CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM Độc lập Tự do Hạnh phúc ĐƠN YÊU CẦU CÔNG NHẬN SÁNG KIẾN Cấp huyện Kính gửi Hội đồng sáng kiến huyện Tây Hòa 1 Tên sáng kiến Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học môn Đ[.]
Trang 1Độc lập - Tự do - Hạnh phúc
ĐƠN YÊU CẦU CÔNG NHẬN SÁNG KIẾN
Cấp huyện
Kính gửi: Hội đồng sáng kiến huyện Tây Hòa
1 Tên sáng kiến: Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học môn Địa lí cho học sinh lớp 5H Trường Tiểu học Hòa Phú.
2 Tác giả sáng kiến:
- Họ và tên: Lê Đông Hội
- Ngày tháng năm sinh: 17/12/1991; Giới tính: Nam
- Email: ledonghoipy@gmail.com
- Điện thoại: 0963141517
- Chức vụ: Giáo viên
- Trình độ chuyên môn: Thạc sĩ Quản lý giáo dục, Đại học Giáo dục Tiểu học
- Cơ quan, đơn vị: Trường Tiểu học Hòa Mỹ Tây (Năm học 2022-2023, biệt phái đến Trường Tiểu học Hòa Phú).
- Địa chỉ: Ngọc Lâm 2 - Hòa Mỹ Tây - Tây Hòa - Phú Yên
3 Đồng tác giả sáng kiến: Không
4 Chủ đầu tư tạo ra sáng kiến: Không
5 Các tài liệu kèm theo:
- Mô tả giải pháp và kết quả thực hiện sáng kiến
- Biên bản họp xét sáng kiến cấp trường
Hòa Mỹ Tây, ngày 03 tháng 4 năm 2023
TÁC GIẢ SÁNG KIẾN
Lê Đông Hội
Trang 2CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
Độc lập - Tự do - Hạnh phúc
MÔ TẢ GIẢI PHÁP VÀ KẾT QUẢ THỰC HIỆN SÁNG KIẾN
1 Tên sáng kiến: Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học môn Địa lí cho học
sinh lớp 5H Trường Tiểu học Hòa Phú
2 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến
Lĩnh vực giáo dục: Dạy học môn Địa lí ở Tiểu học
3 Mô tả các giải pháp cũ thường làm
* Mô tả giải pháp cũ thường làm
Trong quá trình dạy học Địa lí, giáo viên (GV) thường dùng nhiều phương pháp khác nhau như phương pháp đàm thoại phát hiện, phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan (tranh ảnh, bản đồ, lược đồ, quả địa cầu,…) Theo phương pháp đàm thoại, GV dùng lời nói của mình, vừa thuật lại, vừa giảng về các hiện tượng địa lí một cách có hệ thống hay dùng lời nói để giải thích các hiện tượng địa lí Ngoài ra, GV cũng đặt hệ thống câu hỏi để học sinh (HS) trả lời nhằm gợi mở cho HS sáng tỏ các vấn đề mới, tự khám phá tri thức mới bằng sự tái hiện những kiến thức đã học hoặc từ những kinh nghiệm được tích lũy trong cuộc sống Đồng thời, GV kết hợp sử dụng các phương tiện trực quan như: tranh ảnh, sơ đồ, lược đồ, quả địa cầu, các kênh hình trong sách giáo khoa,… Việc sử dụng các phương tiện trực quan còn có thể giúp HS có thể hình dung được các đối tượng địa lí, đặc biệt là các đối tượng địa lí mà các em không có điều kiện quan sát trực tiếp, HS dễ dàng lĩnh hội các kiến thức từ GV qua việc tri giác trực tiếp với đối tượng
* Những hạn chế của giải pháp trên
- Nếu GV chỉ sử dụng các sơ đồ, lược đồ, biểu đồ cùng các kênh hình trong sách giáo khoa thì chưa mang lại kết quả cao qua mỗi bài học;
- Năng lực chủ động, sáng tạo của HS trong việc lĩnh hội kiến thức bị hạn chế, khả năng hệ thống tổng hợp và vận dụng kiến thức chưa cao;
- Giờ dạy dễ đơn điệu, buồn tẻ, kiến thức thiên về lí luận, ít chú ý đến kĩ năng thực hành của người học Do đó, kĩ năng vận dụng kiến thức địa lí để giải quyết các tình huống trong đời sống thực tế bị hạn chế
4 Ngày sáng kiến được áp dụng lần đầu
Bắt đầu từ ngày 16 tháng 9 năm 2022
5 Nội dung
5.1 Mô tả giải pháp mới
Năm học 2022 - 2023, tôi biệt phái công tác tại Trường Tiểu học Hòa Phú Ngay
từ đầu năm học, tôi tiến hành khảo sát học sinh về cách học tập thông qua bản đồ tư duy, từ đó tôi đưa ra các giải pháp nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn Địa lí như sau:
5.1.1 Hướng dẫn học sinh làm quen với bản đồ tư duy (tập đọc hiểu, thuyết minh bản đồ tư duy)
Trang 3- Giới thiệu cho học sinh làm quen, đọc hiểu bản đồ tư duy bằng một số bản đồ
tư duy phù hợp với kiến thức vừa học Các em nghiên cứu, quan sát, tìm hiểu một vài bản đồ tư duy và tập đọc hiểu bản đồ tư duy nghĩa là tập cho học sinh thuyết trình, diễn giải mạch nội dung kiến thức hàm chứa trong bản đồ tư duy đó
* VD: Bài 5: Vùng biển nước ta
Sử dụng ở hoạt động 3: Vai trò của biển Nhìn vào bản đồ tư duy này bất kì học sinh nào cũng thuyết trình được vai trò của biển đối với đời sống và sản xuất nhưng với sự gợi mở của GV và sự hiểu biết của mình các em có thể bổ sung thêm các nhánh
Hay bài: Giao thông vận tải Nhìn vào bản đồ tư duy các em cũng sẽ thuyết trình
được các loại hình giao thông vận tải của nước ta và nhớ được những điểm đặc biệt
của các loại hình giao thông đó
5.1.2 Giúp học sinh tập vẽ bản đồ tư duy bằng cách hoàn thiện các bản đồ
đã vẽ sẵn nhưng còn thiếu nhánh, thiếu nội dung
Trang 4Để dạy học sinh vẽ bản đồ tư duy, giáo viên có thể hướng dẫn học sinh tiến hành theo những cách sau:
- Hoàn thiện bản đồ tư duy do giáo viên đã vẽ sẵn
- Sử dụng các bản đồ tư duy thiếu nhánh, thiếu nội dung Học sinh dùng bút chì, bút màu vẽ theo nhánh, điền thêm kiến thức, vẽ thêm hình ảnh liên tưởng,…
Hình 3 Sơ đồ tư duy để học sinh hoàn thiện.
Đặc biệt cần để học sinh vẽ thật thoải mái (có thể dùng bút chì mà vẽ để tẩy một cách dễ dàng) sau đó ngắm lại sản phẩm của mình và hoàn thiện lại sao cho bố cục vừa gọn vừa đẹp mắt
5.1.3 Tổ chức cho học sinh thực hành vẽ bản đồ tư duy trên giấy, bìa, bảng phụ
Trước khi tập vẽ bản đồ tư duy cần lưu ý cách ghi nội dung ở các nhánh của bản đồ tư duy:
+ Dùng từ khóa và ý chính (hình ảnh)
+ Viết cụm từ không viết thành câu
Trang 5+ Dùng các từ viết tắt.
+ Có tiêu đề
+ Đánh số các ý
+ Liên kết ý nên dùng nét đứt, mũi tên, số, màu sắc,…
+ Ghi chép nguồn gốc thông tin để có thể tra cứu lại dễ dàng
+ Sử dụng màu sắc để ghi
Học sinh có thể tự lập một bản đồ tư duy bằng giấy, bút chì, bút màu, tẩy (nếu vẽ lên giấy, bìa), phấn các màu, khăn lau bảng (nếu vẽ lên bảng), bút dạ các màu (nếu vẽ lên bảng phomica) để tạo một bản đồ tư duy theo ý thích cả về nội dung và hình thức (đường nét, màu sắc,…)
5.1.4 Vận dụng bản đồ tư duy trong dạy học Địa lí lớp 5
Trong quá trình giảng dạy, giáo viên có thể sử dụng bản đồ tư duy kết hợp với
sách giáo khoa để hướng dẫn học sinh tiếp nhận kiến thức và thể hiện lại kiến thức ấy
thông qua bản đồ tư duy Giáo viên cũng có thể nắm bắt được lượng kiến thức mà học sinh tiếp nhận được qua việc thể hiện các nhánh trên bản đồ tư duy, từ đó có hướng điều chỉnh hoạt động học của học sinh và cách dạy của mình cho phù hợp. Bản đồ tư duy có thể được sử dụng trong nhiều khâu khác nhau của hoạt động dạy học:
- Sử dụng bản đồ tư duy trong việc kiểm tra kiến thức cũ
Giáo viên có thể đưa ra các bản đồ tư duy ở dạng thiếu thông tin, yêu cầu học sinh điền các thông tin còn thiếu và rút ra nhận xét về mối quan hệ của các nhánh thông tin với từ khóa trung tâm Cách làm này có thể tránh được tình trạng học vẹt của học sinh, đồng thời đánh giá mức độ hiểu bài của học sinh.
- Sử dụng bản đồ tư duy trong việc giảng bài mới
Sử dụng bản đồ tư duy là một gợi ý cho cách trình bày mới Giáo viên thay
vì gạch đầu dòng các ý cần trình bày lên bảng thì sử dụng bản đồ tư duy để thể hiện được một phần hoặc toàn bộ nội dung bài học một cách rất trực quan Toàn bộ nội dung cần truyền đạt đến học sinh được thâu tóm trên bản đồ mà không bị sót ý Học sinh thay vì cắm cúi ghi chép thì chọn lọc các thông tin quan trọng, sơ đồ hoá chúng bằng các mối quan hệ và thể hiện lại theo cách hiểu của mình Với cách học này cả giáo viên và học sinh đều phải tham gia vào quá trình dạy học tích cực hơn. Giáo viên vừa giảng bài vừa thể hiện trên bản đồ tư duy hoặc vừa tổ chức cho học sinh khai thác kiến thức vừa hoàn thành bản đồ tư duy Học sinh được nghe giảng, nhìn bản đồ, trả lời câu hỏi, đọc sách giáo khoa, ghi chép…sự tập trung chú ý được phát huy, cường độ học tập theo đó cũng được đẩy nhanh, học sinh học tập tích cực hơn.
- Sử dụng bản đồ tư duy trong việc củng cố kiến thức.
Sử dụng bản đồ tư duy để củng cố kiến thức bài học là vệc làm rất có hiệu quả Giáo viên sử dụng bản đồ tư duy để thể hiện lại những nội dung cơ bản của bài học, tránh bị bỏ sót ý, khắc sâu những kiến thức trọng tâm Học sinh sử dụng bản đồ tư duy
để thể hiện lại sự hiểu biết của mình qua việc tiếp thu nội dung bài học, đồng thời là một kênh thông tin phản hồi mà qua đó giáo viên có thể đánh giá nhận thức của học sinh, định hướng cho từng học sinh và điều chỉnh cách dạy, cách truyền đạt của mình
Trang 6cho phù hợp. Phù hợp với mục đích củng cố kiến thức cho học sinh sau bài học thì dạng bài tập thích hợp là điền thông tin còn thiếu vào bản đồ tư duy Các thông tin còn thiếu này sẽ bao trùm nội dung toàn bài để một lần nữa nhằm khắc sâu kiến thức và lưu ý đến trọng tâm của bài học.
- Sử dụng bản đồ tư duy để tổng hợp kiến thức một chương hoặc nhiều bài học Dùng bản đồ tư duy có thể thể hiện một lượng thông tin nhỏ đến lớn và rất lớn Tương tự, giáo viên và học sinh có thể thể hiện một phần nội dung bài học, một bài học hoặc nhiều bài học, một chương kiến thức Vấn đề là các nội dung này có điểm chung với nhau, có mối quan hệ với nhau thông qua từ khóa Tùy theo mục đích sử dụng mà có thể thiết kế bản đồ tư duy trong giờ học thông thường, trong giờ kiểm tra, giờ thực hành, ôn tập, tổng kết hay hệ thống một chương, một phần kiến thức Với bài tập này, giáo viên có thể cùng học sinh làm ngay tại lớp hoặc là bài tập giao về nhà cho học sinh, nhóm học sinh. Với mục đích để tổng hợp kiến thức thông thường bản
đồ tư duy được sử dụng trong tiết ôn tập hoặc tổng kết chương.
* Sau đây là các bước thiết lập một bản đồ tư duy:
Bước 1: Chọn từ trung tâm (hình ảnh)
Hãy bắt đầu với một cụm từ hay một hình ảnh, hình vẽ đặt ở vị trí trung tâm Hình ảnh hay từ khóa đó thể hiện một ý tưởng hay một khái niệm chủ đạo
Bước 2: Vẽ nhánh cấp 1
Từ ý trung tâm hay hình ảnh trung tâm tỏa ra các nhánh chính ta gọi là nhánh cấp
1 Lưu ý các nhánh cấp1 cần bố trí đều, cân đối quanh hình trung tâm
Bước 3: Vẽ nhánh cấp 2,3,…
Trang 7Bước 3 là quá trình lặp lại của bước 2 giúp việc nghiên cứu được sâu hơn Cứ thế
sự phân nhánh được tiếp tục và các khái niệm hay hình ảnh luôn được kết nối với nhau Chính sự liên kết này sẽ tạo ra một bức tranh tổng thể mô tả về ý trung tâm một cách đầy đủ rõ ràng
Bước 4: Hoàn thiện bản đồ tư duy
Như đã biết, bản đồ tư duy là một sơ đồ mở, mỗi người có thể vẽ theo mỗi cách khác nhau, dùng hình ảnh khác nhau, màu sắc khác nhau sao cho vừa truyền tải được nội dung kiến thức, vừa phù hợp với năng khiếu thẩm mĩ riêng Vì vậy, ta có thể bổ sung, thêm, bớt nhánh, tô màu,…nếu cần thiết
* Một số gợi ý và chú ý khi vẽ bản đồ tư duy:
1 Bắt đầu từ trung tâm với hình ảnh hay một cụm từ tên chủ đề
2 Sử dụng màu sắc, vì màu sắc cũng có tác dụng kích thích não như hình ảnh
3 Vẽ các nhánh chính (cấp 1) từ hình ảnh trung tâm, vẽ các nhánh cấp 2 từ các nhánh cấp 1,…bằng các đường kẻ, đường cong với màu sắc khác nhau
4 Mỗi cụm từ hay hình ảnh, hình vẽ, liên quan đến nhánh nào thì đứng độc lập
và nằm gần đường cong của nhánh đó
5 Tạo ra một bản đồ tư duy riêng cho mình, theo sở thích của mình (kiểu đường
kẻ, màu sắc, chữ viết,…)
6 Nên dùng các đường cong thay vì các đường thẳng vì đường cong sẽ thu hút được sự chú ý của mắt hơn, và cảm thấy dễ chịu hơn nhiều khi nhìn vào các đường thẳng
7 Bố trí thông tin đều quanh hình ảnh trung tâm
8 Chỉnh sửa thêm bớt thông tin, thêm bớt nhánh, điều chỉnh sao cho hình thức đẹp, chữ viết rõ Nếu vẽ trên giấy, bìa thì nên vẽ phác bằng bút chì trước để có thể tẩy, xóa, điều chỉnh được
* Những điều cần tránh khi ghi chép:
+ Ghi lại nguyên cả đoạn văn dài
+ Ghi chép quá nhiều ý không cần thiết
+ Dành quá nhiều thời gian để ghi chép
+ Tránh vẽ hoặc đưa vào những hình ảnh không liên quan đến bài học làm mất nhiều thời gian vẽ, viết và khi sử dụng lại làm phân tán sự tập trung
Trang 8+ Tránh khuynh hướng vẽ quá cầu kì những hình ảnh không cần thiết hoặc quá sơ sài không có thông tin (chỉ ghi các đề mục của bài học)
* Có thể tóm lược việc thiết kế bản đồ tư duy bằng một bản đồ tư duy sau đây:
* Một số hoạt động chủ yếu trong một tiết học
( Khi học sinh đã làm quen với bản đồ tư duy, đã biết thiết lập bản đồ tư duy)
Hoạt động 1: Lập bản đồ tư duy
- Mở đầu bài học, GV có thể cho HS lập bản đồ tư duy theo nhóm với các gợi ý liên quan đến chủ đề kiến thức cả bài học
Học sinh vẽ bản đồ tư duy theo nhóm
Hoạt động 2: Báo cáo, thuyết minh về bản đồ tư duy
- Cho một vài học sinh hoặc đại diện của các nhóm HS lên báo cáo, thuyết minh
về bản đồ tư duy mà nhóm mình thiết lập Hoạt động này vừa giúp biết rõ việc hiểu kiến thức của các em, vừa là một cách rèn cho các em khả năng thuyết trình trước đám
Trang 9đông người, giúp các em tự tin hơn, mạnh dạn hơn; đây cũng là một trong những điểm cần rèn luyện của học sinh nước ta hiện nay
Học sinh thuyết minh bản đồ tư duy
Hoạt động 3: Thảo luận, chỉnh sửa, hoàn thiện bản đồ tư duy
- Tổ chức cho học sinh thảo luận, bổ sung, chỉnh sửa để hoàn thiện bản đồ tư duy, giáo viên sẽ là người cố vấn, là trọng tài giúp học sinh hoàn chỉnh bản đồ tư duy,
từ đó dẫn dắt đến kiến thức trọng tâm của bài học
Hoạt động 4: Củng cố kiến thức bằng một bản đồ tư duy
- Cho học sinh lên trình bày, thuyết minh về kiến thức thông qua bản đồ tư duy
mà học sinh vừa thiết kế và cả lớp đã chỉnh sửa hoặc bản đồ tư duy do giáo viên cung cấp
Lưu ý: Bản đồ tư duy là một sơ đồ mở nên không yêu cầu tất cả các nhóm học
sinh có chung một kiểu, giáo viên chỉ nên chỉnh sửa cho học sinh về mặt kiến thức và góp ý thêm về đường nét các nhánh và hình thức (nếu cần)
Sau đây là một vài bài tôi thiết kế bản đồ tư duy trên phần mềm MindMap
Trang 10Bài 7: Ôn tập
Bài 22: Ôn tập
* Kết quả của sáng kiến
Sau khi nghiên cứu các biện pháp thực hiện và vận dụng vào đối tượng học sinh, tôi đã tiến hành thống kê kết quả học tập và rèn luyện của học sinh trong năm học 2022-2023, ở môn Lịch sử - Địa lí, cụ thể:
Trang 11Kết quả đánh giá môn
Lịch sử - Địa lí
14/25 - 56% Hoàn thành tốt 11/25 - 44% Hoàn thành
23/25 - 92% Hoàn thành tốt 02/25 - 8% Hoàn thành
Năng lực tự học, tự
giải quyết vấn đề
18/25 - 72% mức Tốt 07/25 - 28% mức Đạt
25/25 - 100% mức Tốt
Hợp tác, làm việc nhóm 18/25 - 72% mức Tốt
07/25 - 28% mức Đạt
25/25 - 100% mức Tốt
Chăm học, chăm làm 18/25 - 72% mức Tốt
07/25 - 28% mức Đạt
25/25 - 100% mức Tốt
Tự tin, trách nhiệm 18/25 - 72% mức Tốt
07/25 - 28% mức Đạt
25/25 - 100% mức Tốt
Việc vận dụng bản đồ tư duy các môn học khác cũng góp phần nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện như: Học sinh tham gia sân chơi Trạng nguyên Tiếng Việt cấp trường đạt 11 học sinh (01 giải Nhất, 02 giải Nhì, 03 giải Ba, 05 giải Khuyến khích) Tham gia Trạng nguyên Tiếng Việt cấp huyện: 09 học sinh Tham gia thi Trạng nguyên Tiếng Việt cấp tỉnh: 04 học sinh (02 học sinh đạt 280/300 điểm, 01 học sinh đạt 260/300 điểm, 01 học sinh đạt 250/300 điểm) Tham gia thi Viết chữ đẹp cấp trường đạt 05/05 học sinh (01 giải Nhất, 04 giải Nhì) và 05 học sinh được chọn tham gia thi Viết chữ đẹp cấp huyện
Khi nhìn thấy lớp có những sự chuyển biến rõ rệt như vậy, đó chính là một sự thành công lớn Các em đạt được kết quả tốt trong quá trình rèn luyện các phẩm chất, năng lực, bản thân tôi thấy được sự phấn khởi, vui mừng vì sau bao nhiêu sự trăn trở,
lo âu thì đây chính là thành quả ngọt ngào gặt hái được Đó cũng là điều mà bất kì người giáo viên nào khi thực hiện nghiên cứu cũng mong muốn đạt được
5.2 Khả năng áp dụng của sáng kiến
Sáng kiến“Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học môn Địa lí cho học sinh lớp 5H Trường Tiểu học Hòa Phú” đang được áp dụng có hiệu quả tại Trường Tiểu học
Hòa Phú và có thể áp dụng có hiệu quả cho tất cả các trường tiểu học ở huyện Tây Hòa
5.3 Đánh giá lợi ích kinh tế, xã hội của sáng kiến
- Đề tài thực hiện không tốn kém về mặt kinh tế mà còn thực hiện tốt cho quá trình bồi dưỡng chuyên môn cho giáo viên, nâng cao chất lượng dạy học Sử dụng sơ
đồ tư duy trong dạy học không đòi hỏi nhiều thời gian, không phải đầu tư nhiều về kinh phí, vừa có thể dùng các phương tiện đơn giản như phấn màu, bút màu, giấy nháp, bìa, mặt sau của tờ lịch,… Nhưng để việc giảng dạy bằng sơ đồ tư duy có hiệu quả hơn tôi đã sử dụng các phần mềm MindMap
- Vận dụng được cả dạy - học trực tiếp và trực tuyến Giáo viên tiết kiệm được thời gian, tăng sự linh hoạt trong bài giảng và quan trọng nhất là giúp học sinh nắm