ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN KHOA QUAN HỆ QUỐC TẾ TIỂU LUẬN CUỐI KÌ MÔN EU VÀ QUAN HỆ VIỆT NAM EU ĐỀ TÀI MỘT SỐ TRƯỜNG HỢP “OPT OUT” KHỎI CHÍNH SÁCH CHUNG.
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
KHOA QUAN HỆ QUỐC TẾ
TIỂU LUẬN CUỐI KÌ MÔN
EU VÀ QUAN HỆ VIỆT NAM - EU
ĐỀ TÀI: MỘT SỐ TRƯỜNG HỢP “OPT-OUT” KHỎI CHÍNH SÁCH
CHUNG CỦA LIÊN MINH CHÂU ÂU
Sinh viên:
Tên:
Lớp:
MSSV:
Giảng viên:
TP Hồ Chí Minh, ngày tháng năm
Trang 2Mục lục
2 Mục đích hình thành và ý nghĩa của quy chế “opt-out” trong Liên minh
3 Mặt tích cực và tiêu cực của quy chế “opt-out” 3 III Một số trường hợp “opt-out” khỏi chính sách chung của Liên minh châu
1 Liên minh Kinh tế - Tiền tệ châu Âu 4
2 Hiến chương về Quyền cơ bản của Liên minh châu Âu 6
3 Khu vực tự do, an ninh và công lý 8
Trang 3I Mở đầu
Để có được một Liên minh châu Âu như hiện nay, các quốc gia thành viên đã phải nỗ lực cùng nhau từng bước hội nhập khu vực, vượt qua không ít khó khăn Một trong số những khó khăn đó là sự hoài nghi về lợi ích của tư cách thành viên Liên minh Nó đã làm nảy sinh sự lựa chọn “opt-out”, hay chọn được miễn trừ khỏi các hiệp ước và điều luật chung của EU Quốc gia thành viên lựa chọn “opt-out” trong một số vấn đề như biên giới, đồng tiền chung, vv, với những lí do và mục đích riêng Đây thường được nhận định là một trong số những cách để quốc gia giữ vững chủ quyền và lợi ích của mình khi phải đối mặt với sự hội nhập khu vực châu Âu ngày càng sâu rộng
II Khái niệm “opt-out”
1 Khái niệm
Thông thường, trong bất cứ một thể chế đa phương nào, các thành viên đều cùng nhau đàm phán cho ra đời một hiệp ước, hiệp định chung, và sau đó cùng tuân thủ theo tất cả các điều khoản và quy định được kí kết Tuy nhiên, Liên minh châu Âu đặc biệt ở chỗ, các quốc gia thành viên EU được thực thi một quyền gọi là “opt-out” Trong trường hợp một quốc gia không mong muốn tham gia, hay không đồng ý với một phần cụ thể trong chính sách của EU, thì quốc gia đó được quyền “opt-out” khỏi các quy định đó Quy định này được đặt ra nhằm tránh gây nên sự bế tắc trong quá trình đàm phán chính sách của
EU
2 Mục đích hình thành và ý nghĩa của quy chế “opt-out” trong Liên minh châu Âu
Nhìn chung, các quy định và luật pháp của Liên minh Châu Âu có giá pháp lý đối với tất
cả 28 quốc gia thành viên.1 Tuy nhiên, trong một vài trường hợp, các quốc gia thành viên
có thể thương lượng để được “opt-out” khỏi một số điều luật hoặc điều ước của EU Một lựa chọn “opt-out” là một kỹ thuật được sử dụng trong trường hợp đặc biệt khi đa số các quốc gia thành viên muốn cam kết hợp tác trong một lĩnh vực chính sách cụ thể trong khuôn khổ Cộng đồng, nhưng một hoặc nhiều quốc gia thành viên từ chối tham gia hợp
1Bao gồm cả Vương quốc Anh
Trang 4tác Để cho phép quá trình hợp tác trong Cộng đồng diễn ra như mong muốn của đa số thành viên và tránh gây bế tắc, các quốc gia thành viên bất đắc dĩ có thể chọn không tham gia Khi đó, các quốc gia lựa chọn “opt-out” sẽ không phải thực thi một số chính sách nhất định
Quyết định “opt-out” có hiệu lực cùng với hiệp ước và có hiệu lực trong một khoảng thời gian không xác định Lựa chọn “opt-out” là hình thức “từ bỏ” (defection) duy nhất ở EU Quy chế “opt-out” cho thấy rằng không phải lúc nào EU cũng cố gắng tăng cường thực thi luật pháp trong khối
Sự từ bỏ của một quốc gia bất kì trong một hội nghị đàm phán quốc tế có thể dẫn đến hai kết quả: sự thất bại của đàm phán, hoặc sự ra đời của một thỏa thuận mới mà không có sự tham gia của quốc gia đó Thực tế cả hai trường hợp này đều không tồn tại ở EU Mặc dù các nhà lãnh đạo có thể bỏ phiếu bác bỏ một hiệp ước được đàm phán trong một hội nghị liên chính phủ (IGC)2, nhưng hành động đó bị xem là thiếu đúng đắn về mặt chính trị Cho đến nay, chưa có một IGC nào thất bại, mà luôn kết thức với sự ra đời của một hiệp ước nào đó Cũng chưa từng có một quốc gia thành viên nào rút khỏi EU vì không đạt được một thỏa thuận đàm phán Chính vì vậy, hình thức từ bỏ duy nhất trong đàm phán ở
EU là “opt-out” Lựa chọn này không thể hiện sự thất bại trong việc đàm phán, vì nó không dẫn đến sự thất bại của một hiệp ước mới Hầu hết các quyết định “opt-out” đã được đàm phán cụ thể trong các IGC này
Tuy nhiên, “opt-out” lại thể hiện đây là một sự thất bại trong việc cho ra đời một chính sách chung giữa tất cả các quốc gia thành viên trong một lĩnh vực chính sách hội nhập cụ thể, khi mà có ít nhất một quốc gia từ bỏ một chính sách chung, được miễn trừ và không
bị ràng buộc bởi các quyết định và luật pháp trong lĩnh vực này trong một khoảng thời gian không xác định
3 Mặt tích cực và tiêu cực của quy chế “opt-out”
2 Hội nghị liên chính phủ (Intergovernmental Conference - IGC) là thủ tục chính thức để các quốc gia thành viên đàm phán sửa đổi các hiệp ước thành lập Liên minh châu Âu Với hình thức là các cuộc họp, các hội nghị liên chính phủ thường kéo dài vài tháng, tùy vào sự cần thiết hoặc lựa chọn của các thành viên Nguồn: Theo điều 48 Hiệp ước
về Liên minh châu Âu Truy xuất từ: https://eur-lex.europa.eu/resource.html?uri=cellar:2bf140bf-a3f8-4ab2-b506-fd71826e6da6.0023.02/DOC_1&format=PDF
Trang 5Về mặt tích cực, “opt-out” cho phép các quốc gia thành viên còn lại tiến lên trong quá trình hội nhập Nếu như không được lựa chọn “opt-out” trong một lĩnh vực chính sách cụ thể, lãnh đạo của quốc gia đó có thể phủ quyết chính sách Khi xảy ra sự phủ quyết như vậy, quá trình hội nhập sẽ không thể tiến triển trong khu vực EU Do đó, lựa chọn “opt-out” là một công cụ, dù không được mong muốn trong đàm phán chính sách mới ở EU,
đã hỗ trợ thúc đẩy hội nhập giữa các quốc gia thành viên
Về mặt tiêu cực, “opt-out” đã phá vỡ sự thống nhất trong quá trình hội nhập giữa các quốc gia thành viên Nó tạo nên một danh sách những chính sách hội nhập mà các quốc gia có thể lựa chọn lĩnh vực họ sẽ tham gia, lĩnh vực nào thì không Một công cụ chính sách như vậy trái ngược với nguyên tắc thiêng liêng trong quá trình hội nhập của EU – Acquis Communautaire - một cơ chế luật pháp thống nhất ở EU, có chức năng bắt buộc
và ràng buộc các quốc gia thành viên với nhau Lựa chọn “opt-out” phá vỡ sự thống nhất này và giảm mức độ hội nhập trong khối EU, từ toàn bộ xuống chỉ còn đa số Nó khiến mất đi cái gọi là “cảm nhận chung về chúng ta”3 trong liên minh châu Âu
Nhìn ở góc độ trong nước, “opt-out” có hai chức năng Đầu tiên, nó tạo nên một niềm tin
về đoàn kết dân tộc và một sự thống nhất trong nước, mặc dù “opt-out” thực chất thể hiện những bất đồng chính trị về một số vấn đề của EU Thứ hai, “opt-out” thể hiện chủ quyền
là một nguồn vốn cố định và được biết đến rộng rãi, và tất cả những gì cần thiết để thiết lập lại nó là hủy bỏ những quyết định đã dẫn đến sự tiêu biến của nó.4 Nhìn từ góc độ bên ngoài, quan điểm này lại có phần khác ”opt-out” đe dọa đến việc áp dụng một cách thống nhất luật pháp EU, và do đó đe dọa sự gắn kết của trật tự pháp lý EU.5 Trong hành trình tìm kiếm sự thống nhất và xây dựng hiến pháp châu Âu, sự hội nhập ở những mức
độ và cách thức khác nhau là một trở ngại không mong muốn.6
III Một số trường hợp “opt-out” khỏi chính sách chung của Liên minh châu Âu
3 “we-feeling”
4 Morefield, Jeanne (2005) States Are Not People: Harold Laski on Unsettling Sovereignty, Rediscovering Democracy Political Research Quarterly,58(4), 659-669.
5 Curtin, Dierdre (1993) The Constitutional Structure of the Union: A Europe of Bits and Pieces Common Market Law Review, 30(1), 17-69.
6 de Witte (2002) Anticipating the Institutional Consequences of Expanded Membership of the European Union International Political Science Review, 23(3), 235-248.
Trang 6Hiện nay, có bốn quốc gia thành viên đã lựa chọn “opt-out” đối với một số lĩnh vực chính sách nhất định, bao gồm Vương quốc Anh (4 lần), Đan Mạch (3 lần), Ireland (2 lần), và Phần Lan (1 lần).7 Các trường hợp này được thống kê cụ thể ở bảng dưới đây:
Quốc gia
Lĩnh vực chính sách “opt-out”
Tổng
số lần
Hiệp định Schengen
Liên minh kinh tế -tiền tệ
Chính sách an ninh và quốc phòng chung của EU
Khu vực
tự do, an ninh và công lý
Hiến chương về Quyền cơ bản của EU
Đan
Mạch
Dưới đây là nội dung cụ thể về trường hợp liên quan đến Liên minh Kinh tế - Tiền tệ, Hiến chương về Quyền cơ bản của Liên minh châu Âu, và Khu vực tự do, an toàn và công lý
1 Liên minh Kinh tế - Tiền tệ châu Âu
Quyết định thành lập Liên minh Kinh tế và Tiền tệ được đưa ra bởi Hội đồng châu Âu tại thành phố Maastricht của Hà Lan vào tháng 12 năm 1991, và sau đó được ghi nhận trong Hiệp ước về Liên minh châu Âu (Hiệp ước Maastricht).8 Liên minh Kinh tế và Tiền tệ đưa EU tiến thêm một bước trong quá trình hội nhập kinh tế từ khi thành lập tổ chức này Hội nhập kinh tế mang lại lợi ích về quy mô lớn hơn, hiệu quả nội bộ và sự mạnh mẽ cho toàn bộ nền kinh tế EU và cho nền kinh tế của từng quốc gia thành viên Điều này mang lại cơ hội cho sự ổn định kinh tế, tăng trưởng cao hơn và nhiều việc làm hơn, từ đó mang
7 Glossary of summaries: Opting out Website chính thức của Liên minh châu Âu Truy xuất từ https://eur-lex.europa.eu/summary/glossary/opting_out.html
https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/economic-and-fiscal-policy-coordination/economic-and-monetary-union/what-economic-and-monetary-union-emu_fr
Trang 7lại lợi ích trực tiếp cho công dân EU EMU có ba giai đoạn,9 bao gồm sự phối hợp của các chính sách kinh tế và tài khóa Một chính sách tiền tệ chung và một đồng tiền chung EURO được dự kiến hình thành trong giai đoạn thứ ba
Về nguyên tắc, tất cả các quốc gia thành viên EU phải tham gia giai đoạn cuối cùng này
và do đó chấp nhận đồng EURO.10 Tuy nhiên, Vương quốc Anh và Đan Mạch đã thông báo về ý định “opt-out” khỏi giai đoạn thứ ba của EMU và do đó không chấp nhận đồng EURO
Bất chấp thỏa thuận ban đầu vào tháng 10 năm 1990 giữa sáu trong số tám Đảng trong quốc hội Đan Mạch, lãnh đạo đảng Dân chủ Xã hội đã yêu cầu chính phủ không tham gia đồng tiền chung vào tháng 11 năm 1991.11 Yêu cầu này được đưa ra chỉ một tháng trước hội nghị thượng đỉnh liên chính phủ dự kiến ở Maastricht Vào ngày 5 tháng 12, một vài ngày trước hội nghị thượng đỉnh Maastricht, quốc hội Đan Mạch đã nhận được một nghị quyết kêu gọi chính phủ không tham gia giai đoạn thứ ba của EMU Thủ tướng Đan Mạch, đứng đầu một chính phủ thiểu số, đã phải tuân theo yêu cầu này một cách miễn cưỡng.12
Trong các cuộc đàm phán của Hiệp ước Maastricht năm 1992, Vương quốc Anh lựa chọn
“opt-out” đối với vấn đề đồng EURO Trong khi đó, một nghị định thư đã cho Đan Mạch quyền quyết định rằng liệu họ có tham gia đồng EURO hay không Năm 2000, cử tri Đan Mạch đã bỏ phiếu chống lại việc tham gia đồng EURO trong một cuộc trưng cầu dân ý, với tỷ lệ 53% phản đối so với 47% ủng hộ.13 Sau đó, Đan Mạch đã thông báo cho Hội
9 Quá trình hình thành EMU có ba giai đoạn như sau:
Giai đoạn 1 (1/7/1990 – 31/12/1993): sự di chuyển vốn tự do giữa các quốc gia thành viên;
Giai đoạn 2 (1/1/1994 – 31/12/1998): sự hội tụ của các chính sách kinh tế của các quốc gia thành viên và tăng cường hợp tác giữa các quốc gia thành viên ngân hàng trung ương quốc gia, thành lập Viện Tiền tệ Châu Âu (EMI);
Giai đoạn 3 (từ 1/11999): đưa dần đồng EURO vào lưu thông thay cho đồng bản tệ và thực hiện chính sách tiền
tệ chung dưới sự bảo trợ của hệ thống Ngân hàng Trung ương châu Âu (ESCB).
10 Theo nguyên tắc của Điều 119 Hiệp ước về các chức năng của Liên minh châu Âu.
11 Pedersen, Thomas (1996) “Denmark,” in Dietrich Rometsch and Wolfgang Wessels (eds.), The European Union and Member States: Towards Institutional Fusion? Manchester: Manchester University Press, trang 96.
12 Laursen, Finn (1992) “Denmark and European Political Union,” in Finn Laursen and Sophie Vanhoonacker (eds.), The Intergovernmental Conference on Political Union Maastricht: Martinus Nijhoff Publishers, trang 76-77.
13 Black, I (2000) Denmark says no to the euro The Guardian Truy xuất từ https://www.theguardian.com/world/ 2000/sep/29/euro.eu1
Trang 8đồng Cộng đồng châu Âu về quyết định “opt-out” của mình Quyết định này được đưa vào Nghị định thư 25 của Hiệp ước Maastricht năm 1992 Như vậy, Vương quốc Anh vẫn giữ việc sử dụng đồng Bảng Anh, còn Đan Mạch vẫn giữ riêng tiền Krone của mình Đối với cả hai quốc gia, điều này có nghĩa là chính sách tiền tệ vẫn là vấn đề trong nước Các quốc gia còn lại cuối cùng đều chấp nhận sử dụng đồng EURO theo điều ước gia nhập Một quốc gia là thành viên của Cơ chế tỷ giá hối đoái (Exchange Rate Mechanism – ERM) là điều kiện tiên quyết để áp dụng đồng EURO Việc tham gia ERM này là tự nguyện, nên các quốc gia này có thể kiểm soát thời gian áp dụng của đồng EURO bằng cách cố tình không đáp ứng các yêu cầu của ERM
2 Hiến chương về Quyền cơ bản của Liên minh châu Âu
Hiến chương về Quyền cơ bản của Liên minh châu Âu lần đầu tiên được tuyên bố vào tháng 12 năm 2000, nhằm mục đích làm cho các quyền cơ bản hiện có trở nên rõ ràng, hơn là để tạo ra các quyền mới.14 Hiến chương được chia thành bảy phần, bao gồm: Nhân phẩm (Dignity), Tự do (Freedoms), Bình đẳng (Equality), Đoàn kết (Solidarity), Quyền công dân (Citizens’ Rights), Công lý (Justice) và Điều khoản chung (General Provisions) Một số lượng lớn các quyền được lấy từ Công ước châu Âu về Nhân quyền, Điều lệ xã hội cộng đồng năm 1989 và Hội đồng Hiến chương xã hội châu Âu 1961.15 Những quyền khác có nguồn gốc từ các truyền thống hiến pháp phổ biến cho các quốc gia thành viên, như các nguyên tắc chung của luật Cộng đồng (nay là Liên minh) Do đó, Hiến chương nhằm mục đích pháp điển hóa các quyền hiện có Bản thân Hiến chương không phải là một nguồn của luật, mà chỉ là một bản ghi các quyền nhận được sự bảo vệ trong Liên minh, từ nguồn này hay nguồn khác
14 Phần mở đầu của Nghị định thư về việc áp dụng Hiến chương về Quyền cơ bản đối với Ba Lan và Vương quốc Anh có viết “WHEREAS the Charter reaffirms the rights, freedoms and principles recognised in the Union and makes those rights more visible, but does not create new rights or principles…” Nguồn: Kenner, J (2012) European Union Legislation 2012-2013 (tái bản lần thứ 5) Routledge, trang 164.
15 Hiến chương về Quyền cơ bản của Liên minh châu Âu, trang 2 Truy xuất từ http://www.europarl europa.eu /RegData/etudes/fiches_techniques/2013/010106/04A_FT(2013)010106_EN.pdf
Trang 9Khi tham gia đàm phán liên chính phủ về việc cam kết thực hiện Hiệp ước Lisbon, một trong những "lằn ranh đỏ"16 được chính phủ Anh quan tâm nhất là việc bảo vệ Vương quốc Anh khỏi hệ quả của việc thay đổi trạng thái của Hiến chương về Quyền cơ bản -một phần của Hiệp ước Lisbon. 17 Vương quốc Anh đặc biệt lo ngại rằng các quyền kinh
tế và xã hội được đưa vào cùng một tài liệu với các quyền dân sự và chính trị Họ đưa ra
lý do rằng trong khi các quyền dân sự và chính trị về cơ bản là tiêu cực và không đòi hỏi các nguồn lực quốc gia, các quyền kinh tế và xã hội là tích cực và yêu cầu nguồn lực Do
đó, Vương quốc Anh đã miễn cưỡng khi nói về các “quyền kinh tế và xã hội”, thay vào
đó họ dùng từ các “các nguyên tắc kinh tế và xã hội”’
Sự phân biệt rạch ròi giữa các quyền dân sự và chính trị với các quyền kinh tế và xã hội
đã đã ảnh hưởng đến ngôn ngữ soạn thảo Hiến chương Trong khi các quyền dân sự và chính trị truyền thống có xu hướng được soạn thảo bằng ngôn ngữ của các quyền (ví dụ: Điều 2 “Mọi người đều có quyền sống”), các quyền kinh tế và xã hội chủ yếu có xu hướng được soạn thảo bằng ngôn ngữ của các nguyên tắc (ví dụ: Điều 25 ‘Liên minh công nhận và tôn trọng quyền của người cao tuổi…”) Các nguyên tắc không tạo ra các quyền có thể thi hành được, và không phải là đối tượng điều chỉnh tại tòa Thay vào đó, chúng là những yếu tố được các tòa án xem xét khi giải thích luật.18 Tuy nhiên, vấn đề là Hiến chương không xác định điều khoản nào được xem là “Quyền” hay “Nguyên tắc”
Do đó, một số vấn đề kinh tế và xã hội sẽ không chỉ là nguyên tắc mà có thể làm phát sinh các quyền chính đáng Theo đó, hai điều khoản trong phần Đoàn kết khiến doanh nghiệp Anh lo ngại nhất: Điều 28 về thỏa thuận tập thể và hành động tập thể, và Điều 30
về sa thải không công bằng Họ lo lắng rằng những điều này có thể được vận dụng để
16 Lằn ranh đỏ (Red line) là thuật ngữ dùng để chỉ về một giới hạn, ranh giới vô hình được vạch ra nhằm cảnh báo việc không được phép vượt qua ranh giới này do nguy cơ phải đối diện với một sự trừng phạt hoặc hậu quả bất lợi.
17 Theo lời Thủ tướng Anh nói với Ủy ban Liên lạc vào ngày 18 tháng 6 năm 2007 (trong báo cáo thứ lần thứ 35 của Ủy ban Kiểm tra Châu Âu của Hạ viện Anh, đoạn 52): ‘First we will not accept a treaty that allows the charter of fundamental rights to change UK law in any way Secondly, we will not agree to something which displaces the role of British foreign policy and our foreign minister Thirdly, we will not agree to give up our ability to control our common law and judicial and police system Fourthly, we will not agree to anything that moves to qualified-majority voting, something that can have a big say in our own tax and benefits system.
18 House of Lords Constitution Committee, European Union (Amendment) Bill and the Lisbon Treaty: Implications for the UK Constitution, 6th Report, 2007-8, Mục 60-61, trang 19-20 Truy xuất từ https://publications.parliament.uk/pa/ld200708/ldselect/ldconst/84/84.pdf
Trang 10thay đổi luật lao động của Anh, đặc biệt là liên quan đến việc cho phép nhiều cuộc đình công hơn.19 Về phía Ba Lan, Đảng cầm quyền, Luật và Tư pháp của Ba Lan, chủ yếu lưu
ý rằng Hiến chương có thể buộc Ba Lan cho các cặp đôi đồng tính hưởng những lợi ích
mà các cặp vợ chồng dị tính được hưởng.20
Vấn đề này được giải quyết bằng việc thông qua Nghị định thư 7 về việc áp dụng Hiến chương về Quyền cơ bản của Liên minh châu Âu đối với Ba Lan và Vương quốc Anh Nghị định thư này, được soạn thảo bởi Vương quốc Anh, thường được gọi là một lựa chọn “opt-out” của hai quốc gia này khỏi Hiến chương Mặc dù không phải là “opt-out” hoàn toàn, cả Ba Lan và Vương quốc Anh đều bảo đảm làm rõ về cách mà Hiến chương
về Quyền cơ bản của Liên minh châu Âu, trong tương tác với luật pháp ở quốc gia họ, giới hạn phạm vi mà các tòa án châu Âu sẽ có thể phán quyết các vấn đề liên quan đến Hiến chương nếu chúng được đưa ra tòa án ở Ba Lan hoặc Vương quốc Anh.21
3 Khu vực tự do, an ninh và công lý
Khu vực tự do, an ninh và công lý (The area of freedom, security and justice - AFSJ) là một tập hợp các vấn đề nội vụ và chính sách công lý được thiết kế để đảm bảo an ninh, quyền lợi và di chuyển tự do trong nội bộ Liên minh châu Âu.22 Vấn đề này được đặt ra bởi vì khi biên giới nội bộ đã gỡ bỏ trong EU, hợp tác cảnh sát xuyên biên giới đã phải tăng lên để chống lại tội phạm xuyên biên giới Một số dự án đáng chú ý liên quan đến khu vực này là Lệnh Truy nã Liên minh châu Âu (European Arrest Warrant), Khối hiệp ước Schengen (Schengen Area) và Đội tuần tra Frontex (Frontexpatrols)
Mặc dù có ý nghĩa quan trọng như vậy, Đan Mạch, Ireland và Vương quốc Anh đã lựa chọn “opt-out” khỏi Khu vực tự do, an ninh và công lý
19 Williams, Liza (2007) "Should a referendum be held on EU treaty?" Liverpool Daily Post.
20 Staff writer (2007) "Finland's Thors blasts Poland over EU rights charter" NewsRoom Finland.
21 European Parliament (2007) MEP debate forthcoming crucial Lisbon summit and new Treaty of Lisbon Truy xuất từ: http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+IM-PRESS+20071008IPR11352+0 + DOC+XML+V0//EN
22 Justice, freedom and security Bài trên website chính thức của Liên minh châu Âu Truy xuất từ:
https://eur-lex.europa.eu/summary/chapter/justice_freedom_security.html?root_default=SUM_1_CODED%3D23