Tiểu luận cao học lao động nhà báo phân tích ưu điểm, hạn chế của các phương pháp thu thập thông tin

TIỂU LUẬN MÔN LAO ĐỘNG NHÀ BÁO Đề tài PHÂN TÍCH ƯU ĐIỂM, HẠN CHẾ CỦA CÁC PHƯƠNG PHÁP THU THẬP THÔNG TIN MỤC LỤC MỞ ĐẦU 1 CHƯƠNG 1 CÁC PHƯƠNG PHÁP THU THẬP THÔNG TIN 2 1 1 Thu thập thông tin tư liệu bằ[.]

TIỂU LUẬN MÔN: LAO ĐỘNG NHÀ BÁO

Đề tài:

PHÂN TÍCH ƯU ĐIỂM, HẠN CHẾ CỦA CÁC PHƯƠNG PHÁP THU

THẬP THÔNG TIN

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: CÁC PHƯƠNG PHÁP THU THẬP THÔNG TIN 2

1.1 Thu thập thông tin tư liệu bằng phương pháp nghiên cứu văn bản 2

1.2 Thu thập thông tin bằng phương pháp quan sát 2

1.3 Phương pháp phỏng vấn 5

CHƯƠNG 2: ƯU ĐIỂM, HẠN CHẾ CỦA CÁC PHƯƠNG PHÁP THU THẬP THÔNG TIN 8

2.1 Ưu điểm, hạn chế phương pháp nghiên cứu văn bản 8

2.2 Ưu điểm, hạn chế phương pháp quan sát 10

2.3 Ưu điểm, hạn chế phương pháp phỏng vấn 11

CHƯƠNG 3: Ý NGHĨ CỦA CÁC PHƯƠNG PHÁP THU TẬP THÔNG TIN TRONG HÀNH NGHỀ CỦA PHÓNG VIÊN TRUYỀN HÌNH QUỐC HỘI VIỆT NAM 13

KẾT LUẬN 14

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Sự nghiệp người làm báo bắt đầu bằng một tác phẩm cụ thể, vậy nên để trở thành một phóng viên chuyên nghiệp có thể sáng tạo ra các tác phẩm báo chí có giá trị thì cần nắm vững những phương pháp thu thập tư liệu viết báo Việc áp dụng những phương pháp thu thập thông tin tư liệu như thế nào còn phụ thuộc rất lớn vào khả năng của từng nhà báo, tuy nhiên phóng viên cần nắm được những kĩ năng cơ bản thu thập, xử lí thông tin Vì khi người làm báo phải nắm vững được các phương pháp thu thập thông tin để hoạt động làm báo diễn ra dễ dàng và nắm bắt được nguồn thông tin chính xác hơn, trong bài tập này học viên sẽ chỉ ra rõ những ưu điểm cũng như những hạn chế của 3 phương pháp thu thập thông tin cơ bản là phỏng vấn, nghiên cứu văn bản và quan sát

2 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích của bài tập giúp học viên hiểu rõ được các hạn chế cũng như

ưu điểm của một số phương pháp thu thập thông tin để rút kinh nghiệm trong quá trình làm báo của mình

3 Đối tượng, phạm vi, phương pháp nghiên cứu.

Đối tượng nghiên cứu của bài tập là 3 phương pháp thu thập thông tin

cơ bản đang được nhiều nhà báo vận dụng nhiều như phương pháp quan sát, phương pháp phòng vấn và phương pháp nghiên cứu văn bản Phạm vi nghiên cứu là các tác phẩm báo chí trong một số cơ quan báo chí chính thống hiện nay của Việt Nam

Bài tập này được học viên hoàn thành sau khi sử dụng các phương pháp nghiên cứu tài liệu, phỏng vấn sâu và quan sát

4 Kết cấu

Bài tập cá nhân có kết cấu 3 chương 7 tiết

CHƯƠNG 1 CÁC PHƯƠNG PHÁP THU THẬP THÔNG TIN 1.1 Thu thập thông tin tư liệu bằng phương pháp nghiên cứu văn bản

Đối với phóng viên, phương pháp nghiên cứu văn bản là việc thu thập, phân tích, xem xét các thông tin trong văn bản để rút ra những thông tin, tư liệu cần thiết cho hoạt động sáng tạo tác phẩm Phương pháp nghiên cứu văn bản không đơn thuần là việc sao chép, trích dẫn mà là một thao tác trí tuệ

1.2 Thu thập thông tin bằng phương pháp quan sát

Quan sát là khả năng cảm thụ hiện thực của con người nhờ vào các cơ quan cảm giác chủ yếu như thị giác và thính giác thông qua sự tiếp xúc nghe nhìn Bản chất của hoạt động quan sát là sự cảm nhận trực tiếp của người quan sát đối với hiện thực sinh động Quan sát thường đem lại những thông tin cố đặc tính mô tả Với phóng viên, quan sát không có nghĩa chỉ là nhìn, trông mà là thấy được sự vật, hiện tượng Quan sát khác với hoạt động nhìn, trông vì quan sát có sự tham gia của hoạt động tư duy như: phân tích, tổng hợp, suy luận, phán đoán…

Nhà báo Hữu Thọ cho rằng, thấy là tiến tới chiều sâu, tới bản chất của

sự nhìn, xem Nhìn phải đạt được tới mức nào đó mới có thể gọi là quan sát Cho nên quan sát là nhìn một cách có phương pháp để đi tới bản chất của sự vật, hiện tượng Theo các nhà nghiên cứu, người có năng lực quan sát là người có khả năng tri giác nhanh chóng và chính xác những điểm quan trọng, chủ yếu và đặc sắc của sự vật, hiện tượng cho dù những điểm đó khó nhận thấy hoặc có vẻ là thứ yếu

Theo đó, quan sát phải trở thành thói quen nghề nghiệp của mỗi phóng viên Người ta thường dùng khái niệm nhà quan sát để chỉ nhà báo và cho rằng, nghệ thuật làm báo trước hết là nghệ thuật nhìn thế giới Trong môi trường tự nhiên và xã hội, xuất hiện khá nhiều sự việc, hiện tượng với vô vàn các chi tiết khác nhau Trong quá trình thu thập thông tin để sáng tạo tác

phẩm báo chí, phóng viên có thể dùng phương pháp quan sát để thu vào tầm mắt của mình những chi tiết chứa đựng thông tin, dữ liệu có ích cho chủ đề tác phẩm Đối tượng quan sát rất phong phú, đa dạng Có thể tổng hợp thành các dạng cơ bản sau đây: quan sát quang cảnh, hiện trạng; quan sát con người; quan sát đồ vật…

Thứ nhất, quan sát quang cảnh, hiện trạng

Đó có thể là hình ảnh một con sông bị ô nhiễm nặng nề; những vạt rừng

bị chặt phá; một bãi khai thác vàng trái phép bị đào bới nham nhở; không khí của một công sở trong giờ làm việc; một quán cafe trá hình… Có những hiện trạng, quang cảnh rộng lớn như cảnh một thị trấn hoang tàn, đổ nát sau một đêm bị lũ quét; toàn cảnh thành phố, làng mạc được nhìn từ trên cao… Cận cảnh hơn như hình ảnh một ngôi nhà ở “làng ung thư” hoang lạnh đã không

có ai dám ở, cũng chẳng ai dám mua Họ coi đây là mảnh đất “tuyệt tự” bởi

vợ chồng con cái nhà này đều đã chết hết vì căn bệnh ung thư Hay như cảnh một cây cầu bị hư hỏng xuất hiện nhiều vết nứt; cảnh lớp học vùng cao trống hươ, trống hoác trong mùa đông giá lạnh…

Thứ hai, quan sát diện mạo và hoạt động của con người

Trong tác phẩm của phóng viên, hình ảnh của những con người với tư cách là nguồn tin, nhân chứng xuất hiện với mức độ đậm nhạt khác nhau Việc phác hoạ về vóc dáng, khuôn mặt, cử chỉ, hoạt động… của con người một cách phù hợp sẽ làm tăng sự chân thật, sinh động cho tác phẩm báo chí,

và cũng thể hiện được năng lực thu thập và xử lý thông tin của nhà báo: Nhà báo giỏi không nói cho chúng ta biết người đàn ông đó già mà chỉ cho chúng

ta thấy: ông ta tóc hoa râm, tay nhăn nheo và đi lề mề Hình ảnh khuôn mặt nhoè nước mắt của đứa trẻ trước những quyển vở rách nát vì mưa bão; bộ mặt khắc khổ nhưng cương nghị, quyết đoán của người thương binh trước những thử thách trong cuộc sống cơm áo đời thường; khuôn mặt thẫn thờ, tuyệt vọng của một bà mẹ đang trông chờ tin tức của đứa con bị bán qua biên giới… Tất

cả những hình ảnh đó qua nét phác khéo léo của phóng viên có sức lay động người đọc hơn là những câu chữ khô khan, cứng nhắc

Quan sát là thao tác sử dụng thường xuyên của phóng viên trong hoạt động tác nghiệp Trong điều kiện có thể, tất cả những gì diễn ra trong thực tế đều được thu vào camera của họ Tất nhiên, không phải là tất cả những gì quan sát được đưa vào tác phẩm của mình Có khi sự quan sát đó chỉ dùng để tìm hiểu, thẩm định thêm cho những thông tin, chi tiết nào đó mà phóng viên

sẽ thể hiện trong tác phẩm Thường thì trong những tin, bài ngắn với tính chất thông báo là chủ yếu ít đưa vào bài những chi tiết thu nhập từ quan sát Còn trong các phóng sự, tưởng thuật, ghi chép… thì những chi tiết đó xuất hiện nhiều hơn

Phương pháp quan sát độc đáo ở chỗ chú ý sự tương quan giữa những ý niệm và ngôn ngữ trừu tượng của phương pháp cổ điển với những sự kiện cụ thể hàng ngày Nó cố gắng đưa cho những khái niệm một nội dung và tìm cho những sự kiện một tên gọi, một khái niệm mới mang tính chủ quan Nhà báo

sử dụng phương pháp quan sát đi vào đời sống để tìm kiếm các sự kiện, vấn

đề để thông tin đến công chúng một cách nhanh nhất

Điều này đòi hỏi, phương pháp quan sát phải đảm bảo được tính khách quan, cần đặt và nhìn nhận sự việc trong toàn thể, không được bỏ qua góc cạnh nào ngay cả những góc cạnh tưởng như có vẻ tầm thường, nhỏ nhoi, vô nghĩa Đôi khi chính qua những nhỏ nhoi lại ẩn chứa những điều quan trọng VD: Trong khế ước, nhất là khế ước bảo hiểm, qua hàng chữ nhỏ ở cuối trong hay che giấu những khoản giao kèo kéo theo một số tiền lớn

Quan sát để phát hiện sự kiện, vấn đề từ đó phân tích, lí giải dưới nhiều góc độ khác nhau để viết báo nhằm cung cấp thông tin bổ ích cho độc giả

Tuy nhiên, nếu phóng viên lạm dụng phương pháp quan sát, đưa vào tác phẩm của mình những chi tiết thiếu chọn lọc, kém ý nghĩa sẻ chỉ làm bài báo thêm rườm rà, loãng thông tin

Đối với hoạt động quan sát có nhiều mức độ khác nhau:

- Quan sát tham dự: Quan sát tham dự một phần hoặc nhập cuộc hoàn toàn có thể cung cấp những thông tin chân thật, vốn có trong điều kiện tự

nhiên về đối tượng được quan sát Sự tham dự cho phép người quan sát hiểu biết và cảm nhận được những gì sâu xa, thầm kín ẩn chứa đằng sau mỗi hành động quan sát VD: phóng viên vào vai hành khách để chứng kiến cảnh cơm tù; vào vai người đi khám bệnh để quan sát cảnh “cò” khám chữa bệnh lộng hành ở các bệnh viện; vào vai phụ xe để chứng kiến nạn mãi lộ, vào vai một phu đào vàng để quan sát nạn đào đãi vàng trái phép

- Quan sát không tham dự: Người quan sát đứng ngoài cuộc và đơn thuần ghi lại những gì đang diễn ra Do nhìn từ bên ngoài nên người quan sát khó khăn hơn trong việc muốn tìm hiểu những gì xảy ra đằng sau mỗi hành động của đối tượng được quan sát như: nguyên nhân, động cơ…

- Quan sát công khai: Đối tượng được quan sát biết rõ mình đang bị quan sát Sự có mặt của người quan sát dù sao vẫn có ảnh hưởng (ít hay nhiều) đến đối tượng được quan sát Do vậy, quan sát công khai có thể sẽ gây

ra sự căng thẳng, mất tự nhiên cho đối tượng được quan sát Có trường hợp quan sát công khai đưa đến kết quả đúng như nó vốn có

- Quan sát bí mật: Đối tượng được quan sát không biết mình đang bị quan sát Vì vậy, quan sát bí mật có thể nó tạo ra khả năng nhận thức tốt hơn

vì lúc đó các hành động, tình huống xảy ra tự nhiên, ít sai lệch hơn Tuy nhiên, cũng có những ý kiến đặt ra vấn đề vi phạm pháp luật, đạo đức trong một số trường hợp phóng viên thực hiện quan sát bí mật và quan sát tham dự

Họ cho rằng, quan sát bí mật có thể sẽ xâm phạm vào quyền riêng tư của người được quan sát

1.3 Phương pháp phỏng vấn

Trong báo chí, phỏng vấn thường được dùng trong hai trường hợp: thể hiện chân dung nhân vật hoặc cung cấp thông tin về lĩnh vực mà người được phỏng vấn là chuyên gia hoặc có trách nhiệm trả lời Phỏng vấn bảo chí có nhiều cách thực hiện: phỏng vấn trực tiếp, phỏng vấn bằng văn bản, phỏng vấn qua điện thoại

Nhìn dưới góc độ phương pháp, phỏng vấn là cuộc gặp gỡ, trao đổi, hỏi chuyện giữa nhà báo với một hoặc một nhóm đối tượng nhằm thu thập, khai thác thông tin phục vụ hoạt động sáng tạo tác phẩm báo chí nói chung (tin, phóng sự, điều tra, phỏng vấn…) tuỳ theo mục đích của nhà báo Phỏng vấn

là cuộc giao tiếp, đối thoại có tính chất động, vì vậy khi thực hiện cần linh hoạt, mềm dẻo Tuỳ theo hoàn cảnh, điều kiện mà phóng viên có thể thoả thuận với người trả lời về hình thức giao tiếp (gặp gỡ trực tiếp, qua điện thoại, qua văn bản, qua email…) và hoàn cảnh, địa điểm giao tiếp (tại cơ quan, nhà riêng, tại hiện trường vụ việc…) Khi thực hiện phỏng vấn, phóng viên không nhất thiết phải lúc nào cũng giữ vị trí là một nhà báo mà có thể đặt mình trong các vai giao tiếp khác nhau nhằm mục đích thu thập được những thông tin chân thật, khách quan

Bằng phương pháp phỏng vấn, phóng viên có thể tái hiện được sự kiện

đã xảy ra hoặc xảy ra bất ngờ qua lời kể của các nhân chứng mà phóng viên không có điều kiện được chứng kiến, tham dự Phỏng vấn thu được thông tin

đa chiều bởi nó cung cấp sự hiểu biết sâu, rộng về sự kiện qua những thông tin, ý kiến, quan điểm,… của các đối tượng khác liên quan tới sự kiện, vấn đề như: chuyên gia, người có thẩm quyền, người bị tác động, ảnh hưởng…

Khi trả lời phỏng vấn, người trả lời phải có trách nhiệm với những gì mình phát ngôn Họ phải chia sẻ trách nhiệm của mình cùng với phóng viên trong việc bảo đảm những thông tin sẽ cung cấp cho công chúng là chân thật, khách quan Do vậy, với phương pháp phỏng vấn, phóng viên có thể an tâm hơn vì những thông tin quan trọng ít – nhiều đã được bảo lãnh bởi người trả lời

Có nhiều phương pháp phỏng vấn như phỏng vấn cá nhân, phỏng vấn hội đồng, phỏng vấn căng thẳng và phỏng vấn mô tả hành vi

Phỏng vấn hội đồng được thực hiện với nhiều người cùng một lúc, đây

là một trong những kiểu phỏng vấn khá tốn kém nên chỉ áp dụng để phỏng vấn những sự kiện quan trọng

Phỏng vấn căng thẳng là khi phóng viên cố tính tạo ra sự căng thẳng để

xem phản ứng của người được phỏng vấn (ứng viên) Loại phỏng vấn này được áp dụng đối với các phóng viên có trình độ nghiệp vụ chuyên môn cao Mục đích của cuộc phỏng vấn này là xem ứng viên có trầm tĩnh không Nó thường được áp dụng đối với các ngành luật, quân đội, công an, ngoại giao

Phỏng vấn mô tả hành vi là loại hình phỏng vấn dựa trên lập luận rằng

hành vi trong quá khứ, nó là chỉ số tiên đoán hành vi trong tương lai Phương pháp này đòi hỏi các ứng viên đưa ra ví dụ cụ thể là họ đã giải quyết các vấn

đề hoặc đã hoàn thành những công việc trong quá khứ như thế nào

Phỏng vấn cá nhân là phỏng vấn một người, đây là phương pháp phổ

biến nhất Người được phỏng vấn sẽ cảm thấy tự nhiên thoải mái khi trả lời các câu hỏi, đặc biết với những câu hỏi hay, thú vị Họ có dịp đưa ra những quan niệm, những ý tưởng cùng những nhận xét mang tính chủ quan của họ Trong khi thực hiện phỏng vấn cá nhân có thể sử dụng các hình thức như phỏng vấn thân thiện, phỏng vấn gây áp lực, phỏng vấn theo êkip

Phóng viên là người đi săn tin, tìm nguồn tin để viết bài, đăng bài trên các phương tiện truyền thông đại chúng, phản ánh bức tranh chân thực của đời sống tới công chúng Ngoài lòng yêu nghề, bản lĩnh, đam mê nghề nghiệp, người làm báo còn cần sự linh hoạt, nắm vững những kĩ năng, phương pháp thu thập tư liệu viết báo để làm hành trang làm nên những tác phẩm báo chí có giá trị

CHƯƠNG 2

ƯU ĐIỂM, HẠN CHẾ CỦA CÁC PHƯƠNG PHÁP THU THẬP

THÔNG TIN 2.1 Ưu điểm, hạn chế phương pháp nghiên cứu văn bản

2.1.1 Ưu điểm

Sách báo, Internet, các văn bản giấy tờ… giúp phóng viên có được những thông tin nền trước khi tìm hiểu cụ thể về đối tượng nào đó Vì vậy, trong hoạt động sáng tạo tác phẩm báo chí, nghiên cứu văn bản thường là cơ

sở đầu tiên để phóng viên tiến hành các công việc tiếp theo Nhìn chung, thông tin rút ra từ tài liệu văn bản giấy trắng mực đen thường ít thiên vị và có

độ tin cậy cao Tuỳ từng trường hợp cụ thể, tư liệu văn bản có giá trị pháp lý (ở mức độ khác nhau) giúp nhà báo nhìn nhận, xem xét về con người, sự kiện, vấn đề Những căn cứ đó sẽ làm tăng sức nặng của bài viết và có sức thuyết phục cao đối với công chúng

Các tư liệu văn bản (báo cáo, tổng kết, thống kê… của các cơ quan chức năng) thường chứa đựng những dấu hiệu có thể đo lường được, có thể đem ra tính toán, so sánh, đối chiếu một cách chính xác với các sự việc, hiện tượng diễn ra trong thực tế Nếu nhà báo biết khai thác, phân tích sẽ làm cho việc nhận xét, đánh giá các sự kiện đó trở nên khách quan hơn, ít phụ thuộc vào tính chủ quan của các nhà báo

Các văn bản đời thường cũng được xem là những vật chứng có ý nghĩa khi nhìn nhận, đánh giá một sự kiện, con người nào đó nhưng giá trị pháp lý có thể không cao Nhưng cũng có khi thư từ, nhật ký, viết tay… của cá nhân lại trở thành những tư liệu quý giá, độc đáo cho bài báo Bên cạnh những loại tư liệu nói trên, thông tin được rút ra từ sách báo cũng có nhiều tác dụng trong việc đào sâu, mở rộng thông tin, làm bài báo sâu sắc và thuyết phục bạn đọc hơn

2.1.2 Hạn chế

Bên cạnh các ưu điểm thì thông tin từ văn bản thường chỉ có vai trò là điểm tựa đầu tiên chứ không phải là tư liệu duy nhất cho một tác phẩm báo