1 Cơ quan quản lý : Bộ y tế - viện dinh dỡng Cơ quan thực hiện: Trờng đại học y dợc- Đại học thái nguyên ZY báo cáo tổng kết đề tài Nghiên cứu tập quán dinh dỡng một số dân tộc thiểu số miền núi phía bắc tác động đến tình trạng dinh dỡng trẻ em dới 5 tuổi Chủ nhiệm đề tài: pgs.ts Hoàng khải lập 7105 16/02/2009 Thái Nguyên, 2008 2 Cơ quan quản lý : Bộ y tế - viện dinh dỡng Cơ quan thực hiện: Trờng đại học y dợc- Đại học thái nguyên ZY báo cáo tổng kết đề tài Nghiên cứu tập quán dinh dỡng một số dân tộc thiểu số miền núi phía bắc tác động đến tình trạng dinh dỡng trẻ em dới 5 tuổi Chủ nhiệm đề tài: PGS.TS Hoàng Khải Lập th ký đề tài: Ths. Nguyễn Minh Tuấn Thái Nguyên, 2008 3 danh sách những ngời tham gia 1. PGS.TS Hoàng Khải Lập Bộ môn Dịch tễ học 2. Ths Nguyễn Minh Tuấn Bộ môn Dịch tễ học 3. Ths Nguyễn Văn Thái Bộ môn Y học cộng đồng 4. BS Lơng Thị Thu Hà Bộ môn Y học cộng đồng 5. BS Đào Ngọc Sơn Phòng Y tế Phú Lơng - Thái Nguyên 6. Ths Nguyễn Hải Sơn Trung tâm Y tế dự phòng Sa Pa - Lào Cai 7. SV Trần Ngọc Anh Sinh viên Y6 - K36A Cơ quan phối hợp nghiên cứu 1. Hội Dinh dỡng Việt Nam 2. Phòng Y tế huyện Phú Lơng - Thái Nguyên 3. Trung tâm Y tế dự phòng Sa Pa - Lào Cai 4 Lời cảm ƠN Chúng tôi trân trọng cảm ơn sự hợp tác của Viện Dinh dỡng, Hội dinh dỡng Việt Nam đã hỗ trợ về kỹ thuật và kinh phí để chúng tôi thực hiện nghiên cứu này. Chúng tôi xin chân thành cảm ơn sự quan tâm của Ban Giám hiệu Trờng Đại học Y Dợc Thái Nguyên, Phòng Quản lý khoa học, cảm ơn sự phối hợp của các bộ môn Y học cộng đồng, Nhi, Dịch tễ trong quá trình triển khai nghiên cứu. Chúng tôi xin cảm ơn Phòng Y tế huyện Phú Lơng - Thái Nguyên, Trung tâm Y tế dự phòng Sa Pa - Lào Cai và các xã nghiên cứu đã đã tạo điều kiện thuận lợi, giúp đỡ chúng tôi thu thập số liệu để hoàn thành đề tài này. Xin trân trọng cảm ơn! Thái Nguyên, ngày 15 tháng 11 năm 2008 Chủ nhiệm đề tài PGS.TS Hoàng Khải Lập 5 Mục lục Nội dung Trang Trang phụ bìa Lời cảm ơn Mục lục Danh mục các chữ viết tắt Danh mục bảng Danh mục hình Đặt vấn đề 1 Chơng 1- Tổng quan 3 1.1. Một số nghiên cứu về SDD trẻ em dới 5 tuổi ở Việt Nam và trên thế giới 3 1.1.1. Một số nghiên cứu về tình trạng SDD trẻ em các nớc trên thế giới 3 1.1.2. Tình hình SDD trẻ em dới 5 tuổi ở Việt Nam 6 1.1.3. Tình trạng SDD trẻ em dới 5 tuổi khu vực miền núi 9 1.2. Một số nghiên cứu về yếu tố liên quan đến tình trạng dinh dỡng ở trẻ em dới 5 tuổi ở Việt Nam 15 Chơng 2- Đối tợng và phơng pháp nghiên cứu 20 2.1. Đối tợng nghiên cứu 20 2.2. Địa điểm và thời gian nghiên cứu 20 2.3. Phơng pháp nghiên cứu 20 2.3.1. Nghiên cứu định tính 20 2.3.2. Nghiên cứu định lợng 21 2.3.3. Chỉ tiêu nghiên cứu 23 2.4. Phơng pháp thu thập số liệu 24 2.5. Phơng pháp phân tích và xử lý số liệu 24 Chơng 3- Kết quả nghiên cứu 25 3.1. Tập quán dinh dỡng của dân tộc Tày, Sán Chay, Mông, Dao ở miền núi phía Bắc Việt Nam 25 3.2. Tình trạng dinh dỡng trẻ em dới 5 tuổi dân tộc Sán Chay và Kinh tại Thái Nguyên 31 3.3. Mối liên quan giữa tập quán dinh dỡng và tình trạng dinh dỡng trẻ em dới 5 tuổi 33 Chơng 4 - Bàn luận 42 4.1. Tập quán dinh dỡng của dân tộc Tày, Sán Chay, Mông, Dao ở miền núi phía Bắc Việt Nam 42 4.2. Tình trạng dinh d ỡng trẻ em dới 5 tuổi dân tộc Sán Chay tại Thái Nguyên 47 4.3. Yếu tố liên quan đến tình trạng SDD trẻ em dới 5 tuổi 50 Kết luận 55 khuyến nghị 56 Danh mục sản phẩm khoa học của đề tài 57 Tài liệu tham khảo 58 Phụ lục 64 6 Danh mục Các chữ viết tắt ABS ăn bổ sung KTXH Kinh tế xã hội NCHS Trung tâm quốc gia về thống kê sức khoẻ của Hoa Kỳ (National Center for Health Statistics) NKHH Nhiễm khuẩn hô hấp SDD Suy dinh dỡng THPT Trung học phổ thông TTDD Tình trạng dinh dỡng UNICEF Qũi Nhi đồng Liên hiệp quốc (United Nation Children's Fund) WHO Tổ chức Y tế Thế giới (World Health Organization) 7 Danh Mục bảng Bảng Tên bảng Trang 1.1 Dự báo tỷ lệ SDD đến năm 2020 ở các nớc đang phát triển 6 1.2 Tỷ lệ SDD trẻ em dới 5 tuổi tại Việt Nam từ năm 1985 - 2007 7 1.3 Tỷ lệ SDD trẻ em dới 5 tuổi ở Việt Nam phân bố theo khu vực năm 2007 8 1.4 Tỷ lệ SDD (cân nặng / tuổi) theo khu vực năm 2007 9 1.5 So sánh tỷ lệ SDD trẻ em dới 5 tuổi ngời dân tộc thiểu số và dân tộc Kinh năm 2004 12 3.1 Tỷ lệ SDD giữa dân tộc Kinh và dân tộc thiểu số 31 3.2 Tỷ lệ SDD nhẹ cân theo nhóm tuổi và dân tộc 31 3.3 Mức độ SDD nhẹ cân theo dân tộc 32 3.4 Mối liên quan giữa kinh tế gia đình và SDD nhẹ cân của trẻ 33 3.5 Mối liên quan giữa trình độ văn hoá của mẹ và SDD nhẹ cân 33 3.6 Mối liên quan giữa dân tộc của mẹ và SDD nhẹ cân của trẻ 34 3.7 Mối liên quan giữa tuổi của mẹ khi mang thai và SDD nhẹ cân 34 3.8 Mối liên quan giữa số con trong gia đình với SDD nhẹ cân của trẻ 3.9 Mô hình hồi qui các yếu tố KTXH và gia đình với SDD nhẹ cân 35 3.10 Mối liên quan giữa bú mẹ sớm sau đẻ với SDD nhẹ cân của trẻ 36 3.11 Mối liên quan giữa thời điểm ABS với SDD nhẹ cân của trẻ 36 3.12 Mối liên quan giữa thành phần thức ABS với SDD nhẹ cân 37 3.13 Mối liên quan giữa thời gian cai sữa với SDD nhẹ cân của trẻ 37 3.14 Mô hình hồi qui về các yếu tố chăm sóc và tình trạng SDD 38 3.15 Mối liên quan giữa cân nặng lúc đẻ của trẻ với SDD nhẹ cân 39 3.16 Mối liên quan giữa tiêu chảy trong 2 tuần qua với SDD nhẹ cân 39 3.17 Mối liên quan giữa NKHH trong 2 tuần qua với SDD nhẹ cân 40 3.18 Mô hình hồi qui về các yếu tố cá nhân và tình trạng SDD 40 3.19 Mô hình hồi qui các yếu tố nguy cơ của SDD thể nhẹ cân 41 Danh Mục hình Hình Tên hình Trang 1.3 Diễn biến SDD trong 5 năm 2001-2005 tại địa bàn nghiên cứu 32 8 Tóm tắt kết quả nghiên cứu đề tài hợp tác khoa học và công nghệ 1. Thông tin chung Tên đề tài: Nghiên cứu tập quán dinh dỡng một số dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc tác động đến tình trạng dinh dỡng trẻ em dới 5 tuổi Chủ nhiệm đề tài: PGS.TS Hoàng Khải Lập Điện thoại: 0913 075 464 Email: hoangkhailap@yahoo.com Cơ quan chủ trì: Trờng Đại học Y dợc - Đại học Thái Nguyên Cơ quan chủ quản: Viện Dinh dỡng Thời gian: Từ tháng 1/2007 đến tháng 12/2007 2. Mục tiêu - Tìm hiểu tập quán dinh dỡng của dân tộc Tày, Sán Chay, Mông, Dao ở miền núi phía Bắc Việt Nam. - Đánh giá tình trạng dinh dỡng trẻ em dới 5 tuổi dân tộc Sán Chay tại Thái Nguyên. - Phân tích mối liên quan giữa tập quán dinh dỡng và tình trạng dinh dỡng trẻ em dới 5 tuổi dân tộc Sán Chay. 3. Nội dung chính Sử dụng phơng pháp PRA với các kỹ thuật thu thập số liệu định tính, nghiên cứu đã xác định đợc một số tập quán dinh dỡng của dân tộc Tày, Sán Chay tại Thái Nguyên và dân tộc Mông, Dao tại Lào Cai. 458 trẻ em dới 5 tuổi dân tộc Sán Chay và 387 trẻ em dân tộc Kinh đợc cân đo để đánh giá mức độ SDD. Trên cơ sở đó 1 nghiên cứu bệnh chứng đợc tiến hành trên 299 ngời mẹ và trẻ dới 5 tuổi ở mỗi nhóm và phân tích hồi qui logistic để xác định các yếu tố liên quan đến tình trạng SDD trẻ em tại khu vực nghiên cứu. 9 4. Kết quả đạt đợc 4.1. Tập quán dinh dỡng của một số dân tộc thiểu số khu vực nghiên cứu Dân tộc Sán Chay, Tày, Mông, Dao ở khu vực miền núi phía Bắc có chế độ ăn thiên về thực vật với nhiều cách chế biến phong phú, sử dụng nhiều gia vị và các chất tạo màu từ thiên nhiên. Trẻ em đợc nuôi bằng sữa mẹ kéo dài và u tiên trong ăn uống. Song còn nhiều tập quán kiêng kỵ liên quan đến tín ngỡng đặc biệt là trong thời gian mang thai và khi trẻ mắc bệnh. 4.2. Tình trạng dinh dỡng của trẻ em dân tộc Sán Chay tại Thái Nguyên - Tỷ lệ SDD trẻ em dân tộc Sán Chay ở mức rất cao đối với thể nhẹ cân (40,8%) và thấp còi (43,7%), SDD thể gầy còm ở mức độ trung bình (9,8%). - Tỷ lệ SDD nhẹ cân ở trẻ em dân tộc Sán Chay cao hơn trẻ em dân tộc Kinh cùng khu vực (28,9%) với p<0,001. Không có sự khác biệt về SDD thấp còi và gầy còm giữa 2 dân tộc. 4.3. Một số yếu tố liên quan đến tình trạng SDD trẻ em dới 5 tuổi Các yếu tố liên quan đến tập quán chăm sóc, nuôi dỡng có ảnh hởng lớn đến tình trạng SDD trẻ em dới 5 tuổi nh ABS sớm (OR=1,85), chất lợng thức ABS không đảm bảo (OR= 2,07), thời gian cai sữa không hợp lý (OR= 2,55). TTDD của trẻ còn chịu ảnh hởng của điều kiện kinh tế gia đình (OR=1,69), tình trạng NKHH cấp (OR=1,67) và cân nặng lúc đẻ (OR=2,58) 5. Sản phẩm khoa học của đề tài - 01 đề tài đạt giải Nhì giải thởng Sáng tạo kỹ thuật Việt Nam - VIFOTEX năm 2007. - 01 giải thởng Sinh viên nghiên cứu khoa học của Bộ Giáo dục và Đào tạo năm 2007. - 01 đề tài đạt giải Nhì Hội nghị KHCN tuổi trẻ các trờng Đại học Y Dợc Việt Nam lần thứ 14 năm 2008. - Tập quán dinh dỡng một số dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc, Chuyên đề về nguy cơ sức khoẻ và một số bệnh đặc thù ở khu vực miền núi, Nxb Y học, Hà Nội, tr. 125 - 139. 10 Đặt vấn đề Hiện nay, SDD vẫn bệnh thờng gặp ở trẻ em dới 5 tuổi. Tỷ lệ mắc bệnh biểu hiện ở nhiều khu vực có khác nhau. Tình trạng SDD không chỉ ảnh hởng tới phát triển thể chất, tâm thần và vận động của trẻ, mà còn ảnh hởng đến nòi giống và sức lao động sau này. Ngày nay, không chỉ riêng nớc ta mà còn nhiều nớc trên thế giới vẫn đang phải tiếp tục đơng đầu với thách thức của tình trạng SDD ở trẻ em dới 5 tuổi. Theo tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ớc tính có khoảng 500 triệu trẻ em bị SDD trên toàn cầu, trong đó Châu á có 150 triệu trẻ em, chiếm 44% tổng số trẻ em dới 5 tuổi [68] Tại Việt Nam, trong những năm vừa qua đã đạt đợc nhiều thành tựu trong công tác phòng chống SDD trẻ em với mức giảm SDD trung bình hàng năm khoảng 2%. Tuy nhiên tỷ lệ SDD trẻ em nớc ta vẫn ở mức rất cao so với ngỡng phân loại của Tổ chức Y tế thế giới (năm 2005: 25,2%) [45]. Qua khảo sát thực tế đã cho thấy, công tác phòng chống SDD mới chỉ thực hiện tốt ở khu vực thành thị, còn vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số tỷ lệ SDD trẻ em vẫn rất cao. Trong năm 2007 các tác giả Nguyễn Minh Tuấn và cộng sự nghiên cứu tại một số xã miền núi Thái Nguyên cho thấy tỷ lệ SDD là 35,7%; SDD thể thấp còi là 41,2%; SDD thể gầy còm là 10,2% [40]. Nghiên cứu tại một số tỉnh miền núi phía Bắc năm 2004, tác giả Hoàng Khải Lập cũng cho thấy SDD là vấn đề sức khoẻ cộng đồng ở khu vực miền núi với tỷ lệ SDD là 37,8% [24] v.v. Trớc tính trầm trọng của vấn đề, nên từ năm 1994 việc phòng chống SDD đã đợc đa thành chơng trình mục tiêu quốc gia và đã có rất nhiều nghiên cứu nhằm tìm kiếm giải pháp hạ thấp tỷ lệ SDD trẻ em. Song theo đánh giá của chơng trình mục tiêu quốc gia về dinh dỡng, các hoạt động đó cha thực sự có hiệu quả và bền vững vì ch a thực hiện dựa vào cộng đồng và gia đình. Sự tham gia, nhận thức của cộng đồng về vấn đề này còn rất hạn chế, tại nhiều [...]... [4] Nghiên cứu đợc tiến hành với mục tiêu sau: 1 Tìm hiểu tập quán dinh dỡng của dân tộc Tày, Sán Chay, Mông, Dao ở miền núi phía Bắc Việt Nam 2 Đánh giá tình trạng dinh dỡng trẻ em dới 5 tuổi dân tộc Sán Chay tại Thái Nguyên 3 Phân tích mối liên quan giữa tập quán dinh dỡng và tình trạng dinh dỡng trẻ em dới 5 tuổi dân tộc Sán Chay 11 Chơng 1 Tổng quan 1.1 Một số nghiên cứu về SDD trẻ em dới 5 tuổi. .. và trẻ em miền núi phía Bắc Việt Nam năm 2004, tác giả Hoàng Khải Lập cũng nhận thấy có sự khác biệt về tỷ lệ SDD giữa trẻ em ngời dân tộc Kinh và trẻ em ngời dân tộc thiểu số ở cả 3 thể : nhẹ cân, thấp còi và gầy còm Bảng 1 .5 So sánh tỷ lệ SDD trẻ em dới 5 tuổi ngời dân tộc thiểu số và dân tộc Kinh năm 2004 [24] Tỷ lệ SDD (%) Thể SDD p Dân tộc Kinh Dân tộc thiểu số SDD thể nhẹ cân 27 ,5 40,7 < 0, 05. .. của SDD trẻ em dới 5 tuổi Để phản ảnh đợc tình trạng SDD cho từng dân tộc cần tiếp tục có những nghiên cứu sâu hơn về vấn đề này trong thời gian tới 23 1.2 Một số nghiên cứu về yếu tố liên quan đến tình trạng dinh dỡng ở trẻ em dới 5 tuổi ở Việt Nam Các yếu tố liên quan đến tình trạng SDD trẻ em có thể gián tiếp thông qua tình trạng dinh dỡng của ngời mẹ, hoặc trực tiếp tác động đến cá thể trẻ em Đã... SDD nói trên giữa miền núi và miền xuôi cho thấy mức độ trầm trọng của SDD trẻ em khu vực miền núi 18 Một số nghiên cứu về tình trạng SDD trẻ em khu vực miền núi trong những năm qua cũng cho thấy trẻ em ngời dân tộc thiểu số có nguy cơ SDD cao hơn trẻ em ngời Kinh cùng khu vực : Điều tra có bản sinh thái môi trờng và cơ cấu bệnh tật của nhân dân một số vùng dân tộc vùng miền núi phía Bắc Việt Nam năm... theo dân tộc, tác giả này này đã cho thấy tỷ lệ SDD trẻ em ngời dân tộc thiểu số cao hơn hẳn so với nhóm trẻ dân tộc kinh tại thời điểm nghiên cứu với sự khác biệt có ý nghĩa thống kê p < 0,001, cụ thể : Dân tộc kinh: 15, 8% Dân tộc Sán Dìu: 64,6% Dân tộc Tày : 55 ,6% Dân tộc Nùng : 54 ,5% 19 Dân tộc Dao : 51 ,7% Nh vậy, trong cùng một môi trờng sinh thái và điều kiện kinh tế xã hội nh nhau, trẻ em các dân. .. về tình trạng SDD khu vực miền núi, vùng dân tộc thiểu số đã cho thấy đặc điểm phân bố SDD ở khu vực miền núi cao hơn khu vực đồng bằng, trẻ em dân tộc thiểu số SDD cao hơn trẻ em dân tộc kinh Hầu hết các nghiên cứu này mới chỉ quan tâm đến SDD cân nặng theo tuổi nh một chỉ số chung về tình trạng dinh dỡng của trẻ, SDD thể thấp còi cha đợc quan tâm đúng mức và đánh giá một cách đầy đủ Mặt khác, số. .. trẻ em dới 5 tuổi có cân nặng /tuổi -2SD tơng đồng với nhóm bệnh về tuổi, giới, dân tộc Hồi cứu số liệu sẵn có tại trạm y tế về tình trạng dinh dỡng trẻ em dới 5 tuổi từ năm 2000 - 20 05 2.3.3 Chỉ tiêu nghiên cứu Tập quán dinh dỡng của dân tộc Tày, Sán Chay, Mông, Dao ở miền. .. miền núi Tây Nguyên, vùng miền núi Đông Bắc, tại các vùng này có nơi tỷ lệ trẻ em SDD có thể tới 45% Đặc biệt tại các tỉnh miền núi phía Bắc, nghiên cứu của Hoàng Khải Lập và cộng sự năm 1996 cho thấy tỷ lệ SDD trẻ em dới 5 tuổi của các dân tộc Thái (Sơn La): 45, 83%; dân tộc Giáy (Lai Châu): 48 ,58 % và dân tộc Mờng (Hoà Bình): 44,76% [23] Bảng 1.2 Tỷ lệ SDD trẻ em dới 5 tuổi tại Việt Nam từ năm 19 85. .. cơ nh: tình trạng kinh tế, văn hoá ngời mẹ, tình trạng bú sữa mẹ của trẻ, cân nặng của trẻ khi sinh, số con trong gia đình.v.v đã đợc đề cập nghiên cứu bởi nhiều tác giả trong và ngoài nớc Tập quán dinh dỡng của một số dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc cũng phải đợc coi là các yếu tố nguy cơ đặc thù liên quan tới tình trạng dinh dỡng trẻ em Điều đặc biệt đáng quan tâm là trong các tập quán dinh dỡng... dỡng của các bà mẹ dân tộc ít ngời còn ít đợc đề cập đến và cần có các nghiên cứu sâu về vấn đề này để có cơ sở góp phần làm sáng tỏ thêm về 17 nguyên nhân SDD trẻ em dân tộc thiểu số miền núi và làm cơ sở xây dựng các giải pháp cải thiện tình trạng sức khoẻ trẻ em khu vực miền núi 1.1.3 Tình trạng SDD trẻ em dới 5 tuổi khu vực miền núi Trong những năm gần đây, SDD trẻ em dới 5 tuổi ở Việt Nam đang . quả nghiên cứu đề tài hợp tác khoa học và công nghệ 1. Thông tin chung Tên đề tài: Nghiên cứu tập quán dinh dỡng một số dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc tác động đến tình trạng dinh. 1.1. Một số nghiên cứu về SDD trẻ em dới 5 tuổi ở Việt Nam và trên thế giới 1.1.1. Một số nghiên cứu về tình trạng SDD trẻ em các nớc trên thế giới Tình trạng dinh dỡng trẻ em dới 5 tuổi tại. Tình trạng SDD trẻ em dới 5 tuổi khu vực miền núi 9 1.2. Một số nghiên cứu về yếu tố liên quan đến tình trạng dinh dỡng ở trẻ em dới 5 tuổi ở Việt Nam 15 Chơng 2- Đối tợng và phơng pháp nghiên