Xây Dựng Lối Sống Văn Hóa Cho Thanh Niên Trên Địa Bàn Phường An Xuân,Thành Phố Tam Kỳ, Tỉnh Quảng Nam.docx

ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH THANH HÓA BỘ GIÁO DỤC & ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VẰN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH BÙI THỊ THỦY XÂY DỰNG LỐI SỐNG VĂN HÓA CHO THANH NIÊN TRÊN ĐỊA BÀN PHƯỜNG AN XUÂN, THÀNH PHỐ TAM KỲ, TỈ[.]

BÙI THỊ THỦY

XÂY DỰNG LỐI SỐNG VĂN HÓA CHO THANH NIÊN

TRÊN ĐỊA BÀN PHƯỜNG AN XUÂN, THÀNH PHỐ TAM KỲ, TỈNH QUẢNG NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN LÝ VĂN HÓA

THANH HÓA 2021

BÙI THỊ THUỶ

XÂY DỰNG LỐI SỐNG VĂN HÓA CHO THANH NIÊN

TRÊN ĐỊA BÀN PHƯỜNG AN XUÂN, THÀNH PHỐ TAM KỲ, TỈNH QUẢNG NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN LÝ VĂN HÓA

Chuyên ngành: Quản lý văn hóa

Mã số: 8.319.042

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Lê Thị Lệ

THANH HÓA 2021

trên địa bàn phường An Xuân, thành phố Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam'" là công trình

nghiên cứu khoa học, độc lập của tôi Các số liệu, những kết luận nghiên cứu đượctrình bày trong luận văn này hoàn toàn trung thực

Tôi xin chịu trách nhiệm về nghiên cứu của mình!

Thanh Hóa, ngày 10 tháng 10 năm 2021

Tác giả luận văn

Bùi Thị Thủy

MỤC LỤC

MỤC LỤC 1

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT iv

DANH MỤC BẢNG v

DANH MỤC SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ vi

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 3

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 4

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu 4

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn 5

7 Kết cấu của luận văn 6

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN, THỰC TIỄN VÀ KHÁI QUÁT VỀ PHƯỜNG AN XUÂN, THÀNH PHỐ TAM KỲ 7

1.1 Một số vấn đề lý thuyết về xây dựng lối sống văn hóa cho thanh niên 7

1.1.1 Một số khái niệm 7

1.1.2 Vai trò của thanh niên trong công tác xây dựng lối sống văn hóa 21

1.1.3 Những đặc điểm cơ bản về xây dựng lối sống văn hóa cho thanh niên 24

1.1.4 Nội dung xây dựng lối sống văn hóa cho thanh niên 31

1.1.5 Tầm quan trọng của lối sống có văn hóa đối với hình thành nhân cách người thanh niên mới 34

1.2 Cơ sở thực tiễn về lối sống văn hóa của thanh niên hiện nay 41

1.3 Khái quát về phường An Xuân, Thành phố Tam Kỳ 42

1.3.1 Khái quát chung 42

1.3.2 Cơ cấu thanh niên phường An Xuân 43

1.3.3 Những yếu tố tác động đến lối sống của thanh niên phường An Xuân 44

*Tiểu kết chương 1 49

Chương 2 THỰC TRẠNG XÂY DựNG LỐI SỐNG CÓ VĂN HÓA CỦA

THANH NIÊN PHƯỜNG AN XUÂN THÀNH PHỐ TAM KỲ 50

2.1 Tổ chức bộ máy và chức năng, nhiệm vụ của Đoàn Thanh niên phường An Xuân thành phố Tam Kỳ 50

2.1.1 Cơ cấu bộ máy tổ chức 50

2.1.2 Chức năng 51

2.1.3 Nhiệm vụ 51

2.2 Mối quan hệ giữa các cơ quan quản lý nhà nước và Đoàn Thanh niên phường An Xuân trong xây dựng lối sống văn hóa cho thanh niên 51

2.3 Thực trạng xây dựng lối sống văn hóa cho thanh niên trên địa bàn phường An Xuân, thành phố Tam Kỳ 56

2.3.1 Thực trạng nhận thức của các chủ thể về tầm quan trọng của việc xây dựng lối sống văn hóa cho thanh niên 56

2.3.2 Việc xây dựng tinh thần yêu nước, lý tưởng, niềm tin đối với sự nghiệp cách do mạng do Đảng lãnh đạo 62

2.3.3 Việc xây dựng tình yêu lao động, tính cần cù, sáng tạo 66

2.3.4 Việc xây dựng đạo đức trong sáng 69

2.3.5 Việc xây dựng tinh thần đoàn kết cộng đồng và ý thức kỷ luật 71

2.3.6 Việc xây dựng tinh thần học tập, nâng cao trình độ chuyên môn 72

2.3.7 Việc xây dựng ý thức giữ gìn và phát huy giá trị truyền thống cho thanh niên 75

2.3.8 Việc xây dựng ý thức bảo vệ và cải thiện môi trường tự nhiên 80

2.4 Đánh giá chung về công tác xây dựng lối sống văn hóa cho thanh niên trên địa bàn Phường An Xuân, thành phố Tam Kỳ 82

2.4.1 Những thành tựu đạt được trong quá trình xây dựng lối sống văn hóa cho thanh niên 82

2.4.2 Hạn chế trong quá trình xây dựng lối sống văn hóa cho thanh niên 84

2.4.3 Nguyên nhân 89

* Tiểu kết chương 2 98

Chương 3 GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG HOẠT ĐỘNG LỐI SỐNG VĂN HÓA CHO THANH NIÊN PHƯỜNG AN XUÂN, TP TAM KỲ 99

3.1 Phương hướng, mục tiêu xây dựng lối sống văn hóa cho thanh niên trên địa bàn

phường An Xuân 99

3.1.1 Phư ơng hướng xây dựng lối sống văn hóa cho thanh niên 99

3.1.2 Mục tiêu xây dựng lối sống văn hóa cho thanh niên 99

3.2 Giải pháp nâng cao chất lượng hoạt động xây dựng lối sống văn hóa cho thanh niên trên địa bàn phường An Xuân 100

3.2.1 Nâng cao vai trò của tổ chức Đảng và chính quyền địa phương trong xây dựng lối sống văn hóa chothanh niên 100

3.2.2 Tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho thanh niên 103

3.2.3 Tăng cường vai trò của gia đình trong việc xây dựng lối sống văn hóa cho thanh niên 104

3.2.4 Đổi mới giáo dục lối sống, đạo đức trong nhà trường theo hướng thiết thực, hiệu quả 108

3.2.5 Phát huy vai trò của Đoàn hội trong việc xây dựng lối sống văn hóa cho thanh niên 112

3.2.6 Xây dựng cơ sở vật chất, tạo sân chơi lành mạnh cho thanh niên 113

3.2.7 Tăng cường công tác tuyên truyền vận động toàn dân tham gia xây dựng lối sống văn hóa cho thanh niên 115

3.2.8 Nâng cao vai trò tự giáo dục, rèn luyện của thanh niên trong xây dựng lối sống văn hóa 116

3.2.9 Tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình tự giáo dục của thanh niên bằng những hoạt động thực tiễn, thiết thực và hoạt động giải trí, vui chơi lành mạnh 120

KÊT LUẬN 127

TÀI LIỆU THAM KHẢO 130

PHỤ LỤC 134

DANH MỤC BẢNG

Bảng 1.1 Cơ cấu thanh niên phường An Xuân 43

Bảng 2.1 Khảo sát mức độ yêu nước, yêu CNXH của thanh niên 66

Bảng 2.2 Đánh giá về tầm quan trọng của lao động 68

Bảng 2.3 Nhận thức của thanh niên về các giá trị đạo đức 75

Bảng 2.5 Ý thức tôn trọng pháp luật 77

Bảng 2.8 Ý thức bảo vệ môi trường sinh thái 81

DANH MỤC SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 2.1 Cơ cấu thanh niên theo giới tính 43

Sơ đồ 1.1 Sơ đồ bộ máy tổ chức Đoàn phường An Xuân 50

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Hiện nay, nhằm xây dựng một nước Việt Nam ngày càng trở nên giàu đẹp và

để thực hiện thành công sự nghiệp CNH, HĐH đất nước do Đảng ta lãnh đạo, thìchúng ta cần phải quan tâm đến “nhân tố con người”, đó phải là những nguồn lựccon người mới, những con người phát triển toàn diện về mọi mặt Trong toàn bộđường lối cách mạng của Đảng và Nhà nước ta, chiến lược phát triển nguồn lực conngười - với tư cách là nguồn lực để phát triển xã hội - ngày càng trở nên quan trọng.Trong tiến trình lãnh đạo cách mạng, công tác thanh niên và chăm lo xây dựngđội ngũ được Đảng ta luôn luôn quan tâm đặc biệt và ngày càng lớn mạnh, trưởngthành, là nhân tố quyết định việc xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam,đồng thời thực hiện thắng lợi nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc Trong “Thư gửi các bạnthanh niên” năm 1947, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định “Nước nhà thịnh haysuy, yếu hay mạnh một phần lớn là do các thanh niên” Vì vậy, muốn làm chủ tươnglai cho xứng đáng thì ngay hiện tại, thanh niên phải luôn luôn tự rèn luyện tinh thần

và lực lượng của mình, phải làm việc để chuẩn bị cái tương lai đó” Chính sách pháttriển cán bộ là hệ thống các chủ trương, quan điểm của Đảng và Nhà nước ta đối vớilực lượng thanh niên; là các giải pháp và công cụ nhằm xây dựng xã hội đồng bộ, cóchất lượng, đáp ứng yêu cầu của mỗi thời kỳ cách mạng Xây dựng lối sống choThanh niên bao gồm lời ăn tiếng nói, thời trang, ứng xử

Thanh niên là lực lượng lao động đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong mọimặt của đời xã hội ở nước ta Trong công cuộc đổi mới đất nước, thanh niên có bướctrưởng thành to lớn, hăng hái trau dồi kiến thức, lao động, xung kích, tình nguyện,đảm nhận những việc khó trong nhiều lĩnh vực mới Tuy nhiên, thanh niên ViệtNam hiện nay còn đang phải đối mặt với rất nhiều những thách thức như sự lôi kéocủa các thế lực thù địch, mặt trái của cơ chế thị trường, tác động của xu thế toàn cầuhóa Do vậy, một bộ phận không nhỏ thanh niên có lối sống lệch chuẩn, trái vớinhững giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc như: lối sống ích kỷ, thực dụng, vôcảm trước xã

hội, thích hưởng thụ, lười học tập và phấn đấu Điều này không những làm giảmvai trò của thanh niên trong công cuộc xây dựng và phát triển đất nước, còn tạo thêmgánh nặng cho xã hội trong việc giải quyết những hệ quả từ lối sống không đúng vớicác giá trị chuẩn mực xã hội của một bộ phận thanh niên này gây ra Chính vì vậy,nhiệm vụ đặc biệt nhất trong xây dựng xã hội chủ nghĩa ở giai đoạn hiện nay đó làviệc nghiên cứu và xây dựng lối sống có văn hóa cho thanh niên.

Phường An Xuân là một trung tâm kinh tế, văn hóa của Thành phố Tam Kỳ.Thành phố đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng, đặc biệt có sự nghiệp phát triểnvăn hóa tinh thần của nhân dân trong những năm đổi mới vừa qua Tuy vậy, trongcông cuộc xây dựng đời sống văn hóa, nhất là xây dựng lối sống vẫn còn nhiều bấtcập Báo cáo Chính trị tại Đại hội đại biểu lần thứ X Đảng bộ phường An Xuân,Thành phố Tam Kỳ nhận định: “Một trong những nỗi lo lớn nhất của nhân dân ta là

tệ nạn ma túy phát triển trong thanh thiếu niên Số người mắc các tệ nạn xã hội như:

cờ bạc, số đề còn khá phổ biển Tệ mê tín dị đoan vẫn tồn tại và phát triển, thậmchí có một số đồng chí đảng viên vẫn duy trì việc đốt vàng mã Nhiều nơi vẫn còn

sự xâm nhập của các loại sản phẩm độc hại văn hóa” [11]

Ngày nay, quá trình giao lưu văn hóa ngày càng phức tạp, một phần là do sựbùng nổ của cách mạng thông tin tạo ra Là một phường nội thị kinh tế, chính trị,văn hóa của Thành phố Tam Kỳ Phường An Xuân đã tiếp nhận thông tin từ nhiềukênh, nhiều lọai kể cả hợp pháp lẫn không hợp pháp Điều này làm ảnh hưởng lớnđến đời sống tinh thần của thanh niên, nhiều xu hướng mới nảy sinh trong lối sốngcủa thanh niên vừa phong phú vừa phức tạp, bên cạnh đó còn đòi hỏi bức xúc cầngiải quyết

Cùng với thành phố Tam Kỳ, để bước vào thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa,hiện đại hóa thì phường An Xuân đã và đang tiến hành nhiệm vụ cấp bách là xâydựng con người với lối sống có văn hóa, đặc biệt đối với thanh niên - những chủnhân trẻ tuổi, một nguồn nhân lực chủ yếu của đất nước

Từ những vấn đề nêu trên, đề tài "Xây dựng lối sống văn hóa cho thanh niên trên địa bàn phường An Xuân, thành phố Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam" được trình

bày dưới góc độ chính trị - xã hội có ý nghĩa thiết thực cả về lý luận và thực tiễn, đốivới sự nghiệp đổi mới của thành phố Tam Kỳ nói chung và phường An Xuân nóiriêng.

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Lối sống thanh niên đã bắt đầu trở thành đối tượng nghiên cứu của nhiềungành khoa học xã hội và nhân văn, là đề tài của nhiều luận văn, luận án từ cử nhânđến thạc sĩ, tiến sĩ Một số đề tài nghiên cứu khoa học về lối sống và lối sống thanhniên đã được triển khai Nhiều nhà khoa học với những đầu sách nghiên cứu về lốisống thanh niên đã được xuất bản, có giá trị lớn và được đánh giá cao

Trước hết là những công trình nghiên cứu được các tác giả viết thành sách và xuất bản như sau: TS Nguyễn Viết Chức với 2 cuốn: “Đạo đức, lối sống và đời sống

văn hóa thủ đô trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước"

[6] và “Xây dựng tư tưởng đạo đức lối sống và đời sống văn hóa ở thủ đô Hà Nội trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa hiện đại hóa đất nước ” [7] được xuất bản bởi Viện Văn hóa và NXB Văn hóa - Thông tin, Hà Nội năm 2001; “Xây dựng lối sống văn hóa của thanh niên thành phố Hồ Chí Minh ” [50] của Đặng Quang Thành (2005); Tác giả Phạm Hồng Tung với “Thanh niên và lối sống của thanh niên Việt Nam trong quá trình đổi mới và hội nhập quốc tế” [53] Ngoài ra còn có các nghiên cứu tại các trường Đại học và Tạp chí giáo dục như: Văn hóa và lối sống của thanh niên Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế - một số vấn đề lý thuyết và cách tiếp cận của PGS.TS Phạm Hồng Tung (2018) [54]; Tác giả Tạp chí Giáo dục Hà Nhật Thăng (2002) với “Thực trạng đạo đức, tư tưởng chính trị, lối sống của thanh niên, sinh viên” [51].

Các đề tài trên đây đều liên quan đến đối tượng nghiên cứu của luận văn là vềthanh niên và lối sống văn hóa Tuy nhiên, hiện nay trên địa bàn Thành phố Tam Kỳ,

cụ thể là phường An Xuân chưa có công trình nào trực tiếp nghiên cứu hoạt độngxây dựng lối sống có văn hóa của thanh niên Chính vì vậy, việc tác giả lựa chọn đềtài nghiên cứu này là không trùng lặp với bất kỳ công trình nào đã được công bố.Tuy nhiên, những công trình đi trước là nguồn tư liệu rất quý giá trong suốt quá trìnhtác giả thực hiện nghiệm vụ nghiên cứu của mình

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

- Hệ thống hóa và phân tích cơ sở lý luận về lối sống văn hóa, tầm quan trọngcủa việc xây dựng lối sống văn hóa của thanh niên hiện nay

- Phân tích, đánh giá thực trạng thực hiện chính sách phát triển cho thanh niêncủa phường An Xuân từ năm 2018 đến năm 2021;

- Đề xuất, kiến nghị các giải pháp nâng cao hơn nữa hiệu quả xây dựng lốisống văn hóa cho thanh niên ở phường An Xuân trong thời gian tới

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đề tài có đối tượng nghiên cứu là xây dựng lối sống văn hóa cho thanh niêntrên địa bàn phường An Xuân

- Phạm vi không gian: phường An Xuân, Thành phố Tam Kỳ

- Phạm vi thời gian: Từ năm 2017 đến 2021

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận của đề tài được thực hiện theo Chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng

Hồ Chí Minh và các quan điểm, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhànước và của Đoàn thanh niên về chính sách phát triển cho thanh niên; các Chỉ thị,Nghị quyết của Đảng bộ và Đoàn thanh niên thành phố Tam Kỳ về thực hiện xâydựng lối sống văn hóa cho thanh niên

Bên cạnh đó, luận văn còn vận dụng cách tiếp cận đa ngành, liên ngành quản

lý Văn hóa, với cơ bản là cách tiếp cận quy phạm về chu trình văn hóa từ hoạch địnhđến xây dựng, thực hiện và đánh giá văn hóa có sự tham gia của các chủ thể

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng các phương pháp liên ngành, đa ngành trong khoa học xãhội như văn hóa, xã hội học, chính trị học với các phương pháp cụ thể như nhưtổng hợp, phân tích, so sánh, khảo sát thực tiễn, điều tra xã hội học

- Phương pháp liên/đa ngành

Xây dựng lối sống văn hóa thanh niên phường An Xuân là sự thu thập, tổnghợp kết quả nghiên cứu của rất nhiều lĩnh vực khoa học chuyên ngành như khoa họcchính trị, nghiên cứu văn hóa, xã hội học, tâm lý học, sử học

- Phương pháp tổng hợp, phân tích tài liệu

Luận văn đã tổng hợp, phân tích các thông tin khoa học từ các tài liệu nghiêncứu đã được công bố ở trong và ngoài nước nhằm mục đích nắm vững được nhữngvấn đề liên quan đến mục đích nghiên cứu

- Phương pháp điều tra xã hội học

Để quá trình nghiên cứu đạt được mục đích đề ra, tác giả đã chọn mẫu là 300thanh niên thuộc 6 khối phố ở phường An Xuân Với mỗi khối phố 50 thanh niên vàthực tế thu lại được 267 phiếu khảo sát

Phiếu khảo sát là nguồn thông tin quan trọng nhất, cung cấp luận cứ, thông tincho hầu hết tất cả các phân tích và lập luận trong quá trình nghiên cứu của luận văn.Những kết quả điều tra từ phiếu khảo sát sẽ là cơ sở để có thể đưa ra những đề xuất,kiến nghị đối với các ngành, các cấp liên quan

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

chế trong việc hoạch định và thực thi văn hóa, đồng thời kết quả nghiên cứu giúpcho các ban, ngành, hội đoàn thể, có cơ sở khoa học và thực tiễn để vận dụng,điều chỉnh và tổ chức thực hiện lối sống văn hóa cho thanh niên phường một cáchhiệu quả hơn.

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục các chữ viết tắt, danh mục các hình vàbảng, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục; luận văn được bố cục theo 3 chươngnhư sau:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về xây dựng lối sống văn hóa cho thanhniên

Chương 2: Thực trạng xây dựng lối sống văn hóa cho thanh niên phường AnXuân, thành phố Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam

Chương 3: Giải pháp xây dựng lối sống văn hóa cho thanh niên trên địa bànphường An Xuân, thành phố Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam

Chương 1.

CƠ SỞ LÝ LUẬN, THỰC TIỄN VÀ KHÁI QUÁT VỀ PHƯỜNG AN XUÂN,

THÀNH PHỐ TAM KỲ 1.1 Một số vấn đề lý thuyết về xây dựng lối sống văn hóa cho thanh niên

1.1.11 Khái niệm lối sống

Mỗi một xã hội, mỗi nhóm xã hội, mỗi con người đều tồn tại và phát triểntrong mối quan hệ với tự nhiên, với người này và người khác trong một cộng đồnglịch sử nhất định Với lý do phải sống, tồn tại và phát triển, con người đã sản xuất racủa cải vật chất, bên cạnh đó cũng đã sản xuất ra của cải tinh thần, ra dân tộc, ra chế

độ chính trị và những thiết chế nền tảng của văn hóa như gia đình, tôn giáo, laođộng, văn học nghệ thuật để sự phát triển của mình luôn được ổn định Trong quátrình ấy, phương thức sống và các hình thức sống riêng biệt đã tạo nên cách sốngtrong mỗi cộng đồng xã hội

Được xem là một phạm trù cơ bản của Chủ nghĩa duy vật lịch sử, lối sống đãtrở thành đối tượng nghiên cứu của nhiều khoa học như: Xã hội học, Chính trị học,Đạo đức học, Giáo dục học, Văn hóa học Triết học Mác - Lênin hiểu lối sống lànhững hoạt động sống của con người trong những điều kiện tự nhiên và xã hội nhấtđịnh Để làm rõ mối quan hệ giữa con người với hoàn cảnh, điều kiện sống của nó,trong tác phẩm “Hệ tư tưởng Đức”, C.Mác đã nêu khái niệm “phương thức sảnxuất” và khái niệm “phương thức sinh sống”: Không nên nghiên cứu phương thứcsản xuất ấy đơn thuần theo khía cạnh nó là sự tái sản xuất ra đời sống thể xác củacác cá nhân Mà hơn thế, nó là một phương thức hoạt động nhất định của những cánhân ấy, một hình thức nhất định của hoạt động sống của họ, một phương thức sinhsống nhất định của họ [47, tr 30]

Các nhà nghiên cứu mác xít thường sử dụng các luận điểm trên đây để làmđiểm xuất phát về việc nghiên cứu khái niệm "lối sống" Giới nghiên cứu Liên Xô

và các nước Xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu đã đưa ra hơn 50 định nghĩa tiêu biểu về

“lối sống” trong giai đoạn thập niên 60 - 80 của thế kỷ XX Định nghĩa tiêu biểu và

phổ biến nhất ở Liên Xô (cũ) gắn lối sống với hoạt động của con người Từ điểnChủ nghĩa cộng sản khoa học định nghĩa: "lối sống xã hội chủ nghĩa là những hìnhthức hoạt động sống của con người vốn có của chủ nghĩa xã hội, được quy định bởiđiều kiện sống của họ trong phạm vi giai đoạn đầu của chủ nghĩa cộng sản" [5, tr.202] Công trình “Lối sống xã hội chủ nghĩa” do G.E Gle-dơ-man chủ biên địnhnghĩa: "Lối sống là một tổng thể, một hệ thống những đặc điểm chủ yếu nói lên hoạtđộng của các dân tộc, các giai cấp, các nhóm xã hội, các cá nhân trong những điềukiện của một hình thái kinh tế - xã hội nhất định” [5, tr 45].

Nhìn chung, các nhà nghiên cứu ở các nước xã hội chủ nghĩa trước đây, khibàn về khái niệm "lối sống" thường nhấn mạnh vào tính chất xã hội chủ nghĩa vàxác định các tiêu chí của nó từ sự đối lập với lối sống tư sản

Nói đến mối quan hệ giữa mặt chủ quan và khách quan, giữa hoạt động sống

và điều kiện sống của con người, giữa hoạt động sản xuất và những hoạt động phisản xuất chính là khái niệm "lối sống" được xem xét với một góc nhìn tổng hợp ởViệt Nam

Nhấn mạnh vào hoạt động sống của con người, nhóm tác giả giáo trình “Lýluận văn hóa và đường lối văn hóa của Đảng Cộng sản Việt Nam” định nghĩa: “Lốisống là một phạm trù xã hội khái quát toàn bộ hoạt động sống của các dân tộc, cácgiai cấp, các nhóm xã hội, các cá nhân trong những điều kiện của một hình thái kinhtế- xã hội nhất định, và biểu hiện trên các lĩnh vực của đời sống: trong lao động vàhưởng thụ; trong quan hệ giữa người với người; trong sinh hoạt tinh thần và vănhóa” [04, tr 190]

Xem lối sống như những quan hệ xã hội, tác giả Lê Như Hoa cho rằng: “Lốisống là tổng thể các quan hệ xã hội của con người với những hình thức và đặc trưngtiêu biểu cho mỗi dân tộc, quốc gia, vùng địa lý, nhóm xã hội trong những điều kiệnlịch sử, kinh tế, xã hội và văn hóa cụ thể” [30, tr 10]

Nhìn chung thì các khái niệm về lối sống đều có chung những điểm đó là: thứnhất, xem lối sống là một dạng hoạt động sống của con người; thứ hai, hoạt độngsống này phụ thuộc chặt chẽ vào phương thức sản xuất và điều kiện sống của conngười; thứ ba, nó còn thể hiện đặc trưng riêng của từng cộng đồng người

Tuy nhiên, thực chất “lối sống” là hoạt động của con người, là cách thức conngười ứng xử với tự nhiên - xã hội để bảo tồn và phát triển đời sống của mình.Chính vì thế, khái niệm “lối sống” luôn bao hàm cả hai mặt khách quan lẫn chủquan Mặt khách quan là điều kiện sống của con người, trong đó bao hàm những đặcđiểm của một hình thái kinh tế - xã hội nhất định mà cốt lõi là phương thức sản xuất.Mặt chủ quan chính là ý thức của con người trong sự lựa chọn cho mình một lốisống, dựa trên cơ sở của một lẽ sống, một thái độ sống cụ thể, những mục tiêu màcon người đặt ra Vì vậy, tác giả Lê Như Hoa cho rằng:

“Thuật ngữ lối sống có sự kết hợp biện chứng giữa yếu tố vật chất và yếu tốtinh thần, gắn với phương thức sản xuất của xã hội, với chế độ chính trị xã hội, vớihình thái kinh tế - xã hội” [30, tr 17]

Lối sống là do phương thức sản xuất quyết định Tuy nhiên, trong cùng mộtphương thức sản xuất, các giai cấp khác nhau có lối sống khác nhau Theo “Từ điểnChủ nghĩa cộng sản khoa học”, nguyên nhân của sự khác biệt ấy (thậm chí đối lập)

là ở cơ sở kinh tế “Lối sống xã hội chủ nghĩa đối lập trực tiếp với lối sống tư sản,điều đó là do có sự khác nhau căn bản về cơ sở kinh tế” [5, tr 202]

Không chỉ là phương thức sản xuất mà điều kiện sinh hoạt cũng có ảnh hưởngkhông nhỏ đến lối sống Theo các tác giả của công trình "Lối sống xã hội chủnghĩa", trên cơ sở tồn tại của các điều kiện vật chất nhất định mà con người nảy sinhnhu cầu và những hứng thú khách quan Chúng được phản ánh vào ý thức như lànhững động cơ tinh thần của hành động trong những mức độ khác nhau Con người

sẽ thỏa mãn nhu cầu của mình, đồng thời thay đổi cả điều kiện sống và chính bảnthân khi hành động theo những động cơ này

Mặt khách quan của lối sống còn thể hiện ở những chuẩn giá trị xã hội Chuẩngiá trị xã hội là các giá trị cốt lõi được lựa chọn, đánh giá, xác định và cấu trúc theonhững thang bậc nhất định như những chuẩn mực chung cho đại đa số thành viên xãhội Chuẩn giá trị xã hội là nguyên tắc của khuôn mẫu ứng xử Theo các tác giả của

“Một số vấn đề về lối sống, đạo đức, chuẩn giá trị xã hội”, các chuẩn giá trị xã hộiđược hình thành, xác định trong quá trình cá nhân hoặc cộng đồng gia nhập vào các

quan hệ xã hội với tư cách chủ thể của các quan hệ xã hội đó Vì thế, “các chuẩn giátrị xã hội luôn luôn đóng vai trò chuẩn mực, thái độ bên trong của đạo đức và lốisống ở mỗi cá nhân và cộng đồng cũng như đóng vai trò bản lề, nhất là trong quátrình chuyển hóa của bảng giá trị xã hội ở những giai đoạn biến đổi (hoặc biếnđộng), trên những lĩnh vực cơ bản của xã hội hay của toàn xã hội”[53, tr 63].

Như đã nói, mặt chủ quan của lối sống, là ý thức của con người trong việc lựachọn cho mình một lối sống, dựa trên cơ sở của một lẽ sống, một thái độ sống cụthể, những mục tiêu mà con người đặt ra Có rất nhiều nền văn hóa, thế giới quan, lýtưởng sống mà cá nhân hấp thu được mà mặt chủ quan này phải phụ thuộc vào.Chính nó làm cho lối sống trở thành tự giác, vươn đến các giá trị, làm nên ý nghĩacủa lối sống Đồng thời góp phần làm cho lối sống của các cá nhân, các tầng lớp, cácgiai cấp có sự khác nhau dẫu trong cùng một phương thức sản xuất và cùng nhữngđiều kiện sống Vậy, lối sống biểu hiện trong những lĩnh vực nào?

Có thể chắc rằng, lao động phải là lĩnh vực đầu tiên của lối sống nếu lối sốngđược quan niệm như một hệ thống các đặc điểm cơ bản về hoạt động sống của conngười Trong bất kì xã hội nào, lao động như là phương thức sinh sống, trong đónhững hoạt động lao động đều là hình thức hoạt động sống chủ yếu Mối quan hệgiữa con người với tự nhiên và xã hội được quy định bởi tính chất và trình độ củalao động Chính vì thế, lối sống được biểu hiện đầu tiên trong lĩnh vực lao động, conngười đã và đang sử dụng thời gian lao động của mình như thế nào, thể hiện thái độlao động ra sao?

Ngoài những biểu hiện trong lĩnh vực lao động, lối sống còn được biểu hiện ratrong những lĩnh vực khác của con người, cụ thể là trong đời sống sinh hoạt thườngngày, hoạt động giáo dục hay hoạt động trong lĩnh vực văn hóa tinh thần, trong sửdụng thời gian rỗi, mối quan hệ qua lại giữa người với người tiêu biểu trong một xãhội nhất định, những tập quán và những quy tắc xử thế đã ăn sâu vào đời sốngthường ngày

Tính chất của các lĩnh vực từ hoạt động lao động đến hoạt động chính trị - xãhội, quan hệ qua lại giữa người với người trong các chế độ xã hội là khác nhau Từ

những điều này đã góp phần làm nên sự khác nhau cơ bản giữa các lối sống, tuynhiên không loại trừ một vài nét chung, chẳng hạn trong các hình thức tổ chức hoạtđộng lao động, trong các kiểu nhà ở, trong các phương tiện thông tin liên lạc Do đó,một số vấn đề cần chú ý để có thể đi đến một định nghĩa về lối sống, cụ thể như sau:1/ Lối sống là một phương thức sinh sống nhất định của con người mà mặt cơ bảncủa nó là phương thức sản xuất; 2/ Tác động của phương thức sinh sống ấy mang lạikết quả tích cực con người vào điều kiện sống trong mối quan hệ biện chứng giữacon người và hoàn cảnh; 3/ Lối sống còn là một thực thể xã hội với hệ thống nhữngchuẩn mực xã hội của một cộng đồng nhất định mà cá nhân phải tuân theo.

Theo một cách khác, nếu chúng ta hiểu lối sống là cách thức con người bảo tồn

và phát triển đời sống trong điều kiện tự nhiên và xã hội nhất định, thì có thể thấyđược thực chất của lối sống là kiểu quan hệ với nhiều cấp độ: quan hệ với tự nhiên

và xã hội, quan hệ gia đình, làng xóm và Tổ quốc Tính chất của mỗi loại quan hệ sẽlàm nên đặc trưng của từng lối sống trong những điều kiện sống nhất định: là bóc lộthay bình đẳng, chinh phục hay lệ thuộc, Những nét đặc trưng này sẽ hình thành hệthống chuẩn mực xã hội, để từ đó lối sống sẽ vận hành theo, tạo nên sự khác biệt củalối sống trong từng cộng đồng và cá nhân

Có thể đi đến định nghĩa lối sống qua quá trình phân tích ở trên như sau: Lốisống là tổng hòa những hoạt động sống ổn định của cộng đồng (bao gồm dân tộc,giai cấp, nhóm xã hội) và các cá nhân, được vận hành theo những chuẩn giá trị xãhội nào đó và trong sự thống nhất với các điều kiện của một hình thái kinh tế - xãhội nhất định Cần tìm hiểu thêm mối quan hệ giữa lối sống với các khái niệm cóliên quan như: lẽ sống, nếp sống, mức sống, phong cách sống, để có thể hiểu rõ hơnkhái niệm lối sống

Một trong những biểu hiện quan trọng nhất của lối sống, là tư tưởng giải thíchcho mục đích của lối sống chính là “lẽ sống” hay còn gọi là đạo lý sống, Lẽ sốngđược xem là mặt ý thức của lối sống, phản ánh nhận thức của con người về chínhbản thân trong các mối quan hệ xã hội Lẽ sống là mặt tự giác của lối sống, đóng vaitrò to lớn trong việc dẫn dắt, định hướng, mục đích làm cho lối sống ổn định theotừng nhóm giai cấp, dân tộc hay từng cá nhân

“Mức sống” là một thuật ngữ kinh tế - xã hội nhằm đánh giá các mặt vật chấtcủa lối sống dựa trên chỉ số về sự đáp ứng nhu cầu vật chất và tinh thần của cá nhânhay cộng đồng.

Trong những điều kiện lịch sử nhất định, mức sống thông thường phản ánhtrình độ của nền sản xuất vật chất Những chỉ số của mức sống là hệ quả của sự pháttriển các công cụ lao động, của năng suất sản xuất Không thể không chú ý đến việcnâng cao mức sống cho cộng đồng trong quá trình xây dựng lối sống văn hóa.Không thể có một lối sống văn minh, lịch sự nếu điều kiện sống của con người về cơbản không được đáp ứng như nhà ở quá chật chội, điện thiếu, nước thiếu, việc conngười phải chen chúc nhau đi lại trên những đường phố chật hẹp và dơ bẩn Thếnhưng, cũng không nên vì vậy mà coi mức sống là mặt quyết định đối với lối sống.Sống đẹp cơ bản không phải chỉ là sống đầy đủ mà còn là sống có ý nghĩa dưới sựdẫn dắt của những lẽ sống cao đẹp

“Nếp sống” là mặt ổn định của lối sống, là những động sống đã trở thành thóiquen, thành phong tục, tập quán, thành quy ước của cộng đồng Nếp sống còn cho tathấy khả năng thích nghi và sức sáng tạo của con người trong những điều kiện sống

cụ thể

Nếp sống làm nên sự đa dạng của lối sống, giúp duy trì những kinh nghiệmsống mà loài người đã nhận thức được Theo tác giả Vũ Khiêu, nếp sống là “toàn bộnhững thói quen được hình thành trong cuộc sống hàng ngày, những thói quen đã trởthành nếp trong sản xuất, chiến đấu, trong quan hệ xã hội và trong sinh hoạt riêng tưcủa mỗi con người Những thói quen ấy còn được gọi là tập quán” [33, tr 135].Ngoài ra, những hình thức biểu hiện của lối sống thông qua hoạt động vànhững quan hệ xã hội làm nên nét riêng biệt trong lối sống của các cá nhân và cácnhóm xã hội được gọi là “ phong cách sống”

Như vậy, có thể thấy lối sống như một phạm trù trung tâm mà sự biểu hiện của

nó trên các mặt cụ thể đã tạo thành các phạm trù khác nhau Mặt ý thức của lối sống

là lẽ sống; Mặt ổn định của lối sống tạo thành nếp sống; Mặt trình độ của lối sốngtạo nên mức sống; Mặt riêng biệt của lối sống làm thành phong cách sống Từ góc

nhìn này, để tác động đến các mặt khác nhau của lối sống đạt đến những giá trị tốtđẹp, tạo nên hạnh phúc và khả năng phát triển của cá nhân và cộng đồng chúng tacần phải xây dựng lối sống, phải xây dựng nhiều yếu tố, nhiều mặt tạo nên tác độngtổng hợp hình thành lối sống theo những chuẩn mực đã định.

1.1.1.2 Khái niệm văn hóa

Ở nước ta hiện nay, thuật ngữ “văn hóa” dùng trong các khoa học xã hội vànhân văn có nguồn gốc ở cả phương Đông và phương Tây Ở phương Đông, từ "vănhóa" cũng xuất hiện rất sớm Lưu Hướng (thời Tây Hán, Trung Quốc) trong sách

“Thuyết Uyển bài Chi Vũ” viết: “Bậc thánh nhân trị thiên hạ, trước dùng văn đức rồisau mới dùng vũ lực” [1, tr.15] Đây là quan điểm Văn trị giáo hóa, nhân văn giáohóa, nghĩa là đem cái Đẹp của con người (nhân văn) làm chuẩn mực giáo dục nhữngngười khác trong các rợ tộc xung quanh vùng Hoa Hạ thoát khỏi tình trạng dã man,kém hiểu biết

Ở phương Tây, “văn hóa” có nguồn gốc từ chữ La tinh “cultus” với nghĩa cụthể (nghĩa đen) là khai hoang, trồng trọt cây lương thực (Cultus Agri) Sau này được

mở rộng nghĩa dùng trong xã hội chỉ sự gieo trồng trí tuệ cho con người, giáo dụcđào tạo con người (Cultus Animi) Nhiều nhà nghiên cứu đã định nghĩa thuật ngữ

“văn hóa” theo cách hiểu này Nhà triết học Anh Thomas Hobbes (1588 - 1679):

"Lao động dành cho đất gọi là sự gieo trồng và sự dạy dỗ trẻ em gọi là gieo trồngtinh thần" [57, tr.17-19] Nhà nhân loại học người Anh Edward Burnett Tylor (1832

- 1917) định nghĩa văn hóa theo trình độ phát triển: văn hóa hay văn minh hiểu theonghĩa rộng trong dân tộc học là một tổng thể phức hợp gồm kiến thức, đức tin, nghệthuật, đạo đức, luật pháp, phong tục, và bất cứ những khả năng, tập quán nào mà conngười thu nhận được với tư cách là một thành viên của xã hội [57, tr.17-19] Năm

1988, khi phát động Thập kỷ Thế giới Phát triển Văn hóa, Tổng giám đốc UNESCOFederico Mayor đã tiếp cận văn hóa theo nghĩa là toàn bộ diện mạo đặc trưng khắchọa nên bản sắc của mỗi dân tộc: “Văn hóa là tổng thể sống động các hoạt độngsáng tạo của cá nhân và cộng đồng trong quá khứ và trong hiện tại Qua các thế kỷ,hoạt động sáng tạo ấy đã hình thành nên một hệ thống các giá trị, các

truyền thống và thị hiếu - những yếu tố xác định đặc tính riêng của mỗi dân tộc” [48,tr.14].

Cùng với sự giao thoa và tiếp biến văn hóa, thuật ngữ “văn hóa” đã dần dầnthâm nhập vào đời sống xã hội và được rất nhiều nhà nghiên cứu quan tâm Học giảĐào Duy Anh trong cuốn “Việt Nam văn hóa sử cương” đã khẳng định: “Hai tiếngvăn hóa chẳng qua là chỉ chung tất cả các phương tiện sinh hoạt của loài người chonên ta có thể nói rằng “văn hóa tức là sinh hoạt” [55, tr.13]

Vì vậy, chúng ta có thể tiếp cận văn hóa dưới nhiều góc độ khác nhau Tuynhiên, từ góc độ phương pháp luận nghiên cứu về lối sống văn hóa thì cần tiếp cậnvăn hóa như tổng thể chiều sâu, bề rộng, tầm cao của các giá trị mang tính nhân văn

do con người sáng tạo theo các tiêu chí như: chân, thiện, mỹ trong tiến trình lịch sử

và trở thành nhân tố nuôi dưỡng, phát triển, hoàn thiện, phẩm chất con người cùngđời sống cộng đồng

1.11.3 Khái niệm thanh niên

Có nhiều khái niệm về thanh niên được sử dụng nhiều trong cuộc sống hằngngày với nhiều cách hiểu khác nhau Tuỳ theo từng trường hợp mà có khi thanh niêndùng để chỉ một con người cụ thể, có lúc lại được dùng để chỉ tính cách, phong cáchtrẻ trung của một người nào đó, hoặc dùng để chỉ cả một lớp người trẻ tuổi

Thanh niên còn là đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học, nên địnhnghĩa về thanh niên sẽ khác nhau tuỳ theo góc độ tiếp cận của mỗi ngành mà người

ta đưa ra Về mặt sinh học, thanh niên được coi là một giai đoạn phát triển trongcuộc đời con người Về mặt tâm lý học, các nhà nghiên cứu lại thường nhìn nhậnthanh niên gắn với các đặc điểm tâm lý lứa tuổi và coi vấn đề đó là yếu tố cơ bản đểphân biệt với các lứa tuổi khác Hay từ góc độ xã hội học, thanh niên lại được xem

là một trong các chủ thể của các quan hệ xã hội, và là một giai đoạn xã hội hóa - thời

kỳ kết thúc của tuổi thơ phụ thuộc chuyển sang xác lập vai trò cá nhân qua các hoạtđộng độc lập với tư cách đầy đủ của một công dân Ngoài ra, còn có các nhà kinh tếhọc cũng nhấn mạnh thanh niên với góc độ là một lực lượng xã hội hùng hậu, lànguồn lực bổ sung cho đội ngũ những người lao động trên các lĩnh vực sản

xuất Vì thế, tuỳ theo góc độ nghiên cứu của mình mà mỗi ngành khoa học cũng đãnhấn mạnh khía cạnh cá thể, sinh học hoặc nhấn mạnh khía cạnh tập thể, xã hội củakhái niệm thanh niên.

về mặt xã hội, thanh niên là một bộ phận đông đảo trong dân cư, những ngườitrong độ tuổi thanh niên ở Việt Nam và phần lớn các nước trên thế giới đều tính độtuổi thanh niên từ 16 - 30 tuổi chiếm một tỷ lệ đáng kể trong dân Đặc điểm về cơcấu xã hội của thanh niên là “họ là một bộ phận của tất cả các giai cấp, các tầng lớp

xã hội, các dân tôc, tôn giáo Vì thế, thanh niên là một nhóm nhân khẩu - xã hội,nhưng là một nhóm nhân khẩu - xã hội đặc thù” [10, tr.20]

Chúng ta có thể nêu lên một số đặc điểm của thanh niên như sau: - về mặt tâm

lý, so với lứa tuổi thiếu niên thì thanh niên có sự biến đổi tâm lý nhanh hơn Đặcđiểm nổi bật trong tâm lý lứa tuổi thanh niên là khả năng phân tích, suy luận, thíchcái mới, thích công bằng, có khả năng sáng tạo, mong muốn được tin cậy và có nhucầu được khẳng định mình đặc điểm tâm lý này làm cho thanh niên trở thành lớpngười nhạy bén, năng động, không chấp nhận sự trì trệ, bảo thủ, sẵn sàng đấu tranh c

ho cái mới Tuy nhiên nếu không được hướng dẫn đúng đắn nó có thể dẫn đếnnhững hành động quá khích

- Cùng với sự phát triển xã hội hiện đại, năng lực trí tuệ, trình độ học vấn, củathanh niên hiện nay ngày càng được nâng cao hơn so với lớp thanh niên thế hệtrước Được xem lớp người sung sức nhất, có khả năng chịu đựng khó khăn, vất vả

- Thanh niên là lớp người đang phát triển nhanh chóng để trưởng thành, nhưng

về mặt xã hội của thanh niên thường trưởng thành chậm hơn mặt sinh học Chính vìvậy, nên cần sự quan tâm thường xuyên của Đảng và Nhà nước, gia đình và tồn xãhội tạo điều kiện phát triển toàn diện cho thanh niên

1.1.14 Khái niệm lối sống văn hóa

Để định tính cho lối sống mới, và phân biệt chủ yếu với lối sống tư sản, giớinghiên cứu Xô viết trước đây sử dụng tính từ "xã hội chủ nghĩa" Nước ta đangtrong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội chưa có đầy đủ những cơ sở của lối sống

xã hội chủ nghĩa nên một thời, các nhà khoa học thường sử dụng khái niệm "lối

sống mới" hay "lối sống lành mạnh" Khái niệm "lối sống có văn hóa" được sử dụngchính thức trong Văn kiện Đại hội IX [14, tr 38; tr 114]; xây dựng lối sống có vănhóa được đề cập đến như một nhiệm vụ của mọi hoạt động văn hóa hiện nay Để xácđịnh khái niệm lối sống có văn hóa cần làm rõ mối quan hệ giữa văn hóa và lối sống.

Về một phương diện nào đó, hai khái niệm này có điểm tương đồng

Nhà nghiên cứu Hoa Kỳ C.W Wissler quan niệm: "Lối sống mà một côngphường hay bộ lạc tuân thủ, gọi là văn hóa" [9, tr 9] Chủ tịch Hồ Chí Minh xemvăn hóa là "sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó

mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng với những nhu cầu của đời sống và đòihỏi của sự sinh tồn" [36, tr 431] Như vậy, cơ sở của sáng tạo văn hóa và cũng nhưcủa việc hình thành lối sống con người chính là lao động Hoạt động vốn là đặc tínhcủa con người Để tách khỏi giới tự nhiên, con người phải lao động nhằm cải biếnthế giới và chính bản thân Hoạt động lao động đã sáng tạo ra văn hóa và làm nênmặt căn bản của lối sống

Biểu hiện sinh động của một nền văn hóa được gọi là lối sống Lối sống củamột dân tộc hình thành trong những điều kiện sống nhất định, bao gồm các điều kiệnđịa lý tự nhiên, địa - văn hóa, truyền thống văn hóa, chuẩn giá trị xã hội Sự khácbiệt của điều kiện sống đã làm nên những đặc trưng của từng lối sống, tạo nênnhững sắc thái văn hóa khác nhau Nói cách khác, những nét đặc thù của lối sốngchính là sự phản ánh môi trường vật chất, địa - văn hóa, truyền thống dân tộc, chuẩngiá trị xã hội, đạo đức

Theo các tác giả cuốn “Một số vấn đề về lối sống, đạo đức, chuẩn giá trị xãhội”: vật chất và tinh thần là hai mặt của lối sống Mặt vật chất biểu hiện ở quan hệlao động, trình độ và thời gian lao động, các phương thức thỏa mãn nhu cầu vật chất,các cách thức quản lý phúc lợi vật chất Mặt tinh thần của lối sống dựa trên các hoạtđộng sản xuất vật chất của các cá nhân và nhóm xã hội, bao gồm các kiểu nhất địnhcủa hoạt động sáng tạo, lưu thông, trao đổi và gìn giữ các giá trị tinh thần như: cácđịnh hướng và thước đo giá trị, các quan hệ đạo đức và thẩm mỹ Những tiềm năngtinh thần của xã hội quy định các hoạt động sống của con người trong các điều kiện

và môi trường xã hội cụ thể chính là mặt tinh thần của lối sống

Tùy theo quy định của điều kiện và môi trường địa lý - văn hóa và quy địnhcủa điều kiện và môi trường kinh tế - xã hội mà có lối sống du mục và lối sống trồnglúa nước, lối sống định cư và lối sống du canh, du cư Hay là lối sống thị dân và lốisống nông thôn, lối sống thời kinh tế thị trường và lối sống công phường truyềnthống.

Nói đến lối sống sẽ bao hàm cả đặc trưng nội dung lẫn hình thức, cũng chính

là các giá trị văn hóa của lối sống Để làm nên những nét bản sắc của văn hóa ViệtNam, thì cần có lối sống cố kết gia đình, làng xã, Tổ quốc, lối sống tôn trọng tìnhlàng nghĩa xóm, lối sống nhân ái thủy chung

Văn hóa cá nhân biểu hiện ra trong lối sống, cụ thể biểu hiện ra ngay tronggiao tiếp, trong hành vi ứng xử, trong các quan hệ xã hội Dấu hiệu của một trình độvăn hóa cao là một lối sống lành mạnh, hài hòa trong các quan hệ Bên cạnh đó, sựlành mạnh của lối sống cộng đồng cũng là dấu hiệu của một đời sống văn hóa tốtđẹp, nó thể hiện khả năng bảo tồn và phát triển các giá trị văn hóa dân tộc ngaytrong đời sống trước sự tấn công hàng ngày, hàng giờ của những tác nhân ngoại lai.Khái niệm lối sống sẽ không được tiếp cận triệt để và hệ thống nếu không chú

ý đến ý nghĩa biểu tượng từ các hành động xã hội, quá trình xã hội, quan hệ xã hội,khuôn mẫu ứng xử Trong khi đó, "việc biểu tượng hóa thế giới tự nhiên và xã hộithành thế giới của những biểu trưng văn hóa trong nhận thức, tình cảm, hành độngcủa con người là đặc trưng của xã hội loài người" [55, tr 34] Vì vậy, có quan điểmcho rằng, lối sống xã hội nói chung đều mang tính chất văn hóa, khái niệm lối sốngtheo đúng nghĩa và đầy đủ của nó là lối sống có văn hóa hay văn hóa lối sống Thật

ra, quan điểm này là quá rộng, bởi vì trong thực tế không phải lối sống nào cũngvươn lên được tầm văn hóa

Tóm lại, một trong những lĩnh vực then chốt của văn hóa, nó góp phần làmnên bản sắc văn hóa dân tộc là lối sống Nó mang những giá trị bền vững được hìnhthành từ những điều kiện sống cụ thể Mỗi một chế độ xã hội thường có một lối sốngvới những đặc điểm riêng Để hình thành những hình mẫu nhân cách đáp ứng yêucầu của thể chế chính trị cần xây dựng các giá trị riêng biệt của lối sống xã hội

Do đó, khi chế độ xã hội chủ nghĩa được thiết lập, yêu cầu xây dựng lối sống xã hộichủ nghĩa cũng hình thành.

Do đó, để nhấn mạnh đến yêu cầu về phẩm chất văn hóa của việc xây dựng lốisống của cộng đồng, đặc biệt là của thế hệ trẻ thì khái niệm "lối sống có văn hóa" đã

ra đời Bên cạnh đó, nó còn là kết quả nhận thức về thực trạng suy thoái trong lốisống, thực trạng của lối sống thiếu văn hóa của một bộ phận dân cư hiện nay Dùchưa bao quát hết các vấn đề tuy nhiên phần nào đó “lối sống văn hóa” cũng nhấnmạnh đến vai trò chủ động của chủ thể trong việc tự giác xây dựng cho mình một lốisống tốt đẹp phù hợp với yêu cầu của xã hội

Chính vì vậy, lối sống như một phần của văn hóa nhưng trên thực tế lối sống

có văn hóa đối lập với lối sống thiếu văn hóa, kém văn hóa hay vô văn hóa "Vănhóa" ở đây được hiểu là giá trị, là sự hài hòa trong ứng xử để đạt đến các chuẩn mực

xã hội, đạo đức của cộng đồng Hệ giá trị là phạm trù mang tính dân tộc, mang nétđặc thù của những thời đại nhất định Ở Liên Xô và các nước Đông Âu trước đây,tính chất xã hội chủ nghĩa chính là nội dung văn hóa của lối sống mà các quốc gianày ra sức xây dựng Trong điều kiện hiện nay, khi văn hóa được nhận thức như lànền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu vừa là động lực thúc đẩy sự phát triểnkinh tế - xã hội, khi Đảng và Nhà nước ta chủ trương xây dựng nền văn hóa tiêntiến, đậm đà bản sắc dân tộc thì văn hóa là giá trị mà lối sống phải đạt được

Trong thực tế, văn hóa đã trở thành nội dung, tính chất của nhiều hoạt động,nhiều lĩnh vực xã hội như đời sống văn hóa, khu phố văn hóa, làng văn hóa, ứng xử

có văn hóa, giao tiếp có văn hóa Văn hóa ở đây là thước đo của sự hài hòa, củachuẩn mực

Có thể hiểu, lối sống có văn hóa mà chúng ta xây dựng là lối sống Việt Namtiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc được hình thành trong điều kiện công nghiệp hóa,hiện đại hóa đất nước như một yêu cầu về nhân cách của con người phát triển toàndiện trong chiến lược phát huy nguồn lực con người để xây dựng đất nước hiện nay

1.1.15 Khái niệm văn hóa và lối sống thanh niên

Văn hóa thanh niên cũng là một phạm trù được bàn luận khá sôi nổi trên văn

đàn khoa học ở Việt Nam và nước ngoài Mặc dù phần đông các nhà nghiên cứu

đều có thể đồng ý với nhau về sự tồn tại khách quan của văn hóa thanh niên, nhưngcách tiếp cận và định nghĩa về văn hóa thanh niên thì lại rất khác nhau.

Một cách tiếp cận và quan niệm được chấp nhận khá rộng rãi hiện nay là coivăn hóa thanh niên là một loại “tiểu văn hóa” (subculture) Lý thuyết về tiểu văn hóa

và cách tiếp cận này đã mang lại cho việc nghiên cứu và những khảo sát có tính thựcchứng về thanh niên nói chung và văn hóa thanh niên nói riêng một cơ sở học thuật

và công cụ phân tích khá sắc bén Tuy nhiên, lý thuyết tiểu văn hóa và cách tiếp cậnnày trong nghiên cứu thanh niên đã ngày càng bị phê phán mạnh mẽ từ khi xuất hiệncho tới nay Văn hóa thanh niên trước hết phải được coi là một bộ phận không táchrời của văn hóa dân tộc Nó có mối liên hệ hữu cơ với các bộ phận và các thành tốkhác của văn hóa dân tộc (suy rộng ra là cả nền văn hóa nhân loại) theo cả ba chiều:chiều dọc, chiều ngang và chiều sâu Vì vậy, văn hóa thanh niên, trước hết cũngphản ánh bản sắc văn hóa dân tộc, với những đặc điểm chung của nền văn hóa dântộc Tuy nhiên, thanh niên là một nhóm xã hội - dân cư đặc thù của cộng đồng quốcgia - dân tộc Thế nên nó cũng còn có những đặc điểm, đặc trưng và sắc thái riêngcủa nó, cần phải nhấn mạnh thêm một lần nữa, rằng văn hóa thanh niên là một bộphận hữu cơ của văn hóa dân tộc, xét theo tất cả các chiều cạnh trước khi nói về cáiriêng, cái đặc thù của văn hóa thanh niên

Những đặc điểm, đặc trưng và sắc thái riêng của văn hóa thanh niên bắt nguồn

từ chính vị thế đặc biệt của nhóm xã hội - dân cư thanh niên Như đã chỉ ra ở trên,nhóm này có đặc điểm là trẻ và năng động, nơi hệ giá trị chưa định hình và đangkiểm nghiệm và thử nghiệm những gì họ nhận được từ thế hệ đi trước, tiếp thu được

từ thế giới bên ngoài, cọ xát lẫn nhau để sáng tạo ra hệ giá trị mới, mô thức ứng xửmới, với những lựa chọn sống luôn luôn mới Tất cả những quá trình và hiện tượngnày cũng xuất hiện ở các nhóm xã hội - dân cư khác, kể cả nhóm người già, nhưngkhông tiêu biểu như ở thanh niên

Đặc điểm này khiến cho những nhà nghiên cứu, đặc biệt là những người theo

lý thuyết “tiểu văn hóa”, ngộ nhận, cho rằng văn hóa thanh niên là một loại hình đặcbiệt, thậm chí tương phản đối với nền văn hóa chủ đạo của quốc gia - dân tộc Bởi

văn hóa vừa là sản phẩm, lại vừa là nền tảng và phương tiện cho họat động sáng tạokhông ngừng của nhân loại nên bất cứ nền văn hóa nào cũng luôn luôn biến đổi cùngvới thời gian Trong quá trình biến đổi đó, những hệ giá trị văn hóa luôn luôn đượckiểm nghiệm và thử thách Trong khi một số giá trị và hệ giá trị này được duy trì,hoàn thiện thì những giá trị khác, hệ giá trị khác có thể bị xói mòn, thậm chí biếnmất hoàn toàn Sự thay đổi hệ giá trị văn hóa vừa là nguyên nhân, vừa là kết quả của

sự biến đổi của ứng xử văn hóa

Tuy nhiên, trong các nhóm xã hội - dân cư sự biến đổi đó không ngang bằngnhất loạt về cường độ và không diễn ra dưới những hình thức giống nhau Riêng ởthanh niên thì quá trình này bộc lộ ra rõ nét hơn, nhất là tại các xã hội chuyển đổinhư xã hội Việt Nam hiện nay Bởi vậy nên mật độ của những thử nghiệm, kiểmnghiệm, phủ nhận và tiếp thu các giá trị văn hóa thông qua sự thay đổi đa dạng củaứng xử văn hóa tỏ ra dày đặc và sôi nổi, gay gắt hơn ở thanh niên Văn hóa thanhniên chính là cầu nối giao lưu, là bộ phận tiên phong của nền văn hóa dân tộc trongquá trình “tự làm mới bản thân” của nền văn hóa đó

Qua đó, thấy được rằng trong quá trình nghiên cứu về văn hóa thanh niên, vừaphải đặt nó trong mối liên hệ hữu cơ với nền văn hóa dân tộc, vừa phải đặc biệt chútrọng đến việc khám phá những cái riêng, cái đặc thù của văn hóa thanh niên

Về lối sống thanh niên, do có những quan niệm và cách tiếp cận khác nhau

trong nghiên cứu về thanh niên và văn hóa thanh niên nên cách tiếp cận, nhận diện

và phân tích về lối sống thanh niên cũng rất khác nhau Trước hết là cách định nghĩa

và tiếp cận trong nghiên cứu về lối sống nói chung Ở đây cũng có nhiều cuộc tranhluận sôi nổi với nhiều kiến giải và đề xuất khác nhau Trên cơ sở tiếp thu có phêphán quan điểm của những người đi trước, trong một nghiên cứu gần đây tôi đã đềxuất một định nghĩa mới về lối sống như sau: “Lối sống của con người là các góccạnh chủ quan của văn hóa, là quá trình hiện thực hóa các giá trị văn hóa thông quahoạt động sống của con người Bao hàm những hoạt động sống và các phương thứctiến hành được một bộ phận hay toàn thể nhóm, cộng đồng người chấp nhận và thựchành trong một khoảng thời gian tương đối ổn định, được đặt trong mối tương tácbiện chứng của các điều kiện sống hiện hữu và trong các mối liên hệ lịch sử củachúng”

Vận dụng cách tiếp cận trên khi nghiên cứu về lối sống và các xu hướng biếnđổi lối sống của thanh niên Việt Nam trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa

và toàn cầu hóa với tốc độ ngày càng gia tăng hiện nay, một mặt cần chú ý đến tácđộng và ảnh hưởng của những giá trị văn hóa, chế định và phương thức ứng xửtruyền thống đối với các nhóm thanh niên hiện nay Mặt khác, cần phải đặc biệt chútrọng việc khảo sát và phân tích ảnh hưởng của các giá trị và các phương thức ứng

xử văn hóa từ bên ngoài đối với các nhóm thanh niên Việt Nam Đồng thời cần phảiđặt tất cả những sự khảo sát và phân tích đó trong mối liên hệ ba chiều: 1/ Chiềudọc: nhằm khám phá tác động của những yếu tố đó và sự hiện thực hóa các tác động

đó trong từng “tiểu nhóm” của thanh niên Việt Nam được phân chia theo độ tuổi; 2/Chiều ngang: nhằm tiếp cận và khám phá tác động của các yếu tố văn hóa truyềnthống - nội sinh và các yếu tố hiện đại - ngoại nhập đối với mỗi tiểu nhóm thanhniên chia theo địa bàn cư trú, nghề nghiệp, sắc tộc hay tôn giáo; 3/ Chiều sâu: nhằmkhám phá mối liên hệ giữa những biến đổi của hệ giá trị văn hóa với những biến đổi

“bề mặt” của lối ứng xử, lối phục trang, ngôn ngữ, lối lao động của thanh niên.Trong bối cảnh đẩy nhanh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và chủ động hộinhập quốc tế sẽ dự trên cơ sở của cả ba cách tiếp cận đó để cho phép nhận diện vàđánh giá xu hướng và mức độ biến đổi lối sống của thanh niên Việt Nam

Từ những khái niệm trên, tác giả rút ra khái niệm: “Lối sống văn hóa thanh niên là lối sống thể hiện các góc cạnh chủ quan của văn hóa, là quá trình hiện thực hóa các giá trị văn hóa thông qua hoạt động sống của con người Được xem là một

bộ phận không tách rời của văn hóa dân tộc, phản ánh bản sắc văn hóa dân tộc, với những đặc điểm chung của nền văn hóa dân tộc Bao gồm những hoạt động sống và các phương thức tiến hành được một bộ phận hay toàn thể nhóm, cộng đồng người chấp nhận và thực hành trong một khoảng thời gian tương đối ổn định”, làm cơ sở

lý luận nghiên cứu của đề tài xuyên suốt luận văn.

Con người là chủ thể của văn hóa, là tác nhân chính tạo nên các giá trị văn hóathông qua quá trình phát triển của mình, vì vậy con người có vai trò quy định bản

sắc của nền văn hóa Ở luận văn này chúng ta chỉ đề cập tới một phạm trù nhỏ trongcái ý nghĩa rộng lớn của khái niệm văn hóa: đó là lối sống văn hóa Lối sống vănhóa chính là những ứng xử văn hóa được coi là phù hợp với truyền thống văn hóa,thuần phong, mỹ tục, đạo lý của dân tộc, giữa con người với con người và giữacon người với thiên nhiên.

Trong mối quan hệ giữa con người với con người hay con người với thiênnhiên thì thanh niên vẫn đóng một vai trò quan trọng trong việc xây dựng bản sắcvăn hóa nói chung và xây dựng lối sống văn hóa nói riêng Hơn nữa thanh niên vốn

là lực lượng tiên phong trong các hoạt động, trong đó có các hoạt động văn hóa - xãhội của cộng đồng Chính vì tham gia thường xuyên vào các hoạt động văn hóa - xãhội nên họ là tác nhân trực tiếp tác động tiêu cực hoặc tích cực đến bản sắc văn hóa

mà trong luận văn này ta có thể hiểu là lối sống văn hóa

Khi chúng ta đang tiến hành hội nhập để phát triển kinh tế - văn hóa, điều đóđồng nghĩa với việc chúng ta phải chấp nhận sự hòa nhập, giao thoa văn hóa, đặcbiệt trong tình hình hiện nay Bên cạnh đó là thời đại công nghệ thông tin bùng nổ,các phương tiện thông tin ngày càng phong phú, tiêu biểu nhất là sự phát triển củacông nghệ internet Chính vì những sự thay đổi trên, phần nhiều đã tác động rất lớnđến bản sắc văn hóa dân tộc Bên cạnh những tác động tích cực thì hiện nay nhữngluồng văn hóa ngoại lai đang xâm nhập vào trong xã hội Việt Nam, nó đã và đangtác động đến nền văn hóa truyền thống đã tồn tại hàng ngàn năm Vì là những ngườitrẻ tuổi, năng động và rất nhạy bén trong việc tiếp thu các loại hình văn hóa nênthanh niên là đối tượng sẽ chịu ảnh hưởng nhiều nhất Thanh niên là đối tượng dễtiếp thu văn hóa từ đó dễ thay đổi lối sống văn hóa đã có sẵn, vì vậy có thể nói thanhniên giữ vai trò quan trọng trong việc giữ gìn và xây dựng lối sống văn hóa Khôngchỉ là các hoạt động văn hóa - xã hội tại cộng đồng mà trong gia đình, thanh niêncũng có một vai trò quan trọng trong việc xây dựng lối sống văn hóa gia đình - mộttrong những yếu tố quan trọng của lối sống văn hóa đang bị thay đổi mạnh mẽ hiệnnay

Đúng vậy, đã có nhiều sự khác nhau về kết cấu gia đình của người Việt Namxưa và nay Tình hình xã hội cộng với sự “lai căng” của văn hóa phương tây tức là

coi trọng chủ nghĩa cá nhân, nhân quyền dẫn đến sự tự do tới mức quá thái chính lànguyên nhân của sự thay đổi Vì vậy mà kiểu gia đình “tam đại đồng đường” hay “tứđại đồng đường” thường xuất hiện nhiều trong xã hội xưa thì đến nay trở nên hiếmthấy Tuy nhiên, hậu quả là cha mẹ mình phải sống trong cảnh cô đơn không nơinương tựa vì bị nhiều bậc con cháu để mặc Thêm vào đó, quan hệ giữa các thànhviên trong gia đình cũng khác xưa, những tôn ty, trật tự trong truyền thống xưa đãphần nào bị xáo trộn, thậm chí bắt đầu xuất hiện tình trạng xưng hô “bằng vai phảilứa”, con không nghe lời cha mẹ, ông bà Ngoài ra, ngược lại với thuần phong, mỹtục, ngược lại với nét văn hóa của dân tộc chính là cách nói năng, ăn mặc, đi đứngcủa một bộ phận thanh niên hiện nay, chính điều này đã biểu hiện sự xuống cấp nếpsống văn hóa một cách rõ nhất Hơn nữa nó là nhãn quan trực tiếp để người ta đánhgiá sự thay đổi trong nếp sống văn hóa hiện nay bởi nó diễn ra hằng ngày, hằng giờtại bất kỳ đâu Những dẫn chứng xác thực nêu trên để khẳng định một điều: với vị trí

là tầng lớp kế thừa, phát huy, thanh niên thời nay có vai trò rất quan trọng trong việcgiữ gìn lối sống văn hóa

Xác định vai trò là vậy, nhưng làm thế nào để thực hiện vai trò đó là điềukhông phải ai cũng biết để thực hiện Trước tiên, bản thân người thanh niên phải cónhận thức sâu sắc, đúng đắn về vai trò của mình trong việc xây dựng nếp sống vănhóa Muốn vậy cần phải học tập, rèn luyện đạo đức, tạo cho mình một lập trường, tưtưởng vững vàng, đồng thời có lối sống trong sạch, lành mạnh Cần giữ gìn và pháthuy những nét văn hóa truyền thống tốt đẹp đã được xã hội thừa nhận, đó là nề nếpgia phong, ý thức về lối sống, cách ứng xử, phường giao, quan hệ gia đình trongviệc tiếp thu văn hóa

Cần dựa trên cơ sở hòa nhập chứ không hòa đồng và phải tiếp thu có chọn lọctrong việc giao lưu với các nền văn hóa trên thế giới Xu thế hội nhập là tất yếu, nógóp phần thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội cho đất nước Tuy nhiên, trong lĩnhvực văn hóa, bên cạnh nhưng mặt tích cực của quá trình hội nhập thì luôn tiềm ẩnnhững mặt tiêu cực đòi hỏi chúng ta phải tỉnh táo và cảnh giác Văn hóa rất dễ thâmnhập và hòa đồng hoặc “lai căng” bởi vì nó là một phạm trù nhạy bén Mặc dù, có

thể ở đất nước đó, khu vực đó, thì các yếu tố văn hóa đó là bản sắc là chính thốngnhưng đối với một đất nước khác, một khu vực khác thì có thể nó sẽ bị từ chối và bịcoi là phản văn hóa Vì vậy chúng ta, cần phải biết phân biệt đâu là nét văn hóamang tính chất văn minh phù hợp với truyền thống văn hóa dân tộc, được ngườiViệt Nam chấp nhận; đâu là những nét văn hóa không phù hợp để từ chối tiếp nhận,đặc biệt là tầng lớp thanh niên - đối tượng dễ chịu tác động nhất Nếu cần có thể ápdụng sự tiếp biến văn hóa - một cách thức mà nhân dân ta đã sử dụng trong hàngngàn năm đô hộ của người Hán hay lần người Pháp đưa nền văn hóa phương tây vàoViệt Nam vào nửa cuối thế kỷ XIX Sự tiếp biến văn hóa ở đây có thể hiểu là ta tiếpthu một yếu tố văn hóa nào đó, sau đó thay đổi, sửa chữa để nó phù hợp với hoàncảnh, điều kiện, truyền thống văn hóa của mình Đây là cách thức rất sáng tạo mànhân dân ta đã áp dụng trong suốt quá trình giao lưu văn hóa của mình để đến hômnay chúng ta có một nền văn hóa rất đa dạng và đậm đà bản sắc dân tộc Đặc biệthiện nay, các thế lực thù địch đang dùng nhiều thủ đoạn, chúng lợi dụng sự giao lưuvăn hóa để tuyên truyền xuyên tạc, nhằm chống phá cách mạng, chia rẽ dân tộc Vìvậy, để không bị mắc mưu của kẻ thù, chúng ta phải càng thận trọng và cảnh giácBắt đầu từ bản thân, từ trong gia đình cho đến ngoài xã hội phải thực hiện lốisống văn hóa từ những việc đơn giản nhất Đối với bản thân thanh niên cần phải cómột lối sống lành mạnh, sống có lý tưởng, luôn rèn luyện, trau dồi đạo đức để trởthành người sống có ích cho xã hội.

Một bộ phận quan trọng trong sự nghiệp xây dựng nền văn hóa ở nước ta hiệnnay là xây dựng lối sống văn hóa Kết quả của sự nghiệp xây dựng nền văn hóađược biểu hiện ra ngay trong lối sống cộng đồng Có thể nói, xây dựng lối sống vănhóa chính là xây dựng một lối sống Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.Lối sống tiên tiến trước hết phải là lối sống tiến bộ, thể hiện tinh thần yêunước và hướng tới cộng đồng Trong khái niệm lối sống tiên tiến ở đây gồm hai nộidung như sau: 1/ Lối sống lành mạnh, văn minh, lịch sự, chứa đựng các giá trị tốt

đẹp mà con người đã đạt được 2/ Lối sống được dẫn dắt bởi một lẽ sống cao quý màtrên tất cả là lòng yêu nước, được biểu hiện thành thái độ sống hướng tới cộng đồng,

có ý thức công dân, nghiêm chỉnh chấp hành kỷ cương phép nước, có ý thức phấnđấu đưa đất nước vươn lên thoát khỏi nghèo nàn lạc hậu

Lối sống đậm đà bản sắc dân tộc là một yêu cầu của quá trình hội nhập và pháttriển Lối sống là những gì chủ yếu thuộc về dân tộc chứ không phải thuộc về quốc

tế khi nhìn từ góc độ lịch sử Lĩnh vực lối sống là một trong những lĩnh vực quantrọng biểu hiện bản sắc dân tộc Bản sắc dân tộc trong lối sống Việt Nam là nhữnggiá trị vốn có trong quá trình cộng đồng các dân tộc Việt Nam gìn giữ và xây dựngđất nước của mình, được thể hiện thông qua các lĩnh vực sản xuất và chiến đấu, laođộng và học tập, giao tiếp và ứng xử nghĩa là ngay trong đời sống vật chất và tinhthần của người Việt Nam

Trong sản xuất, trong quan hệ ứng xử với tự nhiên, người Việt vốn cần cù,nhẫn nại nhưng cũng rất thông minh, sáng tạo và mạnh mẽ Trong đời sống tìnhcảm, tức trong quan hệ xã hội, người Việt có lối sống trọng nghĩa tình, đoàn kết,nhân ái, thương yêu đùm bọc lẫn nhau, thương người như thể thương thân, coi trọngtình làng nghĩa xóm, “chín bỏ làm mười” Trong chiến đấu, luôn luôn phải đươngđầu với những thế lực quân sự hùng mạnh, người Việt vô cùng kiên cường, bấtkhuất nhưng cũng khoan dung, đại độ, yêu chuộng sự hòa hiếu “Không có gì quýhơn độc lập tự do” là chân lý lớn nhất trong mối quan hệ ứng xử này của người Việt.Bản sắc dân tộc là yếu tố cốt lõi giúp cho lối sống giữ vững những giá trịtruyền thống không lai căng, không mất gốc Tiên tiến và đậm đà bản sắc dân tộcthống nhất hữu cơ trong giá trị của lối sống, tính chất này làm điều kiện cho tínhchất kia Vì thế, không thể có lối sống tiên tiến mà lại xa rời các giá trị tổ tiên, sùngngoại; Không thể đậm đà bản sắc dân tộc mà lại không tiến bộ và yêu nước

Xây dựng lối sống văn hóa thực chất là đề cao một bộ phận quan trọng củaviệc xây dựng con người - chủ thể thực hiện lối sống ấy Xây dựng lối sống ViệtNam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc trong thời kì đổi mới của đất nước theo địnhhướng xã hội chủ nghĩa thực chất là xây dựng con người có văn hóa, con người

công dân với những đức tính tốt đẹp của dân tộc để đáp ứng yêu cầu phát triển củađất nước Vì vậy, tính chất tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc của lối sống văn hóaphải hướng đến việc hình thành những phẩm chất của con người Việt Nam tronggiai đoạn cách mạng mới.

Con người mới Việt Nam cần có những phẩm chất gì? Ở đây cũng cần nhắc lạinhững luận điểm của Bác Hồ về tính chất “mới” khi Người bàn về “Đời sống mới”:Đời sống mới không phải cái gì cũ cũng bỏ hết, không phải cái gì cũng làmmới “Cái gì cũ mà xấu thì phải bỏ Cái gì cũ mà không xấu, nhưng phiền phức thìphải sửa đổi lại cho hợp lý Cái gì cũ mà tốt, thì phải phát triển thêm.Cái gì mới màhay thì ta phải làm”

Làm thế nào cho đời sống của dân ta vật chất được đầy đủ hơn, tinh thần đượcvui mạnh hơn Đó là mục đích của đời sống mới [36, tr 94-95]

Theo quan điểm của Bác Hồ, hạnh phúc của nhân dân là tiêu chí để đánh giá

“mới”, “tốt”, “hay” Vì vậy, những phẩm chất của con người mới cũng phải dựa vàoyêu cầu của sự phát triển kinh tế - xã hội, của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đạihóa đất nước “Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xãhội” (1991) chỉ rõ con người mới Việt Nam: “Đó là con người có ý thức làm chủ, ýthức trách nhiệm công dân; có tri thức, sức khỏe và lao động giỏi; sống có văn hóa

và tình nghĩa; giàu lòng yêu nước và tinh thần quốc tế chân chính” [49, tr 15].Hội nghị lần thứ hai Ban Chấp hành Trung ương khóa VIII (1997) cũng xácđịnh mục tiêu và nhiệm vụ cơ bản của giáo dục là:

“ Xây dựng những con người và thế hệ thiết tha gắn bó với lý tưởng độc lậpdân tộc và chủ nghĩa xã hội, có đạo đức trong sáng, có ý chí kiên cường xây dựng vàbảo vệ Tổ quốc; công nghiệp hóa hiện đại hóa đất nước; giữ gìn và phát huy các giátrị văn hóa của dân tộc, có năng lực tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại; phát huytiềm năng của dân tộc và con người Việt Nam, có ý thức cộng đồng và phát huy tínhtích cực của cá nhân, làm chủ tri thức khoa học và công nghệ hiện đại, có tư duysáng tạo, có kỹ năng thực hành giỏi, có tác phong công nghiệp, có tính tổ chức và kỷluật; có sức khỏe, là những người thừa kế xây dựng chủ nghĩa xã hội vừa "hồng"vừa "chuyên" như lời căn dặn của Bác Hồ” [12, tr 28-29]

Văn kiện Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương khóa VIII (1998)cũng xác định con người Việt Nam trong giai đoạn cách mạng mới cần có nhữngđức tính sau:

- Có tinh thần yêu nước, tự cường dân tộc, phấn đấu vì độc lập dân tộc và chủnghĩa xã hội, có ý chí vươn lên đưa đất nước thoát khỏi nghèo nàn lạc hậu, đoàn kếtvới nhân dân thế giới trong sự nghiệp đấu tranh vì hòa bình, độc lập dân tộc, dân chủ

và tiến bộ xã hội

- Có ý thức tập thể, đoàn kết phấn đấu vì lợi ích chung

- Có lối sống lành mạnh, nếp sống văn minh, cần kiệm, trung thực, nhânnghĩa, tôn trọng kỷ cương phép nước, quy ước của cộng đồng; có ý thức bảo vệ vàcải thiện môi trường sinh thái

- Lao động chăm chỉ với lương tâm nghề nghiệp, có kỹ thuật, sáng tạo, năngsuất cao, vì lợi ích của bản thân, gia đình, tập thể và xã hội

- Thường xuyên học tập, nâng cao hiểu biết, trình độ chuyên môn, trình độthẩm mỹ và thể lực [13, tr 58-59]

Có sự kế thừa để tạo nên tính thống nhất trong quan niệm về những phẩm chấtcủa con người mới Việt Nam giữa các văn kiện trên đây Có thể khái quát lại cácphẩm chất của con người mới Việt Nam cần vươn tới là: lòng yêu nước, tự cườngdân tộc, ý thức cộng đồng; tinh thần yêu lao động; lối sống có văn hóa gắn với cácgiá trị đạo đức và ý thức công dân; không ngừng học tập để nâng cao trình độ vềmọi mặt; và ý thức bảo vệ, cải thiện môi trường tự nhiên Những phẩm chất này gắn

bó chặt chẽ với nhau, trong đó, yêu nước được đặt lên hàng đầu Nếu yêu nước làphẩm chất cốt lõi nhất trong giá trị nhân cách thì lối sống văn hóa lại là phẩm chấtbao trùm chứa đựng những đức tính còn lại

Như vậy, có thể nhận thấy những đặc điểm của lối sống văn hóa chính lànhững giá trị tốt đẹp của con người Việt Nam biểu hiện trong các quan hệ ứng xửhàng ngày, vốn được hình thành từ trong lịch sử đấu tranh dựng nước và giữ nước,

có sự vận động và biến đổi để đáp ứng những yêu cầu cụ thể của thời đại Chúngđược xác lập trong mối quan hệ với những giá trị văn hóa có tính phổ quát của nhân

loại, với yêu cầu phát triển đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa hiện nay, vớimục tiêu “dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh” Những đặcđiểm cơ bản của lối sống thời kỳ đổi mới là: Tinh thần yêu nước, yêu chủ nghĩa xãhội; tình yêu lao động, lao động sáng tạo; sống có đạo đức trong sáng, nghĩa tình,trung thực, tiết kiệm; có tinh thần tập thể, ý thức kỷ luật; không ngừng học tập đểnâng cao trình độ về mọi mặt; có ý thức bảo vệ và cải thiện môi trường sinh thái.Những đặc điểm cơ bản này sẽ được phân tích sau đây:

1.13.1 Có tinh thần yêu nước và yêu chủ nghĩa xã hội

Yêu nước là gì? Yêu nước là như thế nào? Trước hết đó là tình cảm yêuthương, gắn bó với đất nước, luôn hướng mọi suy nghĩ và hành động của mình vàoviệc phục vụ cho lợi ích của Tổ quốc Đối với mỗi con người Việt Nam, yêu nước

đã vượt quá khuôn khổ của tình cảm để trở thành tư tưởng, trở thành một thứ chủnghĩa “Chủ nghĩa yêu nước là sợi chỉ đỏ xuyên suốt toàn bộ lịch sử Việt Nam từ cổđại đến hiện đại Ở đây, bản chất Việt Nam biểu lộ rõ ràng đầy đủ, tập trung nhất,hơn bất cứ chỗ nào khác

Tình cảm yêu nước của người Việt Nam có nguồn gốc sâu xa lâu đời Từ tronglịch sử, tổ tiên người Việt dựng nước từ rất sớm và quá trình tiếp sau đó là mộtchuỗi dài những cuộc khởi nghĩa và đấu tranh chống ách đô hộ, chống sự xâm lăngcủa những nước mạnh hơn gấp nhiều lần tình cảm và nhận thức của người Việt, Tổquốc là trên hết, với lòng yêu nước sâu sắc, lớn lao, họ luôn sẵn sàng hi sinh thânmình cho đất nước

Gắn bó với số phận dân tộc, yêu nước trở thành tiêu chuẩn xác định tốt, xấu;đúng, sai Nghĩa là nó trở thành một dạng triết lý xã hội và nhân sinh của nhân dânViệt Nam, chi phối cách đánh giá con người, sự việc, những vấn đề lịch sử Từ đây,yêu nước còn quy định cách ứng xử của con người trong các quan hệ xã hội

Yêu nước chính là động cơ tinh thần to lớn đối với công cuộc xây dựng đấtnước giàu mạnh theo định hướng xã hội chủ nghĩa trong đời sống hiện nay, đồngnghĩa là yêu nước phải gắn liền với yêu chủ nghĩa xã hội Yêu nước làm nên tinhthần tự cường dân tộc, phấn đấu vì độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, ý chí phấn

đấu đưa đất nước thóat khỏi nghèo nàn lạc hậu, nghiêm chỉnh chấp hành chủ trương,chính sách của Đảng và pháp luật của Nhà nước, sống và làm việc theo Hiến pháp

và pháp luật Tình cảm yêu nước là nền tảng của ý thức công dân, của tình yêu laođộng, của ý thức tập thể Đỉnh cao của ý thức yêu nước hiện nay là đoàn kết phấnđấu vì độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội

Yêu nước, cống hiến hết mình cho đất nước, là lương tâm, là trách nhiệm củamỗi con người Việt Nam trong điều kiện đất nước ta còn nghèo, trong quá trìnhcông nghiệp hóa, hiện đại hóa để nước ta có thể sánh vai được với bạn bè quốc tế

1.1.3.2 Có tình yêu lao động và lao động sáng tạo

Lao động đã sáng tạo ra con người Trong tác phẩm “Vai trò của lao độngtrong quá trình vượn biến thành người”, Ph.Ăngghen viết: “Lao động là điều kiện cơbản đầu tiên của toàn bộ đời sống của con người, hơn nữa là đến một mức mà trênmột ý nghĩa nào đó, chúng ta phải nói: lao động đã tạo ra chính bản thân conngười”[32, tr 491]

Nhờ lao động mà con người mới có thể gây ra những biến đổi trong giới tựnhiên, thống trị giới tự nhiên Đây là “chỗ khác nhau chủ yếu, cuối cùng giữa conngười với các loài vật khác”[32, tr 504]

Nền tảng để con người bồi dưỡng tính người và bản chất người chính là hoạtđộng lao động Con người biểu hiện và khẳng định mình trong lao động Không cólao động thì không có sản xuất, nghĩa là không có tồn tại và phát triển

Dân tộc Việt Nam vốn yêu lao động, cần cù, chăm chỉ, sáng tạo trong laođộng Đức tính này đã giúp người Việt có thể tồn tại ở một mảnh đất mà thiên nhiên

vô cùng khắc nghiệt Lao động cần cù đã hình thành nên nền văn minh nông nghiệplúa nước với các giá trị đặc sắc Những danh nhân văn hóa của dân tộc, từ NguyễnTrãi đến Hồ Chí Minh, đều lấy cần - kiệm làm đầu và đều nêu gương cần - kiệm.Đây thực sự là nguồn sức mạnh vĩ đại giúp dân tộc Việt Nam tồn tại và phát triển,không chỉ trong thời bình mà ngay cả lúc chiến tranh khốc liệt nhất

Ngày nay, sự chăm chỉ, hăng say lao động, lao động với tinh thần trách nhiệm,

có kỷ luật, có kĩ thuật, sáng tạo và không ngừng nâng cao năng suất, vì lợi ích

không chỉ của bản thân mà còn của toàn xã hội, những điều đó được gọi là tình yêulao động của con người.

Sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa cần đến khả năng lao động chuyênmôn hóa cao, sáng tạo, không ngừng nâng cao năng suất Kinh tế tri thức đòi hỏichất lượng lao động gắn với hàm lượng khoa học - công nghệ cao, nghĩa là mỗi cánhân phải không ngừng vươn lên để có thể đóng góp nhiều nhất cho xã hội Do đó,lao động trở thành thước đo giá trị con người và quy định vị trí của con người trong

xã hội Biểu hiện cụ thể của tình yêu Tổ quốc, của ý chí vươn lên đưa đất nước thóatkhỏi nghèo nàn lạc hậu chính là tình yêu lao động,

1.1.33 Có đạo đức trong sáng và tình nghĩa, trung thực và tiết kiệm Phép ứng

xử có nhân phẩm giữa người này và người khác được gọi là “đạo đức” Từ ngàn đờinay, xã hội phương Đông đã là một xã hội đức trị thông qua những giá trị đạo đứcxoay quanh các mối quan hệ vua tôi, cha con, chồng vợ Những giá trị tích cực của

nó mà nền tảng là đạo đức Nho giáo đã hình thành nên những truyền thống tốt đẹptrong quan hệ giữa người và người

Quan điểm mác-xít coi “đạo đức là một trong những hình thái ý thức xã hội,một chế định xã hội thực hiện chức năng điều chỉnh hành vi của con người trongmọi lĩnh vực của đời sống xã hội” [42, tr 156] Chức năng cơ bản của đạo đức là

“bảo đảm năng lực hoạt động có tính chất lịch sử của xã hội, phối hợp lợi ích cánhân với lợi ích xã hội, điều chỉnh về mặt xã hội những hành vi của cá nhân”[40,tr.123] Nói cách khác, đạo đức là phương thức xác lập mối quan hệ giữa cá nhân và

xã hội, giữa lợi ích xã hội và lợi ích cá nhân

Nói đến đạo đức là nói đến quan hệ giữa tốt và xấu, thiện và ác C.Mác chorằng, đạo đức là lực lượng bản chất của con người phát triển theo hướng càng ngàycàng đạt đến giá trị đích thực của cái thiện Cơ chế vận hành của đạo đức trong đờisống rất phức tạp, bao gồm ý thức đạo đức, hành vi đạo đức và đánh giá đạo đức Ýthức đạo đức bao gồm những chuẩn mực, lý tưởng, niềm tin đạo đức tác động đến tưtưởng, tình cảm và hành vi của con người “Chúng đóng vai trò định hướng tinh thầntrong cuộc sống cá nhân và cộng đồng” [55, tr 46] Đạo đức hình thành các chuẩnmực xã hội để con người tuân thủ và sống với nhau một cách nhân ái, chan hòa

Đạo đức gắn liền với lối sống và nhìn chung được thể hiện trong lối sống Lốisống có đạo đức trong sáng là lối sống tuân thủ theo các quy tắc và chuẩn mực đạođức của xã hội, trong đó, chủ thể của lối sống ấy tự giác điều chỉnh hành vi cho phùhợp với lợi ích của mình và sự tiến bộ xã hội trong mối quan hệ người và người.Lối sống văn hóa phải bao hàm các giá trị đạo đức mới thể hiện trong các mốiquan hệ ứng xử của con người Đó là sự phát huy những giá trị đạo đức truyền thốngcùng với những yêu cầu mới đáp ứng sự phát triển kinh tế - xã hội Tiêu biểu chonền đạo đức mới chính là đạo đức cách mạng Hồ Chí Minh với những phẩm chất cơbản: trung với nước, hiếu với dân; hết mực yêu thương con người, quên mình cho sựnghiệp chung của dân tộc, cho hạnh phúc của nhân dân; cần kiệm liêm chính, chícông vô tư; có tinh thần quốc tế vô sản trong sáng.

Đạo đức là cốt lõi của nhân cách Xây dựng lối sống văn hóa cũng là xây dựngvăn hóa đạo đức, hình thành nhân cách con người Theo Hồ Chí Minh, cấu trúc củanhân cách bao gồm đức và tài, trong đó đức là nền tảng Rèn luyện đạo đức để sống

và làm việc là một trong những nội dung quan trọng của Tư tưởng Hồ Chí Minh

1.1.4 Nội dung xây dựng lối sống văn hóa cho thanh niên 1.1.41 Yêu lao

động, sống giản dị, trung thực, dũng cảm Thanh niên là lực lượng lao động chủ yếu

của xã hội xã hội có phát triển hay không tùy thuộc thái độ của thanh niên đối vớilao động muốn thanh niên yêu lao động thì trước hết phải làm cho thanh niên nhậnthức được lao động là bổn phận trách nhiệm của mỗi công dân đối với tổ quốc.Người dạy: “lao động là nghĩa vụ thiêng liêng, là nguồn sống, nguồn hạnh phúc củachúng ta” [42, tr.313] phải giúp cho thanh niên tẩy trừ tư tưởng xem khinh laođộng, thói lười biếng, ỷ lại “trong xã hội ta, không có nghề nào thấp kém, chỉ những

kẻ lười biếng, ỷ lại mới đáng xấu hổ” [42, tr.313] và “bất cứ làm nghề gì, có ích chonước nhà, cho nhân dân, cho giai cấp, đều là vẻ vang bất cứ nấu bếp, quét nhà haylàm chủ tịch, đều phải lao động cả, làm gì ích nước lợi dân là vẻ vang” [40, tr.296].Yêu lao động, thanh niên phải biết quý trọng thành quả lao động; phải biết bảo vệcủa công, chi tiêu hợp lý, không hoang phí, xa xỉ; phải hăng hái thi đua sản xuấtthực hành tiết kiệm; phải tự giác giữ