “Đánh giá dự án cứu trợ tiền mặt do Irish Aid tài trợ tại Hà Tĩnh - nghiên cứu trường hợp tại xã Đức Hương, huyện Vũ Quang” - một trong những địa phương bị thiệt hại

nặng nề trong đợt lũ kép đầu tháng 10 năm 2010 và đã được tiếp nhận dự án

do Irish Aid tài trợ

1.2 Mục tiêu nghiên cứu

- Tìm hiểu thiệt hại của người dân trong đợt lũ kép lịch sử đầu tháng 10năm 2010

- Đánh giá tính thích hợp, hiệu quả và tác động ban đầu của dự án cứutrợ bằng tiền mặt không điều kiện của Irish Aid

1.3 Câu hỏi nghiên cứu

- Những thiệt hại của người dân trong đợt lũ kép lịch sử đầu tháng 10năm 2010 là như thế nào?

- Dự án cứu trợ bằng tiền mặt có phù hợp với nhu cầu của người dân vàđiều kiện địa phương không?

- Hiệu quả và tác động của DA như thế nào?

1.4 Giả thuyết nghiên cứu

Chương trình cứu trợ bằng tiền mặt không điều kiện sau lũ là phù hợpvới nhu cầu của người dân và điều kiện của địa phương

PHẦN 2: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

2.1 Cơ sở lý luận

2.1.1 Những khái niệm cơ bản về an sinh xã hội

Khái niệm an sinh xã hội (ASXH) là một thuật ngữ được dịch ra từ cụm

từ social security (tiếng Anh) hoặc từ sécurites sociale (tiếng Pháp) Đây làthuật ngữ xuất hiện trong một đạo luật của Mỹ năm 1935 Trong đạo luật nàyASXH được hiểu là sự bảo đảm nhằm bảo tồn nhân cách cùng giá trị cá nhân,đồng thời tạo lập cho mỗi con người một đời sống sung mãn và hữu ích đểphát triển tài năng đến tột độ [9]

Thuật ngữ ASXH cũng được Tổ chức lao động quốc tế ILO ghi nhận:

“an sinh xã hội là sự bảo vệ của xã hội đối với các thành viên của mình thôngqua một loạt biện pháp công cộng, nhằm chống lại những khó khăn về kinh tế

và xã hội do bị ngừng hoặc bị giảm về thu nhập, gây ra bởi ốm đau, thai sản,tai nạn lao động, thất nghiệp, thương tật, tuổi già và chết; bảo đảm chăm sóc y

tế và trợ cấp cho các gia đình đông con” [9]

Vậy ASXH là sự bảo vệ của xã hội đối với các thành viên của mình,trước hết và chủ yếu là những trường hợp bị giảm sút thu nhập đáng kể dogặp những rủi ro như ốm đau, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, tàn tật, mấtviệc làm, mất người nuôi dưỡng, nghỉ thai sản, về già cũng như các trườnghợp bị thiên tai, địch họa Đồng thời, xã hội cũng ưu đãi những thành viên củamình đã có những hành động xả thân vì nước, vì dân, có những cống hiến đặcbiệt cho sự nghiệp cách mạng, xây dựng và bảo vệ tổ quốc Việt Nam [9] ỞViệt Nam hiện nay cũng tồn tại nhiều quan điểm khác nhau về vấn đề an sinh

xã hội và các bộ phận cấu thành Tuy nhiên, có thể thấy rằng hiện tại, ASXH

ở Việt Nam là một vấn đề nghiên cứu tương đối mới mẻ được cấu thành gồm

ba bộ phận chính là: Bảo hiểm xã hội, cứu trợ xã hội và ưu đãi xã hội Song,trong bài viết này tôi chỉ đề cập đến vấn đề cứu trợ xã hội

2.1.2 Cứu trợ xã hội

Có thể nói, cứu trợ xã hội là một hoạt động mang tính chất từ thiện,tương thân tương ái giúp đỡ nhau của con người trong các giai đoạn lịch sử

khác nhau Không phải lúc nào trong cuộc sống con người cũng gặp đượcnhững điều kiện thuận lợi, những cơ may như mong muốn mà có những lúc

họ phải đối mặt với rủi ro, bất hạnh, hiểm nguy và những bất trắc trong cuộcsống Do đó, con người phải nương tựa vào nhau thông qua các hình thức trợgiúp phong phú Có thể là trợ giúp trên cơ sở thông cảm, chia sẻ, có thể là sựtrợ giúp bằng tiền hoặc hiện vật, có thể là sự phát chẩn cứu đói, có thể thôngqua các hiệp hội [9]

Cứu trợ xã hội là khái niệm dùng để chỉ mọi hình thức và biện pháp giúp

đỡ của nhà nước và xã hội về thu nhập và các điều kiện sinh sống khác đốivới mọi thành viên của xã hội trong những trường hợp bị bất hạnh, rủi ro,nghèo đói, không đủ khả năng để tự lo cuộc sống tối thiểu của bản thân và giađình…giúp họ bảo đảm và ổn định cuộc sống hoà nhập vào cộng đồng [3].Trong đó có: Cứu trợ xã hội thường xuyên và cứu trợ xã hội khẩn cấp

2.1.3 Cứu trợ xã hội khẩn cấp, cứu trợ bằng tiền mặt sau lũ

2.1.3.1 Khái niệm

Cứu trợ xã hội khẩn cấp là sự giúp đỡ, hỗ trợ về mặt vật chất, tinh thầncho những người gặp rủi ro do thiên tai và những lý do bất khả kháng nhằmgiúp đỡ họ vượt qua hoàn cảnh hiểm nghèo, khắc phục hậu quả rủi ro để ổnđịnh cuộc sống [9] Theo như định nghĩa này, cứu trợ xã hội bằng tiền mặt làviệc trợ cấp thường xuyên và khả đoán - thường dưới dạng tiền mặt – cho cácgia đình hoặc cá nhân yếu thế Việc cứu trợ bằng tiền mặt sau lũ lụt cho ngườidân là cứu trợ khẩn cấp

2.1.3.2 Các loại hình thức cứu trợ bằng tiền mặt

Các loại hình thức khác nhau của hỗ trợ bằng tiền mặt có thể được thôngqua nhằm ứng phó với các thảm họa, xung đột và các tình huống khẩn cấp.một số hình thức hỗ trợ bằng tiền mặt có thể là:

- Hỗ trợ tiền mặt không điều kiện: có nghĩa là tiền mặt được cấp phát

mà không có điều kiện nào kèm theo, người được nhận có thể chi tiêu vàoviệc gì là tùy ý

- Hỗ trợ tiền mặt có điều kiện là được cấp phát theo điều kiện mà ngườinhận phải tuân thủ

- Hỗ trợ tiền mặt phổ cập hay tập trung vào một nhóm đối tượng.

- Các hình thức khác của chương trình hỗ trợ bằng tiền mặt, như tíndụng và trả tiền cho việc làm, [4]

2.1.4 Khái niệm về đánh giá và đánh giá dự án có sự tham gia

Đánh giá là hoạt động rất quan trọng trong chu trình dự án Đánh giá làxem xét một cách có hệ thống để xác định tính hiệu quả, mức độ thành công

và những tác động (về kinh tế, xã hội, môi trường, ) của dự án so với mụctiêu Mục đích của đánh giá là nhằm tìm ra nguyên nhân tại sao dự án lại đạthay không đạt được mục tiêu và các kết quả đề ra Hoạt động đánh giá thựcchất là trả lời các câu hỏi: Dự án đã và chưa làm được những gì? Tại sao làmđược và chưa làm được? Những gì cần phải điều chỉnh hoặc tiếp tục thực hiệntrong thời gian tới? [7]

Đánh giá dự án có sự tham gia là hoạt động đánh giá mà trong đó đề cậpđến sự tham gia của tất cả các bên liên quan trong quá trình thực hiện dự án[7,186]

2.1.5 Nội dung đánh giá dự án

2.1.5.1 Đánh giá tính thích hợp

Đánh giá tính thích hợp là xem xét dự án có ý nghĩa và có phù hợp nhu cầucủa các bên tham gia cũng như điều kiện cụ thể của địa phương không Một dự

án được coi là thích hợp khi: Dự án đáp ứng được nhu cầu người hưởng lợi Dự

án phù hợp với mục tiêu của nhà đầu tư Dự án phù hợp với chủ trương, chiếnlược phát triển của địa phương, của vùng và cao hơn là của nhà nước Dự án phùhợp với điều kiện tự nhiên - kinh tế - xã hội của địa phương [7,197]

Tóm lại, dự án được coi là thích hợp nếu như các mục tiêu và hoạt độngcủa dự án phù hợp với các vấn đề nêu trên

2.1.5.2 Đánh giá kết quả

Đánh giá kết quả là xem xét dự án có đạt được các kết quả như mongmuốn không Các kết quả đạt được của dự án thể hiện qua chỉ tiêu sau: Mụctiêu trước mắt của dự án có đạt được như mong muốn không, mức độ đónggóp của đầu ra đối với mục tiêu trước mắt, ảnh hưởng của những giả định đốivới mục tiêu của dự án [7,198]

2.1.5.3 Đánh giá hiệu quả

Đánh giá hiệu quả là xem xét việc sử dụng các nguồn lực đầu vào để tạonên các đầu ra của dự án có hiệu quả không Các kết quả đạt được của dự án

có tương xứng với mức đầu tư không Việc đánh giá hiệu quả của dự án cầnchú ý đến các nội dung sau: Các đầu vào có được sử dụng triệt để không, cácđầu vào có được phân bố và sử dụng theo đúng thời gian không, chất lượng

và số lượng của các đầu vào có đúng yêu cầu không, dự án đã có những hiệuquả gì về kinh tế, xã hội, và môi trường [7,198]

2.1.5.4 Đánh giá tác động

Đánh giá tác động là xem xét dự án đã tạo được những tác động gì? Cảtích cực và tiêu cực, trực tiếp và gián tiếp, trước mắt và lâu dài, tới các đốitượng hưởng lợi của dự án trên các phương diện khác nhau, kinh tế, văn hóa,

xã hội, môi trường, Cần xem xét trên 3 khía cạnh chính là: Dự án đã tácđộng đến ai? Dự án đã tác động đến cái gì? Dự án đã tác động như thế nào?Tức là, đối tượng tác động, các khía cạnh tác động, mức độ tác động [7,199]

2.1.6 Các phương pháp đánh giá

Để đánh giá dự án, người ta thường so sánh để xem xét sự biến đổi cácyếu tố kính tế, xã hội, môi trường do dự án mang lại Theo PGS.TS HoàngMạnh Quân có 4 phương pháp chính để đánh giá các dự án phát triển nôngthôn như sau:

2.1.6.1 So sánh giữa thực tế đạt được với kế hoạch của dự án

Đây là phương pháp rất thông dụng, được dùng chủ yếu để đánh giá kếtquả đạt được của dự án Khi so sánh, cần xem xét trong bối cảnh cụ thể Cácchỉ tiêu dùng so sánh phải đồng nhất giữa thực tế và kế hoạch của dự án

2.1.6.2 So sánh lợi ích và chi phí

Đây là phương pháp rất cơ bản, thường được sử dụng để đánh giá tácđộng của dự án Chi phí là những gì mà cá nhân hay xã hội bị mất đi hay phảichi tốn khi tiến hành dự án Khi xem xét chi phí, cần phải chú ý đến cả 3 loại chiphí, đó là chi phí ban đầu, chi phí duy trì và chi phí hoạt động Ngoài ra còn cócác chi phí phát sinh do tác động xấu của dự án tới môi trường sinh thái và xã hộicần phải tính đến Lợi ích của dự án là những gì mà cá nhân hay xã hội được lợikhi tiến hành dự án Trong đó có lợi ích về kinh tế, về xã hội và môi trường

2.1.6.3 So sánh trước và sau khi có dự án

Đây là phương pháp so sánh cơ bản trong khi đánh giá, thực chất là xemxét những lợi ích mà dự án đã tạo ra sau khi thực hiện so với trước khi có dự

án Phương pháp này chỉ có thể áp dụng khi dự án có đủ số liệu cơ bản banđầu trước khi thực hiện ở tất cả các cấp (hộ, cấp cộng đồng và cấp vùng)

2.1.6.4 So sánh vùng có dự án và vùng không có dự án

Phương pháp này thường được dùng để đánh giá những dự án có quy mônhỏ, được thực hiện trên phạm vi một thôn hay một xã, vì kết quả sẽ chínhxác hơn là so sánh trên một phạm vi rộng

2.2 Cơ sở thực tiễn

2.2.1 Tình hình mưa lũ và thiệt hại tại Hà Tĩnh trong đợt lũ kép 2010

Trận lũ chồng lũ từ cuối tháng 9/2010 đến ngày 19/10/2010, gây hậu quảhết sức nghiêm trọng đến tính mạng, tài sản nhân dân và tình hình phát triểnkinh tế - xã hội của tỉnh hà tĩnh, theo báo cáo của UBND tỉnh Hà Tĩnh cụ thểnhư sau:

Mưa lớn làm cho mực nước trên các sông đều vượt trên báo động 3, gâyngập lụt 182/262 xã ( gần 70% tổng số xã trên toàn tỉnh ); Đặc biệt có 105 xã

bị ngập sâu 2 đến 3m, cá biệt ở Hương Khê, Vũ Quang có nơi ngập sâu 4-5m.Mưa lớn trên lưu vực hồ chứa nước Kẻ Gỗ và Sông Rác làm cho mực nước

trong hồ tăng nhanh đột biến, phải xã tràn với lưu lượng đảm bảo an toàn hồchứa cùng với ngập úng ở nội đồng trên vùng hạ du các hồ chứa nước gồmcác huyện Cẩm Xuyên, Thạch Hà, Lộc Hà và thành phố Hà Tĩnh bị ngập sâutrên diện rộng từ 5-7 ngày [10].

Lũ lụt đã gây thiệt hại hết sức nặng nề cho nhân dân Hà Tĩnh, làm 30người chết, 1 người mất tích, 175 người bị thương; 396 nhà bị sập đổ, cuốntrôi; 5754 nhà bị tóc mái, xiêu vẹo; 151.033 nhà bị ngập sâu trong nước lũ.Sản xuất nông nghiệp thiệt hại nghiêm trọng, hư hỏng hoàn toàn trên 23.000

ha, 907 con Trâu Bò, Hươu; 36.758 con Lợn; 928.751 con Gia Cầm Bị sạt lở2.489.000 m3 đường giao thông; 1809 cầu, cống; 397.000 m3 công trình đê điều,kênh mương, hồ đập bị sạt lở; 97 trạm bơm; 297 điểm trụ sở; 508 điểm côngtrình văn hóa bị ngập; 2.625 cột điện bị đổ, 265 km đường dây điện bị đứt; 98trạm bơm biến áp bị hỏng; 166 điểm bệnh viện trạm xá; 476 điểm trường học bịngập; 8.870 bộ sách vở bị ướt, 5.934 bộ bàn ghế bị hỏng Ước tính tổng thiệthại toàn tỉnh là 6.373.826 triệu đồng [10]

2.2.2 Các hoạt động cứu trợ bằng tiền mặt sau thiên tai ở Việt Nam

Hoạt động cứu trợ bằng tiền mặt sau thiên tai của Việt Nam trong nhữngnăm gần đây mới được chú ý và hầu hết các chương trình được thực hiện bởi sựtài trợ của các tổ chức nước ngoài đang mang tính chất thử nghiệm

Ngày 29/09/2009, cơn bão Ketsana tấn công vào miền Trung nước ta,quét qua 12 tỉnh bao gồm: Bình Định, Đà Nẵng, Đăk Lăk, Gia Lai, Kon Tum,Lâm Đồng, Phú Yên, Quảng Bình, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Quảng Trị,Thừa Thiên Huế Cơn bão đã gây ra thiệt hại to lớn về người và của trên diệnrộng làm gần 200.000 người mất nhà cửa và cướp đi sinh mạng của 163 ngườicùng với nhiều thiệt hại về kinh tế xã hội Với hai tỉnh bị thiệt hại nặng nềnhất là Quảng Nam, Quảng Ngãi Đây là cơn bão tồi tệ nhất trong 45 năm quatại việt nam (tính đến thời điểm năm 2009) [16]

Để giúp cho người dân các vùng lũ vượt qua khó khăn, ổn định cuộcsống và hồi phục lại sản xuất một cách nhanh chóng, ý tưởng chuyển giao tiềnmặt trong cứu trợ đã được thực hiện, trong đó có các dự án đi đầu trong việcthử nghiệm hình thức cứu trợ này bao gồm một số dự án sau:

Dự án cứu trợ bằng tiền mặt không điều kiện do Cơ quan Phát triểnQuốc tế Hoa kỳ phối hợp với Hội chữ thập đỏ Hoa Kỳ tài trợ và được thựchiện bởi Hội chữ thập đỏ Việt Nam đã cứu trợ cho 4 tỉnh bị ảnh hưởng nhiềunhất là Gia Lai, Kon Tum, Quảng Nam, Quảng Ngãi, với 8500 hộ gia đìnhđược hỗ trợ Các hộ gia đình đã được lựa chọn bởi tiêu chí rằng họ là nhữnggia đình bị ảnh hưởng nhiều bởi cơn bão Ketsana năm 2009, những gia đìnhđược ưu tiên khi họ thuộc vào những hộ có các điều kiện dễ bị tổn thươngnhất Số tiền cứu được chia làm 3 mức sau: Gia đình có 1 thành viên được

300 ngàn đồng; 2 thành viên được 600 ngàn đồng; lớn hơn hoặc bằng 3 thànhviên được nhận 1 triệu đồng Tại Quảng Ngãi đã giảm thành 2 mức là: Hộ giađình 1 đến 3 thành viên được nhận 500 ngàn đồng, từ 4 thành viên trở lênđược nhận 1 triệu đồng [16] Kết quả dự án chuyển tiền vô điều kiện này đãgiúp cho những người nghèo nhất và có điều kiện dễ tổn thương ở các tỉnh mà

họ thực hiện có thể mua được các thực phẩm cơ bản và các nhu cầu cấp thiếtkhác trong bối cảnh sau thiên tai Tuy nhiên, ngoài những thành công mà dự

án mang lại, thì dự án đang còn những điểm yếu như: Việc đánh giá thìtrường tại các địa phương chưa được tiến hành chặt chẽ, đang còn dùng giảđịnh để đánh gái thị trường; Việc đào tạo và tập huấn cho cán bộ thôn xãtrước khi tiến hành chọn hộ hưởng lợi chưa được chú trọng; Theo nhận địnhcủa người dân thì thời gian cấp phát hơi muộn một chút;

Thứ hai là dự án cứu trợ bằng tiền mặt có điều kiện do tổ chức Cứu trợTrẻ em (Save the children) tại Việt Nam thực hiện với sự tài trợ của tổ chứcViện trợ Nhân đạo của Ủy Ban Châu Âu (ECHO) và Cơ quan hợp tác Pháttriển quốc tế - Irish Aid, cộng hòa Ai-Len nhằm giúp đỡ đồng bào hai tỉnhQuảng Trị và Phú Yên để phục hồi sinh kế và xây dựng lại nhà ở Với tiêu chíchọn hộ như: Hộ gia đình bị thiệt hại nặng nề như nhà bị hư hỏng từ 50% trởlên theo đánh giá của xã; Là hộ nghèo có giấy chứng nhận của chính quyền;

Hộ bị mất tài sản lớn như trâu bò, tàu thuyền; Các hộ gia đình chưa nhậnđược hỗ trợ đáng kể từ các tổ chức khác; Ưu tiên những gia đình dễ bị tổnthương như phụ nữ có thai, cho con bú, phụ nữ là chủ hộ, có trẻ em dưới 5tuổi, có người già, có người khuyết tật Mức hỗ trợ cho gói hồi phục sinh kế là

1 triệu đồng/hộ, mức cho sửa chữa nhà ở là 6.400.000 đồng/hộ [14] Đối với

dự án do tổ chức Cứu trợ trẻ em tại Việt Nam thực hiện đã có đóng góp vàomột mức độ nào đó để người dân xây dựng lại đời sống, mặc dù dự án chuyểntiền tổng thể là có điều kiện nhưng trong gói cứu trợ sinh kế là không điềukiện vì vậy người dân đã mua được những gì họ cho là cần thiết với họ Việccấp tiền để sửa chữa nhà ở đã góp phần tích cực giải quyết một phần gánhnặng cùng người dân và nhà nước Nhưng bên cạnh những thành công đó thì

dự án cũng còn gặp phải nhiều điểm yếu như: Tiêu chí chọn hộ chưa linhđộng theo vùng; Việc cấp tiền với điều kiện sửa nhà, người dân phải mua vậtliệu tại nơi đã được định trước không phải hộ nào cũng thuận tiện để đi muađược và dễ xảy ra sự hợp đồng giữa cán bộ với nhà cung cấp vật liệu xâydựng để rút bớt tiền cứu trợ,

Từ 2 dự án đã được thực hiện có thể thấy rằng, hoạt động cứu trợ tiềnmặt đã nhận được sự đánh giá cao từ người dân và chính quyền địa phương.Tuy nhiên, các dự án theo sự đánh giá của cơ quan thực hiện rằng vẫn cònnhững nhược điểm cần phải sửa chữa và thay đổi do đây là những lần đầu củaviệc thử nghiệm các chương trình cứu trợ bằng tiền mặt tại Việt Nam

PHẦN 3: NỘI DUNG, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

3.1 Nội dung nghiên cứu

3.1.1 Thiệt hại của người dân do lụt kép năm 2010

- Thiệt hại trên phạm vi toàn xã do đợt lũ lụt kép cuối năm 2010

- Thiệt hại của hộ do lũ lụt kép cuối năm 2010

3.1.2 Tình hình thực hiện dự án cứu trợ của Irish Aid

- Khái quát về dự án cứu trợ của Irish Aid

- Tính hợp lý và khả thi trong tiến trình thực hiện dự án

3.1.3 Kết quả dự án cứu trợ của Irish Aid

- Thực trạng của chương trình cứu trợ bằng tiền mặt

- Kế hoạch sử dụng tiền của hộ

- Thực tế sử dụng tiền của hộ

- Kết quả của việc sử dụng tiền của hộ

- Tính thích hợp của dự án

- Các tác động ban đầu của dự án

3.2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.2.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là các hộ hưởng lợi từ dự án cứu trợ tiền mặt củaIrish-Aid ở xã Đức Hương, bao gồm: Các hộ nghèo và cận nghèo bị thiệt hại

do đợt lũ kép năm 2010 gây ra

3.2.2 Phạm vi nghiên cứu

Dự án cứu trợ tiền mặt của Irish-Aid được thực hiện tại 7 xã của 2huyện: Vũ Quang và Hương Khê Trong đó, xã Đức Hương được chọn làmđiểm nghiên cứu, đây là một xã nông nghiệp còn nhiều khó khăn, chịu ảnhhưởng nặng nề của lũ lụt năm 2010 và được các chương trình cứu trợ của các

tổ chức nhân đạo ủng hộ, trong đó có dự án cứu trợ tiền mặt của Irish-Aid Dovậy Đức Hương là xã có những đặc điểm điển hình, có thể đại diện cho 7 xãcủa dự án

3.3 Phương pháp đánh giá và thu thập thông tin

3.3.1 Phương pháp đánh giá

- Phương pháp so sánh trước và sau

- Phương pháp so sánh có và không

3.3.2 Phương pháp thu thập thông tin thứ cấp:

Thu thập thông tin thứ cấp bao gồm: Báo cáo về tình hình kinh tế - vănhóa, xã hội – tự nhiên và báo cáo về thiệt hại do đợt lũ kép năm 2010 của xãthông qua UBND xã ; Báo cáo về tình hình lũ kép, các thiệt hại và tình hình cứutrợ của tỉnh Hà Tĩnh và các đợt cứu trợ thông qua UBND tỉnh

3.3.3 Phương pháp thu thập thông tin sơ cấp

(ii) Sau khi cấp phát tiền: Tình hình sử dụng tiền của hộ, đánh giá của hộ

về chương trình cứu trợ bằng tiền mặt, kết quả sau khi hộ dùng tiền cứu trợ

b Thảo luận nhóm

Tổ chức 3 cuộc thảo luận nhóm, trong đó có thảo luận nhóm người dân

và thảo luận nhóm cán bộ địa phương, cụ thể như sau:

(i) Thảo luận nhóm người dân: Nhóm 1 gồm 8 người đại diện cho hộhưởng lợi và nhóm 2 gồm 8 người đại diện cho hộ không hưởng của dự án.Mục đích: Xác nhận lại một số thông tin đã thu được từ những cuộcphỏng vấn trước đó, tìm hiểu ý kiến đánh giá của hộ về tiến trình dự án cứutrợ, về sự công bằng minh bạch trong quá trình chọn hộ hưởng lợi, tính phùhợp của dự án cứu trợ bằng tiền mặt, nguyện vọng của hộ về các loại hình cứutrợ.

(ii) Thảo luận nhóm các lãnh đạo địa phương: Thành phần là các trưởnghoặc phó thôn, các thành viên trong ban cứu trợ, đại diện các tổ chức đoàn thể

và UBND xã Đức Hương

Mục đích: Thu thập các ý kiến đánh giá về quá trình cứu trợ và về tính phùhợp của dự án đối với điều kiện của địa phương, mong muốn của chính quyền

và kiến nghị của họ

Trong các cuộc thảo luận nhóm sử dụng những công cụ : Thẻ màu

c Phương pháp phỏng vấn người am hiểu:

Đã phỏng vấn một số cá nhân ở địa phương, những người hiểu biết vềtình hình thiệt hại, cuộc sống, các hoạt động cứu trợ đã thực hiện trên bàn Đó

là những người đang tham gia vào bộ máy chính quyền, tổ chức đoàn thể, baogồm: Trưởng thôn; Cán bộ Hội Phụ Nữ, Hội Nông Dân, cán bộ tiếp nhận cứutrợ của UBND xã

Mục tiêu: Thu thập thông tin về hiện trang thiệt hại và đời sống củangười dân sau lũ, vai trò của họ trong quá trình cứu trợ bằng tiền của IrishAid, ý kiến đánh giá của họ về cứu trợ bằng tiền mặt Kiểm tra chéo các thôngtin đã ghi nhận trong quá trình khảo sát

công khai, minh bạch Tính thích hợp được đánh giá về sự phù hợp của cứutrợ tiền mặt với nhu cầu và nguyện vọng của người dân; phù hợp với điềukiện tại địa phương; khả năng tiếp cận thị trường của người dân sau khi đượcnhận tiền cứu trợ; Trong khi, hiệu quả và tác động của dự án được phân tíchcác khía cạnh về thực tế sử dụng tiền so với dự định và hiệu quả sử dụng tiềncủa hộ, những tác động của dự án đối với hộ sau khi được cứu trợ

Tất cả số liệu được nhập và xử lý trên phần mềm Excel (2007)

PHẦN 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

4.1 Tình hình cơ bản xã Đức Hương

4.1.1 Điều kiện tự nhiên

4.1.1.1 Vị trí địa lý

Đức Hương là xã thuộc diện miền núi của huyện Vũ Quang, cách huyện

lỵ 10 km về phía Nam Ranh giới hành chính của xã như sau:

- Phía Bắc giáp xã Tân Hương, huyện Đức Thọ

- Phía Nam giáp xã Hương Minh và thị trấn Vũ Quang

- Phía Đông giáp xã Hương Thọ

- Phía Tây giáp xã Đức Bồng

Đức Hương có con sông Ngàn Sâu chảy dọc ở giữa xã dài 10 km, theohướng Tây Nam Xã có tổng diện tích tự nhiện theo địa giới hành chính là1829.90 ha [1]

4.1.1.2 Đặc điểm địa hình

Địa hình của xã chủ yếu là đồi núi (chiếm hơn 85% diện tích tự nhiêncủa xã) Địa hình của xã được xác định là miền núi thấp, hẹp ngang, sườndốc, cấu trúc kéo dài theo hướng Tây Bắc - Đông Nam, bao gồm nhiều dãynúi song song và so le nhau Độ cao trung bình khoảng 600 đến 700m so vớimặt biển [11]

4.1.1.3 Điều kiện Khí hậu - Thủy văn

Xã Đức Hương nằm trong vùng nhiệt đới gió mùa, thời tiết trong nămđược chia thành hai mùa rõ rệt: Mùa khô và mùa mưa

- Lượng mưa: trung bình hàng năm khoảng 2.300mm Số ngày mưatrong năm dao động từ 170 - 180 ngày Lượng mưa phân bố trong năm khôngđều, chỉ tập trung vào mùa Đông và kết thúc muộn Tổng lượng mưa vào 5tháng mùa khô (từ tháng 3 đến tháng 8) chỉ chiếm khoảng 25% lượng mưa cảnăm Vì vậy vào mùa này thường xảy ra khô hạn, ảnh hưởng đến đời sống vàsản xuất của người dân [11]

- Nhiệt độ - độ ẩm: Nhiệt độ trung bình hàng năm là 23,5ºC, được chialàm hai mùa: Mùa lạnh từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau, nhiệt độ trung bình17,2º C, nhiệt độ thấp tuyệt đối là 5,2ºC Mùa nóng từ tháng 5 đến tháng 10,

nhiệt độ trung bình là 29,5ºC, nhiệt độ tối cao tuyệt đối là 40,2ºC Độ ẩmkhông khí tương đối trung bình hằng năm khoảng 85% [11]

- Nắng-gió: Bình quân ở Đức Hương có 230 ngày nắng, nhưng do phân

bố không đều nên vụ đông xuân thường thiếu ánh sáng, trong khi đó vụ HèThu lại qua dư thừa Gió mùa Đông Bắc hình thành từ tháng 11 đến tháng 4năm sau, tốc độ gió thường cấp 3 đến cấp 4 Gió mùa Đông Bắc làm cho nhiệt

độ không khí giảm kèm theo mưa rét kéo dài, ảnh hưởng nhiều đến sản xuất

và đời sống Gió Lào xuất hiện từ tháng 5 đến tháng 7 Gió này thường gâykhô hạn và nóng làm ảnh hưởng đến sản xuất vụ mùa [11]

- Bão lụt: Bão lụt thường xuất hiện từ tháng 8 đến tháng 10, thường gâysạt lỡ đất ở hai bên sông Ngàn Sâu, làm cho diện tích hoa màu ở đây mấttrắng do nước dâng cao làm ngập úng [11]

- Thủy văn: Chế độ thủy văn của xã chịu ảnh hưởng chính của sôngNgàn Sâu Sông có diện tích lưu vực 1050 km2, lưu lượng trung bình đạt51m3/s, lưu lượng khi có lũ đến 1580m3/s Hàng năm về mùa khô, mực nướctrên sông xuống thấp nhất, không tự chảy cung cấp nước cho sản xuất nôngnghiệp Chênh lệch mực nước giữa đỉnh lũ cao nhất và mức nước kiệt nhất cóthể lên tới 10m [11]

4.1.2 Điều kiện kinh tế - xã hội

4.1.2.1 Dân số, lao động, thu nhập và mức sống

Dân số tính đến năm 2010 là 3678 người với 937 hộ Toàn xã có khoảng

1535 lao động, chiếm 45,10% dân số trong xã Trong đó số lao động trongnông, lâm nghiệp là 1200 người chiếm 92,23%, còn lại 335 người là lao độngphi nông nghiệp chiếm chiếm 7,77% chủ yếu là buôn bán nhỏ ven đường vàcùng với các lao động ngành nghề khác Theo thống kê từ năm 2000 đến naylực lượng lao động thiếu việc làm trong xã ngày càng tăng Qua trình chuyểnđổi từ lao động nông nghiệp sang phi nông nghiệp chưa tương xứng với sựgia tăng lực lượng lao động Bình quân thu nhập đầu người là 4.500.000đồng/ người/ năm [11]

4.1.2.2 Cơ sở hạ tầng vật chất xã hội

a Hệ thống Giao thông - Thủy lợi - Điện

Hệ thống giao thông đường bộ trên địa bàn xã tính đến năm 2006 chiếm70,79 ha, hệ thống giao thông nội đồng ngày càng được cải thiện, tuy nhiên việcthông thương đi lại giữa thôn Hương Đồng với trung tâm xã và các thôn kháchiện nay vẫn còn chủ yếu đang phải đi bằng thuyền, ghe Công tác đầu tư chothủy lợi cũng được đặc biệt coi trọng Trong những năm qua xã đã triển khai xâydựng được 7000m kênh mương cứng, nạo vét, đào đắp với khối lượng khoảng140m3

Hệ thống điện, hiện tại xã có 6 trạm điện có tổng công suất 1095KVA đủcung cấp sử dụng điện của toàn xã, mạng lưới đường dây điện được phân bổđều đến từng thôn xóm, từng hộ gia đình Đến nay đã có 100% số hộ được sửdụng điện lưới quốc gia [11]

b Văn hóa - Y tế - Giáo dục

Hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục thể thao, phong trào xây dựng đờisống văn hóa cơ sở được duy trì và phát triển tốt Đến nay các làng đã có quyước về việc cưới, việc tang và lễ hội, thực hiện cuộc vận động xây dựng làng

xã văn hóa, gia đình văn hóa Xã đã đầu tư hệ thống trạm truyền thông; diệntích đất dành cho điểm Bưu điện văn hóa xã, tượng đài liệt sỹ và 13 hội quántrên toàn xã là 3,17 ha Có một sân vận động trung tâm xã và 8 sân vận động

ở 8 thôn, bên cạnh các nhà văn hóa thôn đều có sân bong chuyền

Công tác chăm sóc sức khỏe cho nhân dân được thường xuyên quan tâm.Từng bước nâng cao chất lượng khám và điều trị, hoạt động y tế dự phòng cóchuyển biến, các dịch bệnh xảy ra được dập tắt kịp thời Xã có 1 trạm y tế,bao gồm 1 y sỹ, 3 y tá và 1y tá thôn

Về giáo dục các cấp học được duy trì và phát triển đồng đều, diện tíchdành cho giáo dục là 3,98 ha Xã có hệ thống nhà trẻ mẫu giáo đạt chuẩn quốcgia sắp được xây xong và một trường mầm non bán công hiện đang sử dụng.Trường tiểu học đã được công nhận trường chuẩn quốc gia giai đoạn một.Trường trung học cở sở với cơ sở hạ tầng có 3 nhà 2 tầng gồm 18 phòng học,

có dãy nhà cấp 4 cho các giáo viên ở xa Công tác khuyến học, xây dựngtrung tâm học tập cộng đồng ở xã được triển khai sâu rộng [11]

4.2 Các thiệt hại do lũ kép năm 2010 tại xã Đức Hương

4.2.1 Thiệt hại trên địa bàn toàn xã

Theo báo cáo của UBND xã Đức Hương, lũ lụt đã chia cắt hoàn toàn 8/8thôn, xóm của xã Số hộ bị ngập là 798 chiếm 85,2% tổng số hộ trên toàn xã

Trong đó, số hộ bị ngập sâu 1m - 2,5 m có 558 hộ chiếm 59,6% số hộ toàn xã,chủ yếu tập trung tại các thôn Hương Đại, Hương Thọ, Hương Phố, HươngPhùng, Hương Hòa, Hương Đồng Trận lũ lụt kép đã để lại cho nhân dân xãĐức Hương hậu quả hết sức nặng nề, lúa gạo, lương thực và các đồ dùng thiếtyếu, đàn gia súc gia cầm bị cuốn trôi nhấn chìm trong biển nước Một số nhàcửa bị sập và hư hỏng nặng, các công trình phúc lợi như trường học, trạm y tế,các hồ đập kênh mương thủy lợi, giao thông cầu cống bị sạt lở, cuốn trôi và

hư hỏng nặng Đồng ruộng bị bồi lấp với diện tích lớn , đặc biệt lũ lụt đã làmsạt lở hai bên bờ sông Ngàn Sâu và làm mố cầu Hói Phố bị hư hỏng nặng Lũlụt cũng đã làm chết một người Đợt lũ kép đã gây thiệt hại nhiều đến kinh tế

xã hội của xã Tổng thiệt hại trong đợt lũ này của xã ước tính khoảng 77.757triệu đồng [12] Tình hình thiệt hại của xã được trình bày cụ thể ở bảng 1

Bảng 1: Tình hình thiệt hại của xã Đức Hương do đợt lũ kép 2010

Thứ

Thành tiền(Triệu đồng)

1 Về nông nghiệp

- Lương thực trôi ướt, hư hỏng Tấn 87 2.242

- Cây ăn quả hỏng, đất bị bồi lấp Ha 9 905

2 Đồ điện tử bị trôi, hư hỏng Triệu đồng 1.164

4 Cầu, Cống các loại trôi, hỏng Cái 264 8.500

8 Hệ thống điện, thông tin liên lạc Triệu đồng 66

9 Công trình UBND xã hư hỏng Triệu đồng 4.594

Nguồn: UBND xã Đức Hương, 2010

Lũ lớn và kéo dài đã làm cho hầu hết các công trình trên toàn xã bị ngập

và hư hỏng nặng Trong đó bị nặng nhất là các công trình xây dựng như:Công trình giao thông, thủy lợi, các trường học và UBND xã Số liệu ở bảng 1

cho thấy, nông nghiệp là lĩnh vực bị thiệt hại rất nặng chủ yếu là những tổnthất về trồng trọt (lúa, đậu, ngô), chăn nuôi (gia cầm, lợn) Thực tế cho thấy,

do vị trí và địa hình của các thôn nên mức độ thiệt hại giữa các thôn của xã làkhác nhau Thôn Hương Đại, Hương Phố, Hương Thọ nằm ở vị trí thấp gầnsông Ngàn Sâu nên bị thiệt hại nặng nhất; Các thôn Hương Phùng, HươngHòa một phần nằm ở gần sông nhưng phần còn lại nằm trên đồi cao nên chỉ

có những hộ ở thấp mới bị ảnh hưởng đến cả trong vườn, nhà và ngoài đồng;Một số thôn nằm trên đồi cao như Hương Tân và Hương Giang ít bị thiệt hại.Tuy nhiên ở ngoài đồng thì tất cả các thôn đều bị tổn thất như nhau

4.2.2 Tình hình thiệt hại của hộ sau lũ kép

4.2.2.1 Thiệt hại đối với đời sống của hộ

Sau cơn lũ đời sống của hộ khó khăn hơn rất nhiều do nơi để trú ẩn,lương thực, thực phẩm, các dụng cụ sinh hoạt gia đình, các phương tiện phục

vụ nghe nhìn và đi lại, những đồ dùng cá nhân, để phục vụ cho cuộc sốngcủa họ đều bị hư hỏng hoặc cuôn trôi Sức khỏe, y tế cũng bị thiệt hại nặng,

do đó đã ảnh hưởng đến cuộc sống chung của cả gia đình Vì vậy việc tìmhiểu các thiệt hại về đời sống của người dân là rất quan trọng, giúp hiểu đượcngười dân bị ảnh hưởng tới điều kiện sống như thế nào, những nhu cầu cấpthiết trong cuộc sống hàng ngày có còn được đảm bảo không Kết quả nghiêncứu cho thấy, trận lũ kép vào đầu tháng 10 năm 2010 đã gây thiệt hại về nhiềumặt trong đời sống của người dân xã Đức Hương như: Nhà cửa, các dụng cụsinh hoạt gia đình, lương thực, các Phương tiện nghe nhìn và đi lại, cho đếncác vật dụng cá nhân, cụ thể được trình bày ở bảng 2

Bảng 2: Tình hình thiệt hại về đời sống của hộ do lũ kép năm 2010

N=105 hộ

Chỉ tiêu Tỉ lệ hộ bị thiệt hại

(%)

Mức độ thiệt hại (%)10-30% 30-50% >50%

Nguồn: Phỏng vấn hộ năm, 2011

Số liệu ở bảng 2 cho thấy, số hộ bị thiệt hại chiếm tỉ lệ lớn so với tổng số

hộ được điều tra, chủ yếu tập trung vào các loại thiệt hại như: Mất dụng cụsinh hoạt trong gia đình chiếm 93,3% số hộ được hỏi, lương thực, nhà cửa vàcác thiệt hại khác (mất đồ dùng cá nhân và quần áo) chiếm tỉ lệ lần lượt là92,4%, 60,9%, 78,1% số hộ được hỏi Thiệt hại với tỷ lệ ít hơn là các phươngtiện nghe nhìn và đi lại của người dân lần lượt là 24,8% và 31,4% tổng số hộđược hỏi Theo ý kiến của hộ và các trưởng thôn trong phỏng vấn sâu, có tỷ lệchênh lệch giữa những thiệt hại như vậy là do các phương tiện như nghe nhìn

và đi lại đối với người dân vùng nông thôn hiện nay chưa phổ biến, nhất làđối với những hộ nghèo và cận nghèo các phương tiện như đài, ti vi hay xegắn máy rất giá trị đối với gia đình nên họ đã cất giữ rất cẩn thận Các thiệthại về nhà cửa, lương thực và đồ dùng sinh hoạt gia đình hầu hết nhà nàocũng có, vì cơn lũ lên nhanh nên họ không thể vận chuyển để tránh lũ kịpthời Do đặc điểm địa hình, nên có một số thôn, các hộ ít bị ảnh hưởng nhưthôn Hương Giang, Hương Tân Trong các hộ khảo sát không có hộ nào bịthiệt hại về người, do trận lũ vừa qua đã được các cấp ban ngành giúp đỡ kịpthời, trong lũ nước dâng cao nhưng không chảy xiết nên người có thể chạy lêntrên các nóc nhà

Kết quả điều tra cho thấy, nhà cửa của người dân nơi đây chủ yếu bị sạt

lở nền, bay mái, hư vách phên Có 79,7% nhà của hộ bị hư nhẹ (dưới mức30%) do ngâm nước lũ quá lâu và trong khi lũ lên cao người dân đã phải phá

nóc nhà để nhận cứu trợ và thoát thân Chỉ có rất ít hộ có nhà bị cuốn trôihoàn toàn hay hư hỏng quá nặng với mức độ thiệt hại từ 30 đến 50% và lớnhơn 50% tương ứng là 14,1% và 6,2 % trong tổng số hộ bị ảnh hưởng, do các

hộ này có nhà nằm ngay bên cạnh song

Kết quả nghiên cứu cũng cho thấy, dụng cụ sinh hoạt gia đình của các hộ

bị thiệt hại rất nhiều (chiếm 93,3% trong tổng số hộ được khảo sát), các vậtdụng bị thiệt hại rất đa dạng từ bàn ghế đến các dụng cụ để ăn uống Số liệu ởbảng 2 cũng cho thấy, mức độ thiệt hại về dụng cụ sinh hoạt cũng rất cao ởmức từ 30 đến 50% và trên 50% có tỉ lệ hộ tương ứng là 51% và 25,5% so vớitổng số hộ bị thiệt hại Sở dĩ có mức độ thiệt hại như vậy là do các hộ chủquan cho rằng nước lũ sẽ không lên cao, đồ dùng sinh hoạt lại nhiều hơn cácthứ khác trong nhà nên không thể đưa lên cao kịp thời Còn lại các hộ bị thiệthại dụng cụ sinh hoạt ở mức dưới 30% ( chiếm 23,5% số hộ bị ảnh hưởng)chủ yếu là các hộ có nhà cửa kiên cố hơn và có địa hình cao hơn

Kết quả Khảo sát cũng cho thấy, lương thực của các hộ bị ảnh hưởngtrên diện rộng chủ yếu là lúa, ngô và lạc, với mức độ thiệt hại rất lớn Mức độthiệt hại trên 50% có gần một nửa số hộ (chiếm 49,5% số hộ điều tra) bị ảnhhưởng, còn lại lần lượt là mức độ từ 30 đến 50% có khoảng 38,1%, mức dưới30% chiếm 12,4% Những hộ thiệt hại ít, do nhà có vị trí cao chỉ bị hư hỏngmột số do ẩm móc vì để lâu ngày trong lũ, một số hộ khác không dự trữ lươngthực nhiều nên có thể cất giữ kịp thời khi nước lên

Hầu hết các hộ được điều tra đều là những hộ cận nghèo và nghèo nêncác phương tiện nghe nhìn và đi lại chỉ có một số hộ gia đình có được nó Vìvậy như đã phân tích ở phần trên tỉ lệ hộ bị ảnh hưởng về các loại phương tiệnnày là nhỏ nhất so với các thiệt hại khác như đã trình bày ở bảng 2 Tuy nhiênnhìn vào số liệu khảo sát thấy, thiệt hại về phương tiện nghe nhìn có mức độthiệt hại cao hơn so với phương tiện đi lại, điều này chủ yếu là do tính chấtcủa các đồ dùng này Tuy vậy đây là những thiệt hại to lớn đối với họ bởi nó

có giá trị cao hơn những thứ khác mà hộ có

Ngoài ra các thiệt hại khác như quần áo, dày dép, sách vở và các đồ dùng

cá nhân khác cũng bị cuốn trôi và hư hỏng rất nhiều số liệu ở bảng 2 cũng

cho thấy, có tới 78,1% số hộ bị thiệt hại về quần áo và các đồ dùng cá nhânkhác trong tổng số người được hỏi và mức độ thiệt hại từ 30 đến 50% và trên50% là chủ yếu (67,1% và 21,9% số hộ bị thiệt hại), các mức độ thiệt hại íthơn (nhỏ hơn 30%) chiếm tỉ lệ 11% trong số các hộ bị thiệt hại Nguyên nhânchủ yếu được các hộ giải thích rằng tình hình lũ lên quá nhanh không đủ thờigian để có thể đưa lên cao.

Nhìn chung, trận lũ kép lịch sử đầu tháng 10 năm 2010 đã để lại hậu quảnặng nề, các thiệt hại của hộ trong đời sống vô cùng đa dạng và nặng nề, đãlàm cho người dân nơi đây gặp nhiều khó khăn Không chỉ vậy, trận lũ képcũng đã gây thiệt hại nghiêm trọng trong cả sản xuất của hộ, vấn đề này sẽđược trình bày ở phần tiếp theo

4.2.2.2 Tình hình thiệt hại của hộ trong sản xuất

Lũ lụt không những làm ảnh hưởng lớn đến đời sống của hộ mà còn gây

ra nhiều thiệt hại về sản xuất cho người dân vùng dự án Kết quả nghiên cứu

về vấn đề này được trình bày ở bảng 3

Bảng 3: Tình hình thiệt hại về sản xuất của hộ do lũ kép

N=105 hộ

Chỉ tiêu Tỉ lệ hộ bị ảnh hưởng

(%)

Mức độ thiệt hại10-30% 30-50% >50%

có thể bay lên các chuồng trâu hay bò nên không cần đưa đi tránh lũ, nhưngmọi thứ đã nằm ngoài dự đoán của họ do nước lũ lên quá nhanh và rất lớn nên

gà của họ đã bị cuốn trôi Còn trâu, bò là tài sản quý giá đối với các gia đình ở

vùng nông thôn, đặc biệt là các hộ nghèo, nên khi lũ lên người dân đã đưachúng lên gửi cho các hộ trên cao ở các thôn như Hương Giang, Hương Phùng,Hương Hòa, Hương Tân Vì vậy thiệt hại về gia súc của các hộ không đáng kể.Những thứ như rơm và chuồng trâu bò ở đây cũng bị cuốn trôi hay hư hỏngnặng do hầu hết các chuồng nuôi của họ không được chắc chắn nên dễ bị tácđộng do nước lũ.

Số liệu ở bảng 3 cũng cho thấy, trồng trọt cũng bị ảnh hưởng rất nhiều,thiệt hại với mức độ dưới 30% chiếm một nữa (50%) số hộ bị thiệt hại, mức

từ 30 đến 50% và trên 50% lần lượt là 37,3% và 12,7% số hộ bị thiệt hại.Trồng trọt có tỉ lệ số hộ bị ảnh hưởng cao hơn chăn nuôi nhưng lại có mức độthiệt hại không bằng chăn nuôi, bởi: Thứ nhất, trước khi cơn lũ đến người dân

đã kịp thu hoạch vụ mùa và chưa đi vào vụ mới, thứ hai do các thiệt hại vềtrồng trọt chủ yếu của hộ là các cây trong vườn có giá trị kinh tế không cao vàkhông trồng nhiều một thứ, chủ yếu là: các loại rau, chuối, một số cây ăn quảkhác và một số hộ có trồng ngô vụ đông,

Dụng cụ phục vụ sản xuất của hộ bao gồm: Các dụng cụ phục vụ chănnuôi, trồng trọt và phương tiện vận chuyển, Kết quả điều tra cho thấy, số hộ

có dụng cụ phục vụ sản xuất bị thiệt hại ở mức độ dưới 30% và từ 30 đến 50%tương ứng là 40,8% và 43,4% trong số hộ bị thiệt hại; Ở mức độ thiệt hại trên50% chỉ chiếm 15,8%

Một điều thấy rõ ràng rằng, những thiệt hại trên đây của các hộ là quánhiều so với những gì họ có, và những thiệt hại đó rất là đa dạng Họ cần córất nhiều thứ để có thể khôi phục lại cuộc sống và sản xuất Đây là một tháchthức lớn cho người dân và chính quyền địa phương cũng như những tổ chức

và cá nhân muốn giúp đỡ, hỗ trợ đồng bào vùng lũ

4.3 Khái quát quy trình dự án cứu trợ của Irish Aid

Để giúp người dân một số tỉnh Bắc Miền Trung khắc phục hậu quả của 2trận lũ kép lịch sử hồi đầu tháng 10 năm 2010, được sự tài trợ của cơ quan

hợp tác và phát triển Quốc tế - Irish Aid, cộng hòa Ai-Len Từ tháng 11/2010đến tháng 1/2011, trung tâm phát triển nông thôn miền Trung (CRD) thựchiện dự án “Cứu trợ bằng tiền mặt không điều kiện” trị giá hơn 3 tỷ đồng cho

15 xã thuộc 3 huyện Hương Khê, Vũ Quang tỉnh Hà Tĩnh và Triệu Phong tỉnhQuảng Trị Trong đó tỉnh Hà Tĩnh có 1694 hộ nhận 2,271,300,000 đồng, tỉnhQuãng Trị có 564 hộ nhận 750,300,000 đồng Để thực hiện dự án CRD đã có

kế hoạch với các bước chính như sơ đồ 1 sau:

Sơ đồ 1: các bước trong tiến trình cứu trợ của dự án

4.4 Đánh giá sự thích hợp của dự án cứu trợ bằng tiền mặt

phiếu mua hàng (để đổi lấy hàng hóa)

Đánh giá nhu cầu Xây dựng phương án cứu trợ

Tổ chức phát tiền

Chọn hộ, thẩm định,niêm yết danh sách và thu nhận ý kiến

Xây dựng phương án phát tiền

Tổ chức hội thảo tập huấn

Đánh giá hiệu quả sử dụng

Viết báo cáo

Dự án của Irish-Aid là cứu trợ tiền mặt không điều kiện, tức là người dân

có quyền được sử dụng bất cứ việc gì họ muốn Đây là một hoạt động cứu trợ

mới ở Việt Nam, vì vậy việc để chính người dân đánh giá mức độ cần thiếtcủa dự án cấp tiền mặt là rất quan trọng Kết quả cuộc thảo luận nhóm với các

hộ hưởng lợi và không hưởng lợi, đều chỉ ra rằng hình thức cứu trợ này rấthợp lý, những thiệt hại và nhu cầu khôi phục hậu quả sau lũ lụt của mỗi hộ làkhác nhau nên cứu trợ bằng tiền mặt giúp người dân thuận lợi và linh độngtrong việc quản lý, sử dụng nguồn tài trợ Các hộ sẽ tự cân đối và chi tiêu sốtiền cứu trợ cho các hoạt động khôi phục lại đời sống hoặc sản xuất một cáchhiệu quả nhất Tất cả (100%) hộ được hỏi đều trả lời rằng tiền dự án cấp đãđáp ứng được nhu cầu cần thiết của gia đình họ

Kết quả khảo sát cũng cho thấy, 100% người dân được hỏi có mongmuốn được cứu trợ bằng tiền mặt Họ cho rằng việc cứu trợ bằng hiện vậtcũng rất quan trọng, nhưng hiện vật chỉ bó hẹp một vài thứ như quần áo,lương thực, giống cho sản xuất, và một số ít vật dụng cá nhân nhưng không

đủ để đáp ứng được tất cả các nhu cầu của mọi người, có một số vật dụng khinhận được họ không sử dụng được như quần áo quá cũ hay rộng so vớihọ, Còn đối với tiền mặt họ có thể mua được những thứ mà gia đình đangcần và không phải bỏ phí bất kỳ thứ gì

Từ những kết quả phân tích ở trên có thể thấy rằng cứu trợ bằng tiền mặt

là rất hữu ích và phù hợp với nhu cầu của người dân vùng dự án

4.4.1.2 Sự phù hợp với điều kiện địa phương

Đây là một yêu cầu mà các dự án luôn quan tâm, bởi muốn thực hiệnđược thành công thì sự phối hợp, nhận được sự đồng tình của chính quyền địaphương rất là quan trọng

Trong suốt tiến trình thực hiện dự án, chính quyền các cấp đã phối hợpchặt chẽ và tham gia tích cực để cùng thực hiện và giám sát dự án Họ chorằng so với việc cứu trợ bằng hiện vật thì cấp phát bằng tiền mặt thuận lợi hơnrất nhiều Điều này đã chứng tỏ rằng việc mà dự án đang tiến hành đã được sựđồng tình nhất trí từ phía chính quyền các cấp

Trong cuộc thảo luận nhóm cùng các cán bộ lãnh đạo xã và thôn, các

cuộc phỏng vấn sâu, đều thu nhận được ý kiến rằng: Dự án đã giúp địa phương giảm bớt một gánh nặng trong việc khắc phục hậu quả lũ lụt cho dân, việc phát tiền cũng dễ dàng hơn, hiệu quả, ít tốn kém lại đáp ứng được nhu cầu của dân Chính quyền đánh giá cao về hình thức cứu trợ này và chính quyền đã được học tập về một cách thức tổ chức có tính trật tự và ổn định trong việc phân phối quà Họ không còn phải cất vào kho những chuyến hàng cứu trợ nặng nề rồi sau mới đem phát, không phải chạy đôn chạy đáo dẹp trật tự khi có xe cứu trợ về xã và không phải nhận một số hàng không còn dùng được nữa hay không phải nhận những thắc mắc từ người dân do quà tặng không đồng đều,

Ngoài những ưu điểm như đã đề cập ở trên, cán bộ địa phương còn chorằng hiện tại thị trường địa phương và khu vực xung quanh xã có thể cung cấpđược các mặt hàng cần thiết cho người dân sau lũ nên việc cứu trợ bằng tiềnkhông còn phải lo ngại về thị trường cung cấp các mặt hàng cho người dân

Có thể thấy rằng, cả người dân và chính quyền địa phương đã thực sựthấy phương thức cứu trợ này rất phù hợp và đáp ứng được điều kiện của địaphương cũng như nhu cầu của người dân

4.4.2 Sự phù hợp của tiến trình thực hiện dự án do Irish-Aid tài trợ

4.4.2.1 Phân bổ chỉ tiêu và kinh phí

Để phân bổ chỉ tiêu và kinh phí về đúng đối tượng, đúng nơi, một cuộchọp có sự tham dự rộng rãi của Đảng uỷ, HĐND, UBND, Mặt trận và các tổchức đoàn thể, Ban cứu trợ và đại diện các thôn (bí thư thôn/xóm trưởng) đãđược tổ chức nhằm xác định mức hộ trợ phù hợp về các thôn Mức hỗ trợ nàytùy thuộc vào thiệt hại và số hộ có hoàn cảnh khó khăn của các thôn

Kết quả khảo sát cho thấy, trong 8 thôn xã Đức Hương đều được nhậntiền nhưng trong đó các thôn 3 thôn: Hương Giang, Hương Đại và Hương Tân

là các thôn có ít hộ được nhận, các thôn khác đều được nhận các suất gần nhưtương đương với nhau, số hộ hưởng lợi của dự án được thể hiện ở bảng 4.Bảng 4: Số lượng hộ hưởng lợi của các thôn phân theo mức cứu trợ

Nguồn: UBND xã Đức Hương, 2010

Hương Giang là thôn có tổng số hộ ít hơn các thôn khác, cùng với đóthôn Hương Giang nằm ở vùng đồi cao nên số hộ bị ngập lụt là rất ít, chỉ có 5

hộ nằm bên sườn thấp của đồi bị ngập sâu và nặng Còn lại các hộ khác, theokhảo sát cho thấy rằng nước đã không ngập vào đến vườn của họ vì vậy chínhquyền xã và thôn quyết định cấp cho thôn này 5 suất ( tương đương với 5 hộđược nhận tiền) bởi các hộ này cũng đều nằm trong danh sách hộ nghèo của

xã Còn Hương Đại là thôn bị ảnh hưởng lớn từ trận lũ của xã vì thôn nằm ở

vị trí thấp, hầu hết các hộ của thôn đều bị ngập sâu từ 1m trở lên, nhưngHương Đại cũng là thôn chỉ có được 19 hộ nhận được tiền vì thôn có số hộnghèo và cận nghèo bị thiệt hại ít hơn các thôn khác

Hộp 1: Ông Minh, trưởng thôn của thôn Hương Đại nói rằng: Thôn của tôi có số hộ bị ngập lụt rất nhiều và rất cần sự ủng hộ của dự án nhưng

vì các thôn khác số hộ có hoàn cảnh khó khăn nhiều hơn thôn tôi, các hộ đó cũng bị thiệt hại nên thôn nhận ít suất hơn là chúng tôi rất đồng ý và bà con cũng không ai phàn nàn gì.

Khi được hỏi số tiền được nhận giữa các thôn chênh lệch nhau nhiều nhưvậy người dân có thắc mắc không, hầu hết các trưởng thôn (kể cả các thônđược nhận ít nhất) họ đều trả lời như vậy là công bằng và đúng với nhữngđiều kiện của mỗi thôn

Có thể thấy rằng, việc phân bổ kinh phí đã được chú trọng với sự thamgia của những người đại diện của các bên liên quan, đã đảm bảo được sự côngbằng và minh bạch của dự án.

4.4.2.2 Quá trình chọn hộ hưởng lợi

Trên cơ sở tiêu chí chọn hộ, số tiền cứu trợ đã được phân bổ, đại diệnchính quyền và các tổ chức đoàn thể thôn, đại diện người dân tổ chức họp trù

bị để thảo luận về cách tổ chức cuộc họp thôn chọn hộ và lập danh sách dựkiến Sau đó họp toàn thôn để bình chọn hộ hưởng lợi, tại cuộc họp thônngười dân sẽ được phổ biến mục tiêu, yêu cầu của dự án Trên cơ sở nhữngtiêu chí đã đề ra mọi người cùng thảo luận và thống nhất về tiêu chí chọn hộ

Hộp 2: Tiêu chí chọn hộ đã được thống nhất như sau:

- Là hộ nghèo /hoặc cận nghèo bị thiệt hại nặng trong trận lũ kép đầu

tháng 10/2010

- Chưa hoặc ít được cứu trợ từ các chương trình khác

- Khó có khả năng phục hồi (do thiếu nguồn thu nhập, thiếu lao động, việc làm thay thế)

- Những gia đình nằm trong điều kiện trên thì hộ có các điều kiện khó khăn, dễ bị tổn thương sẽ được ưu tiên, như: Thuộc gia đình già cả neo đơn, chủ hộ là nữ, tàn tật, nhà có người ốm đau (kinh niên), phụ nữ mang thai, nhà có trẻ nhỏ < 2 tuổi và nhiều người ăn theo (trẻ em, già cả, mất sức lao động), gia đình chính sách Hộ thường xuyên thiếu ăn, hộ nghèo có nợ nần nhiều,

Những đánh giá của người dân về sự phù hợp và công bằng minh bạchtrong quá trình chọn hộ hưởng lợi được thể hiện ở bảng 5