(Luận Văn Thạc Sĩ) Nghiên Cứu Khả Năng Mẫn Cảm Với Kháng Sinh Và Hoá Dược Của Vi Khuẩn Escherichia Coli Và Staphylococcus Spp Phân Lập Từ Thịt (Bò, Heo, Gà) Tại Thành Phố Buôn Ma Thuột Tỉnh Đắk Lắk.pdf

Giao trinh tu tuong B� GIÁO D C VÀ ĐÀO T�O TRƯ�NG Đ�I H�C TÂY NGUYÊN VŨ TH� AN CHÂU NGHIÊN C�U KH� NĂNG M"N C�M V#I KHÁNG SINH VÀ HOÁ DƯ%C C&A VI KHU''''N ������������� � VÀ ����� � ���� ��� PHÂN L*P T+[.]

B GIÁO D C VÀ ĐÀO T O TRƯ NG Đ I H C TÂY NGUYÊN

VŨ TH AN CHÂU

NGHIÊN C U KH NĂNG M"N C M V#I KHÁNG SINH

PHÂN L*P T+ TH T (BÒ, HEO, GÀ) T I THÀNH PH1 BUÔN MA THU T, T3NH Đ4K L4K

LU*N VĂN TH C SĨ THÚ Y

BUÔN MA THU T, NĂM 2010

B GIÁO D C VÀ ĐÀO T O TRƯ NG Đ I H C TÂY NGUYÊN

VŨ TH AN CHÂU

NGHIÊN C U KH NĂNG M"N C M V#I KHÁNG SINH

PHÂN L*P T+ TH T (BÒ, HEO, GÀ) T I THÀNH PH1 BUÔN MA THU T, T3NH Đ4K L4K

Chuyên ngành: THÚ Y

Mã sD: 60.62.50

LU*N VĂN TH C SĨ THÚ Y

HƯ#NG D"N KHOA H C: TS ĐINH NAM LÂM

BUÔN MA THU T, NĂM 2010

B GIÁO D C VÀ ĐÀO T O TRƯ NG Đ I H C TÂY NGUYÊN

PHAN VĨNH THN

NGHIÊN C U M T S1 ĐIC ĐIJM D CH TK H C

VÀ BILN PHÁP PHÒNG, CH1NG BLNH LM MNM LONG MÓNG GIA SÚC T I T3NH GIA LAI

LU*N VĂN TH C SĨ THÚ Y

BUÔN MA THU T, NĂM 2010

B GIÁO D C VÀ ĐÀO T O TRƯ NG Đ I H C TÂY NGUYÊN

PHAN VĨNH THN

NGHIÊN C U M T S1 ĐIC ĐIJM D CH TK H C

VÀ BILN PHÁP PHÒNG, CH1NG BLNH LM MNM LONG MÓNG GIA SÚC T I T3NH GIA LAI

Chuyên ngành: Thú y

Mã sD: 60.62.50

LU*N VĂN TH C SĨ THÚ Y

HƯ#NG D"N KHOA H C: TS ĐINH NAM LÂM

BUÔN MA THU T, NĂM 2010

M Đ U

B nh L m m long móng (LMLM) là b nh nguy hi m ñư c quan tâm

hàng ñ u, ñây là b nh truy"n nhi#m c$p tính, lây lan r$t nhanh, r$t m'nh, r$t

r(ng c)a các loài ñ(ng v,t móng gu-c ch.n: trâu, bò, heo, dê, c4u, hươu, nai

B nh gây ra do loài virus hư8ng thư ng bì có ñ:c ñi m s-t và có m;n nư8c

mi ng và k= chân B nh thư>ng gây ra h,u qu? nghiêm tr@ng v" các m:t kinh

tA, xã h(i và b?o v môi trư>ng nên ñã ñư c xAp s- m(t thu(c b?ng A trong

danh m;c các b nh truy"n nhi#m c)a gia súc, ñ ng th>i ñư c ghi vào danh

sách chính thGc trong B( lu,t Qu-c tA c)a TJ chGc DLch t# h@c thA gi8i

(Office International des Epizooties R OIE) v" các b nh c$m buôn bán, v,n

chuy n ñ(ng v,t và s?n phSm ñ(ng v,t giTa các nư8c

B nh gây thành dLch cho hàng lo't trâu, bò, heo… trong cùng m(t th>i

gian, làm tê li t cày kéo và tJn th$t n:ng n" v" kinh tA c)a các h( chăn nuôi

Do ñó, t'i các vùng có b nh x?y ra g:p r$t nhi"u khó khăn trong chăn nuôi và

tr ng tr@t

B nh có ñ:c tính là kh? năng lây lan nhanh, m'nh, chY trong m(t th>i

gian ngZn b nh có th lây nhi#m t4 nhà này sang nhà khác, t4 vùng này sang

vùng khác S\ lây lan không chY do tiAp xúc giTa ñ(ng v,t kh]e v8i ñ(ng v,t

mZc b nh mà còn qua nhi"u ñư>ng k c? qua ñư>ng không khí Vì v,y b nh

thư>ng phát thành ñ'i dLch gây thi t h'i v" chăn nuôi, ?nh hư ng ñAn n"n

kinh tA c)a nhi"u nư8c thu(c nhi"u châu l;c trên thA gi8i

T_ l chAt do b nh LMLM thư>ng th$p, kho?ng 2 – 5% gia súc

trư ng thành, gia súc non như bê, nghé, heo con t_ l chAt cao t4 20 – 50%

M:c dù b nh xu$t hi n như là b nh nhe, thư>ng gây tf vong th$p,

ngo'i tr4 con v,t non hay suy như c nhưng thi t h'i v" m:t kinh tA là r$t

quan tr@ng vì nhTng vùng có dLch không ñư c buôn bán, v,n chuy n, giAt mJ

H,u qu? chính c)a b nh LMLM là sau khi mZc b nh, gia súc tr nên

g y yAu, t'o ñi"u ki n cho các b nh kA phát hnh hư ng l8n nh$t c)a b nh là

ñ-i v8i chăn nuôi bò sTa Sau khi mZc b nh, bò sTa s= gi?m s?n lư ng sTa, có

th din ñAn viêm vú m'n tính, t4 ñó làm gi?m sGc s?n xu$t trong kho?ng th>i

gian dài S?y thai, gi?m sGc sinh s?n và què chân kéo dài là nhTng h,u qu?

thư>ng g:p và trong m(t s- trư>ng h p b nh còn gây ra b nh tim m'n tính

k Gia Lai, t4 năm 1995 ñAn nay, dLch b nh di#n biAn r$t phGc t'p, gây

thi t h'i l8n v" kinh tA c)a ngư>i dân trên ñLa bàn Do v,y t'i NghL quyAt Đ'i

h(i Đ?ng b( tYnh l n thG XIII ñã ho'ch ñLnh phát tri n ngành s?n xu$t chăn

nuôi t4 nay ñAn năm 2015 trong ñó nh$n m'nh: “ Phát tri n và nâng cao ch t

lư ng ñàn gia súc, ñ y m nh mô hình chăn nuôi trang tr i theo hư"ng công

nghi#p, tăng cư%ng công tác phòng ch'ng d)ch b#nh LMLM - gia súc, d)ch

tai xanh - heo, d)ch cúm gia c/m…” T4 ñLnh hư8ng trên, các ngành các c$p

c)a tYnh ñã có nhi"u bi n pháp ñ nâng cao ch$t lư ng ñàn gia súc và phòng,

ch-ng dLch b nh, ñ:c bi t là dLch b nh L m m long móng

Đ góp ph n vào công tác phòng, ch-ng dLch b nh L m m long móng

trên ñLa bàn tYnh Gia Lai trong th>i gian ñAn có hi u qu? hơn, chúng tôi tiAn

hành ñ" tài “Nghiên c u m t s ñ c ñi m d ch t h c và bi n pháp phòng,

ch ng b nh L! m"m long móng gia súc t(i t)nh Gia Lai”

* M c tiêu nghiên c u

R Xác ñLnh ñ:c ñi m dLch t# v" b nh LMLM các loài v,t nuôi t'i tYnh

Gia Lai

R Đ" xu$t bi n pháp phòng, ch-ng b nh thích h p nhtm tiAn t8i kh-ng

chA và thanh toán hoàn toàn b nh LMLM t'i ñLa phương

* Ý nghĩa khoa h c và th c ti n

Nghiên cGu m(t s- ñ:c ñi m dLch t# h@c v" b nh LMLM tYnh Gia Lai

có th xác ñLnh ñư c type virus thư>ng gây b nh LMLM, t_ l mZc b nh và t_

l chAt theo lGa tuJi, t_ l mZc b nh theo mùa, t_ l mZc b nh và t_ l chAt

theo loài gia súc, h s- tháng dLch, h s- năm dLch… t'i tYnh Gia Lai ñ có cơ

s ñ" xu$t lLch tiêm phòng t4ng ñLa phương; nhTng bi n pháp phòng, ch-ng

b nh hi u qu? nh$t

KAt qu? c)a nghiên cGu s= góp ph n vào nhTng nghiên cGu khoa h@c và

nhTng nghiên cGu kh? thi trong vi c phòng ch-ng b nh LMLM, tiAn t8i

kh-ng chA hoàn toàn b nh

Đ" tài cũng có ý nghĩa th\c tA trong vi c ho'ch ñLnh phương hư8ng và

phương pháp thích h p cho t4ng ñLa phương nhtm qu?n lý dLch b nh v,t

nuôi nói chung và b nh LMLM nói riêng

* Gi i h n ñ tài

R Do th>i gian th\c hi n ñ" tài có h'n nên chúng tôi chY thu th,p s- li u

b nh LMLM Chi c;c thú y tYnh Gia Lai và ñi"u tra dLch t# 3 huy n An

Khê, Đak Pơ và Mang Yang

R V" loài gia súc: ChY ñi"u tra b nh LMLM các loài trâu, bò, heo, dê

! "#$

! "#$

" ! "#$

& ' ( )

Chương 1 :

T'NG QUAN TÀI LI.U

1.1 Đ0nh nghĩa và tên g i

B nh L m m long móng là m(t b nh truy"n nhi#m nguy hi m, c$p

tính c)a loài gia súc móng gu-c ch.n như: trâu, bò, dê, c4u, heo và c? ñ(ng

v,t r4ng như: hươu, nai, trâu, bò r4ng B nh gây ra do m(t lo'i virus có

hư8ng thư ng bì, ñ:c trưng là s-t và có m;n nư8c mi ng, lư~i, l i, k= chân,

ñ u vú, b nh có tính lây lan v8i t-c ñ( r$t nhanh, r$t m'nh (Nguy#n HTu

Phư8c, 1978) [16]; (Merchant.IA; Baner.RD, 1981) [25] B nh L m m long

móng có tên:

Aphtea epizooticae (tiAng La tinh)

Foot and mouth disease (tiAng Anh)

Fiève aphteure (tiAng Pháp)

1.2 Tình hình b4nh L5 m7m long móng

1.2.1 Trên th; gi i

M:c dù b nh s-t L m m long móng ñư c phát hi n t4 r$t lâu, song

cho ñAn nay b nh vin còn là m-i quan tâm c)a ngành thú y B nh l n ñ u tiên

ñư c Hyrronymus Fratostorius (Italia) nói t8i vào năm 1514

Năm 1897 Friedrich Loeffler ñã phát hi n b nh L m m long móng ñ u

tiên do virus gây ra, có kích thư8c r$t nh] t4 10 – 20 nm Cho ñAn nay, ngư>i

ta ñã xác ñLnh có 7 d'ng virus gây b nh g m các d'ng A, O, C, SAT1, SAT2,

SAT3 và Asia1 k vùng Đông Nam Á ch) yAu là 3 d'ng A, O và Asia1

(Ph'm Sˆ Lăng, 2002) [14]

B nh có h u hAt các châu l;c: châu Âu, châu Phi, châu Á, châu Mˆ

B nh thư>ng g:p nh$t nam châu Mˆ, châu Phi, Trung Đông và vùng Vi#n

Đông (châu Á) Các nư8c ñã kh-ng chA và d,p tZt ñư c dLch: Úc, Mˆ, Ai R

len, Canada, Nh,t, Na Uy, Anh vùng Trung và BZc Mˆ [30]

B nh có ph n lZng dLu t4 1965 ñAn các năm ñ u c)a th,p k_ 90 NhTng

năm cu-i th,p k_ 90, dLch LMLM có xu thA phát tri n m'nh châu Á, nh$t là

vùng Đông Nam Á, gây nên nhTng v; dLch t'i nhi"u nư8c trong khu v\c

M(t v$n ñ" quan tâm là t'i nhi"u nư8c và khu v\c, sau nhi"u năm liên

t;c tiêm phòng b nh btng vaccin cho ñàn gia súc và áp d;ng các bi n pháp

ki m soát b nh nghiêm ng:t, b nh tư ng như ñã hoàn toàn biAn m$t, nay l'i

bùng lên dT d(i Năm 1997, Đài Loan t4 ngu n dLch là vài con heo mZc

b nh trên m(t chiAc thuy"n buôn chY trong hai tháng b nh nhanh chóng lan ra

hàng ngàn tr'i chăn nuôi heo gây thi t h'i kho?ng 2 t_ USD Năm 2001, sau

20 năm vZng bóng m(t v; dLch Anh ñã x?y ra làm thi t h'i cho chăn nuôi

và du lLch kho?ng 2 t_ USD [29]

B nh L m m long móng thư>ng g:p nh$t Nam Châu Mˆ, Châu Phi,

Trung Đông và vi#n ñông Châu Á Các nư8c Canada, Trung Mˆ và BZc Mˆ,

Úc, Tân Tây Lan, nh,t, Nauy, Ireland, Anh không có b nh T4 1992, các bi n

pháp tiêm phòng ch-ng b nh L m m long móng không còn nTa các nư8c

EC (European Community) k Đông Nam Á, Indonesia cũng xóa ñư c b nh

sau g n 30 mươi năm tiêm phòng nghiêm ng:t Các type O, A, C phân b-

r(ng rãi nh$t, ñ:c bi t Nam Mˆ, Trung Đông và Châu Á Các type SAT1, 2, 3

thư>ng g:p Châu Phi m:c dù ñôi khi cũng gây ra Trung Đông Type Asia1

thư>ng g:p vi#n ñông và Œn Đ(, ñôi khi g:p Trung Đông k Vi t Nam,

trâu bò thư>ng g:p type O, A, ASia1, heo có type O (C;c thú y, 2006).[5]

Năm 2000 b nh x?y ra khác thư>ng m(t vài nư8c mà trư8c ñó không

có b nh trong nhi"u năm Đó là nhTng nư8c Nh,t B?n, Hàn Qu-c, Mông CJ

và Urugoay các nư8c này ñã báo cáo các J dLch trư8c ñây l n lư t vào các

năm 1908, 1834, 1973 và 1990 (Bùi Quang Anh, 2001) [1]

Năm 2001, dLch cũng ñã x?y ra t'i Hàn Qu-c, Nh,t B?n và Đài Loan

! "#$ ' ' )

ĐAn cu-i năm 2003, dLch x?y ra vùng Đơng Nam Á (Thái Lan, Lào,

Campuchia, Malaysia, Myanma, Philippines và Vi t Nam M(t năm sau, dLch

lan t8i Trung Qu-c, Nga, Mơng CJ và tiAp t;c Myanma

M(t đi"u khác thư>ng nTa vì m(t vài nơi nhTng J dLch gây ra b i các

serotype mà trư8c đĩ chưa bao gi> nĩi t8i Ví d; serrotype O Nam Phi,

SAT2 Ár,pxêút và Cơ oét

k H(i nghL l n thG 6 ti u bang phịng ch-ng b nh L m m long mĩng

khu v\c năm 2003 đã d\ đốn s\ lây lan c)a dịng 90 Œn đ( type virus type O

Nam Á type này hi n nay g@i là ch)ng pan Asia vì s\ phân b- đLa lý r(ng l8n

c)a nĩ (Knowles và c(ng s\ năm 2000) Đ u năm 2000 ch)ng này đã phân

l,p Đài Loan sau đĩ Nh,t B?n, Hàn Qu-c, Mơng CJ và vùng Primosky Liên

Bang Nga NhTng vùng này đã khơng cĩ b nh trong nhi"u năm

Theo tác gi? Lê Minh Chí và Tr n HTu CJn (1997) [3] v" s\ phân b-

c)a các type và subtype này trên thA gi8i như sau:

T4 1981 – 1985 đã xác đLnh đư c type O 61 nư8c cĩ dLch LMLM và

7 nư8c khác đang nghi ng> là cĩ type O Type A cĩ 49 nư8c cĩ dLch, type C

cĩ 24 nư8c, ASIA1 cĩ 25 nư8c, SAT1 cĩ 3 nư8c, SAT2 cĩ 7 nư8c,

SAT3 cĩ 4 nư8c

Theo báo cáo c)a TJ chGc DLch t# h@c thA gi8i các nư8c Châu Á khác

cĩ J dLch type O năm 2000 là Vi t Nam, Kazakstan, Grudia, TatR Du –

Kistan, Li Bang, Cơoét và Pakistan

Tháng 11, năm 2000 Đài Loan báo cáo J dLch LMLM heo qu,n

Taoyuan và ch)ng gây b nh r$t gi-ng v8i Đài Loan 1997 đi"u này nĩi lên đ?o

này vin mZc dLch đLa phương

Các nư8c Thái Lan, Pakistan, IrZc, Iran, Kazakstan, và ThJ Nhĩ Kỳ báo

cáo cĩ các J dLch do type A Myanmar, Thái Lan, Grudia, Acmenia, thJ Nhĩ

Kỳ cĩ type Asia1 hr,pxêút và Cơ oét cĩ type SAT2

! "#$

1.2.2 Vi4t Nam và Gia Lai

k Vi t Nam, dLch LMLM ñư c phát hi n l n ñ u tiên năm 1868 t'i

Nha Trang sau ñó b nh ñã x?y ra nhi"u tYnh Nam B( (1920), Qu?ng Ngãi

(1937 – 1940), Th4a Thiên (1952), các tYnh Phía Nam và Phía BZcTrung B(

(1953 – 1954), b nh cũng ñã ñư c phát hi n t'i 11 tYnh t4 Vi t BZc, Tây BZc

vào ñAn Ngh An, Hà Tĩnh và thành ph- Hà N(i, H?i Phòng, Nam ĐLnh k

các tYnh phía bZc t4 1954 – 1960 ñã có 724 J dLch LMLM x?y ra, 13.000 trâu,

bò mZc b nh trong ñó chAt 417 trâu, bò ( Ph'm Sˆ Lăng, 2002 [14]

T4 năm 1965 ñAn nay do áp d;ng các bi n pháp tích c\c phòng, ch-ng

b nh nên ñã không th$y dLch LMLM các tYnh phía BZc Nhưng các tYnh phía

Nam b nh LMLM vin còn lưu hành m(t s- tYnh (1975 – 1985) như Lâm

Đ ng, Đ ng Nai, Tây Ninh (Ph'm Sĩ Lăng, 2002) [14]

T4 năm 1992, sau 32 năm vZng m:t, b nh LMLM ñã tái xu$t hi n

mi"n BZc và mi"n trung nư8c ta Nguyên nhân là do v,n chuy n b$t h p pháp

ñ(ng v,t, s?n phSm ñ(ng v,t bL b nh t4 Trung Qu-c và Lào Các kAt qu? ghi

nh,n cho ñAn năm 1999 cho th$y có 3 type virus gây b nh Vi t Nam la O, A

và AisaR1 (Tô Long Thành, 2006) [22]

Năm 1999 dLch x?y ra Cao Btng sau ñó lây lan xu-ng BZc Ninh và

Hà N(i ĐAn ñ u năm 2000 dLch lây lan khZp 58/61 tYnh, thành ph- v8i

297.808 trâu bò và 36.530 heo bL b nh, gây thi t h'i l8n v" kinh tA và làm xáo

tr(n sinh ho't xã h(i (Tô Long Thành, 2006) [22]

k Mi"n Nam, do s\ v,n chuy n gia súc t4 Campuchia sang Vi t Nam

tăng lên nên ñã x?y ra m(t s- J dLch các tYnh biên gi8i Tây Nam M(t s- J

dLch cũ tái phát các tYnh Tây Nguyên và Duyên H?i Mi"n Trung Trư8c năm

1995 b nh LMLM Vi t Nam ch) yAu trâu, bò ngo'i tr4 m(t s- J dLch

LMLM heo x?y ra g n biên gi8i Trung Qu-c ñã ñư c xác ñLnh t4 năm

1992 tr v" trư8c Năm 1995 m(t s- lư ng l8n trâu, bò và c? heo cũng mZc

! !

& ' ( )

! "#$

b nh LMLM Tuy nhiên cĩ 2 ch)ng virus cĩ liên quan c? hai đ"u là type O nhưng m(t type O ch) yAu gây b nh cho heo r$t g n gũi v8i type O gây b nh LMLM Philippin và Đài Loan Theo kAt qu? chSn đốn phân l,p cĩ 3 ch)ng virus type O lưu hành Vi t Nam : Ch)ng O gây b nh heo cùng v8i ch)ng

O H ng Kơng, ch)ng O xác đLnh năm 1997, ch)ng O m8i t$n cơng vào Đài Loan đã phát tán ra khZp châu Á

Do vL trí đLa lý và cĩ s\ giao lưu buơn bán phát tri n v8i các nư8c, Vi t Nam cĩ nguy cơ l8n v" b nh LMLM lây lan t4 các nư8c sang và cũng là ngu n b nh lây lan b nh sang các nư8c khác Nư8c ta và m(t s- nư8c trong vùng Đơng Nam Á đ"u cĩ b nh L m m long mĩng, nên vào năm 1992 OIE

đã thành l,p nhĩm ph-i h p kh-ng chA b nh LMLM khu v\c Vào năm 1994,

đã nâng lên thành Ti u ban Phịng ch-ng b nh LMLM khu v\c tr\c thu(c OIE g m 7 nư8c: Myanmar, Thailand, Lào, Campuchia, Vi t Nam, Malaysia, Philippin, đAn tháng 10 – 1996 thêm 2 nư8c tham gia là Singapo và H ng Kơng Ti u ban này đưa ra Chương trình phịng ch-ng b nh LMLM nhtm t'o

ra vùng khơng cĩ b nh trong khu v\c [31]

Đ:ng ThA Dương (2005) [9] khi th\c hi n đ" tài kh?o sát đ:c đi m dLch t# b nh L m m long mĩng và dLch t? heo làm cơ s xây d\ng vùng an tồn dLch t'i tYnh Đ ng Nai đã cho kAt qu? xét nghi m virus LMLM ti m Sn trên

bị là 5,66%, t_ l nhi#m trên heo là 0,09%

H Đình Chúc và Ngơ Thanh Long (2003) [4] th\c hi n đ" tài phát

hi n trâu bị nhi#m virus LMLM btng kít ELISA Chekit – FMD – 3ABC Qua ki m tra 427 miu huyAt thanh trâu bị l$y t'i 6 đLa đi m khác nhau, kAt qu? cho th$y 59 miu dương tính, chiAm t_ l 13,81%

Tơ Long Thành và cơng s\ (2004) khi th\c hi n đ" tài chSn đốn đLnh type virus gây b nh LMLM t4 b nh phSm t'i Qu?ng TrL btng phương pháp

RT – PCR cho kAt qu? virus gây b nh LMLM là virus type O

Theo kAt qu? chSn đốn b nh, đi"u tra virus gây b nh LMLM t'i Vi t Nam c)a C;c Thú y Năm 2004, s- tYnh cĩ dLch LMLM là 24 tYnh, trong đĩ

cĩ 9 tYnh do virus LMLM serotype A, 12 tYnh do virus LMLM serotype O và

3 tYnh do c? hai virus LMLM serotype O và A Nguyên nhân c)a vi c xu$t

hi n virus LMLM type A cĩ th là do vi c nh,p bị t4 Campuchia Năm 2005, s- tYnh cĩ dLch LMLM là 37 tYnh v8i 28.241 trâu bị, 3.976 heo và 81 dê mZc

b nh, trong đĩ cĩ 3 tYnh do virus LMLM serotype A, 13 tYnh do virus LMLM serotype O, 3 tYnh do c? hai virus LMLM serotype O và A, 2 tYnh do virus LMLM serotype AsiaR1 (phát hi n t'i Lào Cai và Khánh Hịa vào tháng 10/2005) Năm 2006, s- tYnh cĩ dLch LMLM là 27 tYnh, trong đĩ 26 tYnh là type O và Hà Giang là type AsiaR1 (Tơ Long Thành, 2006) [22]

Theo báo cáo v" b nh L m m long mĩng gia súc c)a Chi c;c thú y tYnh Gia Lai thì b nh LMLM cĩ Gia Lai t4 năm 1949 do v,n chuy n trâu,

bị t4 đ ng btng lên và b nh lưu hành cho đAn ngày nay

Năm 1995, dLch L m m long mĩng xu$t hi n tr l'i huy n ĐGc Cơ – Gia Lai, đã cĩ 3 J dLch L m m long mĩng v8i 600 con trâu, bị mZc b nh

và chAt 04 con Ngành thú y d\ đốn dLch cĩ th b nh bL lây nhi#m t4 gia súc c)a Campuchia, do quá trình mua bán, v,n chuy n đã lây truy"n b nh LMLM qua huy n ĐGc Cơ DLch đã x?y ra vào th>i đi m mưa nhi"u nên kh? năng lây lan r$t l8n do vi c chăn th? t,p trung, chu ng tr'i l y l(i, Sm ư8t, v sinh kém, đi"u trL lâu kh]i và con v,t kh]i b nh vin cịn mang trùng nên m m

b nh cG t n t'i và lây nhi#m

Năm 1997, dLch LMLM x?y ra 9 tYnh mi"n Trung và Tây Nguyên, Gia Lai cũng x?y ra dLch v8i 14 xã thu(c huy n Krơngpa, ĐGc Cơ và Chư Sê v8i tJng s- 18.350 trâu, bị con mZc b nh, chAt 196 con

Năm 2000 cĩ 97 xã thu(c 11 huy n cĩ dLch LMLM, v8i tJng s- 18.978 con trâu, bị mZc b nh, chAt 146 con

T4 năm 2002 ñAn năm 2007, năm nào Gia Lai cũng x?y ra dLch

LMLM v8i mGc ñ( và quy mô ngày càng tăng (v" s- xã có dLch, và s- con

mZc b nh)

Đáng chú ý là trong năm 2006 có 127 xã thu(c 15 huy n, thành ph- ñã

x?y ra dLch LMLM, s- gia súc mZc b nh lên ñAn 27.531con Trong ñó có

27.117 con trâu, bò; 407 con heo; 7 con dê; chAt 120 con

Năm 2007 có 19 xã thu(c 9 huy n có dLch b nh LMLM; có 460 con

mZc b nh, trong ñó có 125 con bò và 235 con heo mZc b nh; toàn b( s- heo

bL b nh ñ"u tiêu h)y

T4 năm 2006 ñAn nay Chi c;c thú y tYnh ñã tJ chGc tiêm phòng vaccin

LMLM cho t$t c? trâu, bò, heo nái và heo ñ\c gi-ng trên ñLa bàn toàn tYnh

nên ñAn nay dLch b nh LMLM ñã h'n chA r$t nhi"u

T4 trư8c năm 1998 dLch L m m long móng trâu, bò chY xu$t hi n t4

tháng 5, 6, 7, 8, 9 và tháng 10 hàng năm, trong ñó cao ñi m vào tháng 6, và

tháng 7 và gi?m d n tháng 9, 10 •ng v8i mùa mưa c)a tYnh Gia Lai

Nhưng t4 năm 1998 tr ñi dLch L m m long móng phát ra không theo quy

lu,t này nTa mà x?y ra t$t c? các tháng trong năm [2]

1.3 Đ>c ñi?m c@a b4nh L5 m7m long móng

1.3.1 Căn b4nh

Virus L m m long móng thu(c h@ Picornaviridae, gi-ng Apthovirus,

chGa ARN, kích thư8c t4 10 R 20 nm Virus có 7 serotype: O; A; C; Asia1,

SAT1, SAT2, SAT3, nhưng có nhi"u serotype phân bi t btng mi#n dLch h@c và

huyAt thanh h@c, chúng có ñ(c l\c khác nhau NhTng virus này dư>ng như

biAn hóa không ng4ng thành nhTng serotype m8i phân bi t v" tính kháng

nguyên, t n t'i b"n vTng Hơn 60 serotype như v,y ñã ñư c xác ñLnh Chính

vì v,y chương trình phòng ch-ng btng vaccin g:p nhi"u khó khăn do có s\

thay ñJi ñ:c tính kháng nguyên, nhi"u khi J dLch tiêm phòng vin mZc ñi mZc

%

! ! & ' ( ) ) "

l'i Trong 7 type virus LMLM không phân bJ ñ ng ñ"u khZp thA gi8i Các

type SAT thư>ng chY h'n chA trong vùng h' Sahara c)a Châu Phi Type O và

A phân b- r(ng nh$t, phân b- nhi"u khu v\c Châu Phi, Nam Á, Vi#n

Đông và Nam Mˆ (Knowles và cs, 2005) Type C thư>ng chY h'n chA trong

vùng ti u ñ'i l;c Œn Đ( và type Asia1 thư>ng chY xu$t hi n vùng Nam Á

(Knowles và Samuel, 2003) Không có s\ mi#n dLch chéo giTa các type và

sybtype k Vi t Nam trâu, bò thư>ng g:p type O, A, Asia1, heo có type O

(C;c Thú y, 2006) [5]

M‘i serotype này l'i phân ra nhi"u biAn th (Subtype, strain) khác nhau

như O1, O2, A1, A2. có c$u trúc kháng nguyên và ñ:c tính mi#n dLch khác

nhau Hi n nay các ch)ng virus ñư c ký hi u t'i phòng lưu trT thA gi8i

(World Reference Laboratory R WRL) btng lo'i serotype, nư8c có dLch, s- ký

hi u miu g i ñAn phòng thí nghi m và năm phát hi n M‘i nư8c ph?i nghiên

cGu kˆ các type virus và nhTng biAn th c)a virus nư8c mình thì vaccin t'o

ra m8i ch-ng ñư c b nh L m m long móng có kAt qu? t-t Đ xác ñLnh

ngư>i ta dùng nhTng tiêu chuSn mi#n dLch chéo trên bò và chu(t lang

Virus LMLM thu(c chi Aphthovirus, h2 Picornaviridae có c$u trúc

kh-i nhi"u m:t Ph n capsid bên ng i g m 32 capsomer bao quanh 1 chu‘i

ARN S i ARN này mã hóa cho 1 polyprotein khi phân cZt t'o ít nh$t 6

protein không c$u trúc và 4 protein c$u trúc (VP1, VP2, VP3 và VP4), trình

t\ c)a nhTng c:p base r$t thay ñJi ph?n ánh s\ biAn ñJi trong trình t\ AA c)a

protein mà nó mã hóa Đ:c ñi m c$u trúc c)a các protein kích thích ñáp Gng

mi#n dLch ký ch); s\ biAn ñJi b( gen là thay ñJi c$u trúc protein có th

làm gi?m kh? năng ch-ng b nh c)a m(t con v,t ñã tiêm phòng ho:c bL mZc

b nh trư8c ñó Cũng có s\ chuy n ñJi giTa các serotype như t4 serotype A, C

biAn thành serotype O, ho:c type O thành type C Có khi trong quá trình nhân

lên cao ñ( trong J dLch m(t subtype có th n?y sinh ra m(t subtype m8i G n

! "#$

ñây xu$t hi n m(t subtype O thích nghi và gây b nh n:ng trên heo ñang lưu hành Trung Qu-c, Đài Loan, H ng Kông, Philippin và Vi t Nam (ñ ng th>i

có th gây b nh cho bò)

Virus có th nuôi c$y tJ chGc thư ng bì c)a thai chu(t, thai heo, thai

bò còn s-ng (giT thai s-ng btng phương pháp nhân t'o) Nuôi c$y virus t-t nh$t là trên thư ng bì lư~i bò trư ng thành Ngoài ra còn có th nuôi c$y trên môi trư>ng tA bào tuyAn yên c)a bò ho:c heo, tA bào th,n bê ho:c c4u non, trên màng ni u phôi c)a trGng gà

Theo Tác gi? Cao Văn H ng (2004) [10]:Virus LMLMcó 3 lo'i kháng nguyên: kháng nguyên gây nhi#m, kháng nguyên kAt h p bJ th và kháng nguyên gây mi#n dLch

Virus LMLM có v] b@c là lipid nên có sGc ñ" kháng cao v8i dung môi hTu cơ như c n, ether…Virus có sGc ñ" kháng cao ñ-i v8i ngo'i c?nh Virus

có kh? năng lây lan r$t m'nh (chY c n 10 ñơn vL gây nhi#m có th gây b nh trên bò qua ñư>ng hô h$p) k ñi"u ki n khô ráo virus s-ng hàng tu n k 0O C

có th s-ng 425 ngày, trong phân khô 14 ngày (mùa hè), 6 tháng (mùa ñông), trong c] khô: 8 R 15 tu n, trong tJ chGc tA bào s-ng 7 ngày Trong phân ) thành ñ-ng ñ( sâu 15 cm bL di t sau 7 ngày, 50 cm: 9 gi>, trong nư8c ti u s-ng 39 ngày Virus t n t'i trong móng: 8 tháng k ñi"u ki n khô ráo virus

da, lông cũng giT ñư c ñ(c l\c khá lâu Trong máu, t)y xương và ph) t'ng, trong sTa chua virus s-ng ñAn 2 tháng Virus có sGc ñ" kháng cao v8i nhTng thu-c sát trùng thông thư>ng như fenol, Clorua vôi, Cresol 3%, HgCl2, V8i ánh sáng m:t tr>i, ñ( Sm virus bL giAt khá nhanh 30 R 370C: 7 R 9 ngày; 550C:

15 R 40 phút; 800C R 1000C: 5 R 10 phút Trên 1000C bL di t ngay.Virus nh'y c?m v8i ki"m và acid S\ lên men lactic di t virus nhanh: 20 R 24 gi>

k nhTng nơi có pH < 4 và pH > 11 viru bL phá h)y r$t nhanh Virus b"n vTng nh$t pH = 7,2 – 7,6 Dung dLch formon 2% di t virus trong các vSy

m;n sau 1 gi> trong phòng thí nghi m thư>ng sf d;ng dung dLch formon 2%

ñ tiêu ñ(c Dung dLch NaOH 1% giAt chAt virus trong 1 th>i gian ngZn

Thư>ng dùng dung dLch NaOH2% ñ tiêu ñ(c các phương ti n v,n t?i

Trong sTa bL chua virus chAt nhanh và trong 2 – 3 ngày Nư8c mu-i có

2% Soda có th>i gian di t trùng t-t

1.3.2 Loài mBc b4nh

Trong t\ nhiên các loài ñ(ng v,t bò, trâu, heo, c4u, dê, heo r4ng, nhím,

l'c ñà ñ"u mZc Các loài Sơn dương, voi cũng d# mZc b nh; hươu, nai, ho.ng,

sói xám cũng có th bL nhi#m virus LMLM (Panday.MC,1980) [26],

(Merchant.IA, Berner.RD,1981) [25] Nhím mZc b nh t\ nhiên và có th b?o

t n virus trong th>i gian dài ng) ñông (Pham Sĩ Lăng, 2002) [14] Trâu

thư>ng có bi u hi n Sn tính Loài v,t ăn thLt và ngư>i ít mZc hơn và thư>ng

mZc th nhe

Loài ñ(ng v,t m(t móng như ng\a, l4a, la, gia c m, chim không mZc

b nh, nhưng có th gây b nh cho vLt ñư c

Trong phòng thí nghi m chu(t lang, chu(t nhZt trZng, chu(t ñ ng d#

c?m nhi#m v8i b nh qua các con ñư>ng gây b nh: trong da, dư8i da, bZp thLt,

phúc m'c và tĩnh m'ch Phương pháp t-t nh$t là khía da bàn chân c)a chu(t

r i chà b nh phSm lên Sau khi tiêm b nh phSm có virus nơi tiêm có nJi

m;n nh] màu ñ], th)y thũng, ñau ch‘ khía, sau 2 R 3 ngày có th nhi#m trùng

toàn thân, có nhi"u m;n mi ng, lư~i, l i

Bê m8i ñ–, chưa bú sTa me nAu ñư c tiêm virus s= chAt sau 36 R 48 gi>

Trâu bò min c?m v8i b nh khi gây b nh btng tiêm n(i bì lư~i, ñây là bi n

pháp ñ không thf thách trâu bò trong các thí nghi m v" vaccin

1.3.3 ChCt ch a virus

Virus có nhi"u các m;n nư8c, trong dLch lâm ba (nhi"u nh$t là trong

dLch lâm ba c)a nhTng m;n nư8c sơ phát và m8i)

Virus còn có trong máu, n(i t'ng và bZp thLt Sau khi nhi#m b nh

virus có trong máu gi> thG 18 và t n t'i trong 3R5 ngày Máu m$t ñ(c l\c

khi hình thành m;n nư8c

Các ch$t bài tiAt và bài xu$t như nư8c b@t, nư8c ti u, phân, sTa, nư8c

mũi, nư8c mZt cũng có virus Đ(c l\c c)a chúng cao hay th$p tùy theo ñ(c

l\c c)a máu Nhìn chung s\ t n t'i c)a virus trong các ch$t bài tiAt cao nh$t

vào ngày thG 2 và thG 3, m$t ñi vào ngày thG 4 R 5 Đ(c l\c c)a nư8c dãi m$t

ñi trung bình vào ngày thG 11 sau khi nhi#m virus

1.3.4 ĐưFng xâm nhIp và lây lan

Ngu n b nh là súc v,t -m b nh và ñang trong th>i kỳ nung b nh Sau 9

gi> bò bL c?m nhi#m ñã bZt ñ u th?i virus S\ lan tràn c)a virus là do ch$t bài

tiAt và bài xu$t có trư8c khi xu$t hi n tri u chGng lâm sàng Trong t\ nhiên

ñư>ng tiêu hóa là ñư>ng xâm nh,p ch) yAu Còn theo Swan H (1990) [27]

thì ñư>ng xâm nh,p ch) yAu c)a virus LMLM ch) yAu là ñư>ng hô h$p Ông

cho rtng virus xâm nh,p vào vùng h u r i lan sang các tA bào lân c,n, vào h

th-ng lâm ba và t8i các tA bào cơ th khác Đ(ng v,t mang b nh bài xu$t virus

ra xung quang qua nư8c b@t trư8c khi có m;n 1R7 ngày, dLch các m;n t4 lư~i,

l i, chân, vú Virus còn ñư c th?i qua sTa, nư8c ti u, phân, tinh dLch, trong

m(t s- ít trư>ng h p còn bài xu$t qua âm ñ'o, nư8c thai (Lê Văn T'o, 2002)

[19] Ngư>i ch) yAu bL lây qua da bL tJn thương và niêm m'c nhìn th$y ñư c

(mZt, mũi, m m)

Trong phòng thí nghi m, ñư>ng gây b nh btng tiêm trong da có hi u

qu? nh$t k bò và heo tiêm trong da lư~i, chu(t lang n(i bì gan bàn chân

Theo tác gi? Cao Văn H ng (2004) [10] b nh lây tr\c tiAp do tiAp xúc

lúc nh-t chung hay th? chung gia súc ñ ng c] và nơi t,p trung gia súc

B nh có th lây gián tiAp do thGc ăn, nư8c u-ng, máng ăn, máng nư8c, n"n

chu ng, d;ng c; nhi#m trùng, chân tay, qu n áo ngư>i chăn nuôi, các phương

! !

& ' ( )

! "#$

ti n chuyên ch gia súc làm cho b nh lây lan r$t xa Các s?n phSm ñ(ng v,t (thLt, da, s4ng, xương, lông ) bL ô nhi#m virus ñ"u truy"n ñư c b nh

B nh có th lây gián tiAp do d;ng c;, tay chân ngư>i chăn nuôi có dính virus truy"n qua gia súc kh]e Các loài thú khác như chó, mèo, gia c m và nhTng ñ(ng v,t không c?m nhi#m khác cũng có th truy"n m m b nh t4 nơi này qua nơi khác NhTng lo'i ch$t th?i c)a nhà bAp, c)a lò giAt mJ chưa ñư c n$u khi sf d;ng làm thGc ăn cho gia súc, sTa bL ô nhi#m cũng là nhTng yAu t- làm cho b nh L m m long móng lây lan (Chu ThL Thơm, 2006) [23] Tr'ng thái mi#n dLch c)a ñàn gia súc cũng có ý nghĩa quan tr@ng trong dLch t# h@c b nh L m m long móng NhTng con v,t sau khi kh]i b nh còn mang trùng và th?i virus ra ngoài m(t th>i gian dài là ngu n reo rZc m m

b nh ra ngoài t\ nhiên Vi c v,n chuy n trâu, bò, heo trong khu v\c có dLch làm cho b nh lây lan r(ng Heo thư>ng bài xu$t nhi"u virus M(t heo b nh bài xu$t 400 tri u ñơn vL gây nhi#m/ngày, g$p 3000 l n so v8i trâu, bò, dê, c4u k

bò b nh, các s?n phSm t4 sTa, tinh dLch có th chGa virus 4 ngày trư8c khi có tri u chGng lâm sàng và có vai trò trong lây lan b nh Heo có th mang virus

10 ngày trư8c khi có tri u chGng Ngư>i v,n chuy n và b?o qu?n kho thLt có

th bL nhi#m virus t4 các qu y thLt b nh

Virus có th lây truy"n qua gió ñi xa ñ gây b nh, chúng có th theo gió

di chuy n xa ñAn 250 km qua bi n và 60 km trên ñ$t li"n S\ lây lan nh> gió tùy thu(c vào s- lư ng virus phát tán, th>i tiAt, ñLa hình và tính min c?m c)a thú bL lây nhi#m, s\ t n t'i c)a virus trong không khí còn ph; thu(c vào ñ(

Sm tương ñ-i Trâu bò thư>ng min c?m v8i s- lư ng tương ñ-i ít virus và như v,y nguy cơ bL nhi#m qua không khí là khá cao B nh cũng có th truy"n t4 me sang bào thai Bê sinh ra mZc b nh và chAt r$t nhanh

Theo Văn Đăng Kỳ (2000) [12] thì b nh lây lan m'nh vào th>i kỳ ñ u c)a b nh, trư8c khi bL m;n m@c, tGc là trong th>i kỳ nung b nh vì lúc $y m@i

ch$t th?i và ch$t tiAt ñ"u có virus

Trâu, bò kh]i b nh và trâu ñã tiêm phòng khi tiAp xúc v8i virus có th

lưu trT virus trong vùng h@ng nhi"u tháng Trâu, bò ñã tiêm phòng khi tiAp

xúc v8i b nh có th bL nhi#m trùng h@ng nhưng không có tri u chGng

1.3.5 Cách sinh b4nh

Thông qua m@i ñư>ng xâm nh,p, ngay l,p tGc virus vào máu, chúng

thiên v" bi u bì mi ng và chân, ñ u vú Th>i kỳ ) b nh t4 1 R 21 ngày

(thư>ng 3R8 ngày) Còn vL trí nhân lên ñ u tiên c)a virus khi xâm nh,p qua

ñư>ng hô h$p là h u và mô lympho ñư>ng hô h$p trên Virus L m m long

móng hư8ng thư ng bì, virus tác ñ(ng và t'o ra nhTng m;n sơ c$p ngay t'i

nơi virus xâm nh,p Sau ñó virus vào máu và g@i là giai ño'n nhi#m trùng

huyAt, lúc này toàn th gia súc ñ"u có virus và nhi t ñ( cơ th gia súc b nh

lên cao, virus di chuy n ñAn cơ quan ưa nhi#m (có ái l\c) và các m;n thG c$p

xu$t hi n Đó là ñ:c trưng cho giai ño'n toàn phát (thư>ng x?y ra sau khi bL

c?m nhi#m kho?ng 48 gi>) Giai ño'n toàn phát duy trì 2 R 4 ngày, sau ñó

virus không t n t'i trong máu ĐAn th>i kỳ cu-i b nh virus m8i xu$t hi n

trong sTa Virus cũng có th cư trú và nhân lên cơ tim và tJ chGc cơ vân k

heo, virus có th gây s?y thai B nh thư>ng phát ra và lây lan m'nh vào các

tháng mưa, Sm ư8t, ánh sáng yAu Virus t n t'i trong ñ(ng v,t mang trùng

ntm các tA bào l8p cơ b?n thư ng bì h u h@ng, ñ:t bi t các tA bào phía

lưng vòm mi ng

Th>i gian mang trùng thay ñJi theo loài, ch)ng virus và nhTng tác nhân

khác chưa ñư c xác ñLnh Th>i gian mang trùng t-i ña ñư c ghi nh,n trâu,

bò hơn 3 năm, c4u 9 tháng, dê 4 tháng

! "#$

) " ) "

)

"

#%

"

Th>i gian nung b nh 2 R 7 ngày, ngZn nh$t là 36 gi>, ñôi khi kéo dài 14

ngày (Lê Văn T'o, 2002) [19] Th>i gian nung b nh th\c nghi m là 24 R 60 gi>

* Th thông thư7ng, hay th nh9

Theo Ph'm Sˆ Lăng, 2004 [15] trâu bò bL b nh LMLM th nhe có

tri u chGng s-t cao 40R420 C trong 2R3 ngày, nhLp tim tăng nhanh Bò biAn ăn,

nhai l'i kéo dài, nhu ñ(ng yAu, u-ng nư8c nhi"u, ch?y nư8c dãi nhi"u và ñ:c,

ch?y thành s i dài

Hình 1: B nh LMLM bò, mi ng sùi b@t bia Sau 3R4 ngày nhTng m;n nư8c bZt ñ u m@c niêm m'c mi ng, chân và

ch‘ da m]ng k ph n trên ñư>ng tiêu hóa bL viêm Niêm m'c mi ng nóng và

ñ] M;n m@c nhi"u trong môi, lư~i, gương mũi và l‘ mũi M;n nư8c to btng

h't bZp ho:c qu? trGng và hơi sưng nhe, không thay ñJi màu sZc, sau 1 R 3 ngày

thì v~ và nư8c ch?y ra, ñ l'i ñáy m;n nư8c màu ñ] NZp m;n khô bong ra, ñ

l'i l8p bi u mô m8i thay vào Sau ñó v,t b nh tr l'i ăn u-ng bình thư>ng Khi

m;n chưa v~ thì nư8c b@t ch?y ra ít và trong Khi m;n v~ thì nư8c dãi ch?y

nhi"u, m m hôi, con v,t thYnh tho?ng chép mi ng, há ra h i lâu ñ ch?y nhi"u

nư8c b@t M;n cũng có th m@c mZt gây ñau mZt, ch?y nư8c mZt

Hình 2 và 3: B nh LMLM bị; bị l loét l i và lư~i

k chân, m;n xu$t hi n ngay hơm con v,t kém ăn Thư>ng th$y các m;n

nư8c k= mĩng, vành mĩng Con v,t đi l'i khĩ khăn ho:c đi t,p t#nh tùy theo

m;n m@c m(t ho:c nhi"u chân Khi đGng con v,t d,m chân như bL đau b;ng

Vành và k= mĩng sưng, nĩng, đau r i m@c m;n và v~ ra làm k= chân rách hay

v~ ra t4ng l‘ nh] gây long mĩng Do chân nên sau khi m;n v~ thư>ng d# bL ơ

nhi#m nên vAt loét lâu lành hơn Di#n biAn chân kho?ng 1 R 15 ngày

k vú m;n thư>ng th$y núm, đ u vú B nh thư>ng hay g:p bị sTa cao

s?n Da vú nĩng, đ], đau nh$t là núm vú Các m;n m@c cĩ kích thư8c to nh]

khác nhau M(t s- teo và khơ đi mà khơng v~ Khi m8i mZc b nh thì lư ng sTa

gi?m r$t nhi"u, đây là tri u chGng quan tr@ng đ chSn đốn s8m b nh LMLM

Hình 2 và 3: B nh LMLM bị; bị l loét l i và lư~i

! "#$

! "#$

#%

Hình 4 và 5: B nh LMLM bò; bò loét chân và viêm vú

Ngoài 3 vL trí thư>ng có m;n k trên còn có th g:p m;n các vùng da

m]ng như âm h(, h,u môn, m:t trong ñùi, ño'n ñ u c)a -ng tiêu hóa và

ñư>ng hô h$p Cũng có th virus tr\c tiAp gây tJn thương cơ tim làm nhLp

tim ñ,p nhanh và lo'n nhLp

Th>i kỳ kAt thúc bZt ñ u khi th$y các m;n nư8c thành seo,các tri u

chGng chung m$t d n, con v,t kh]i b nh, th này kéo dài kho?ng 15 ngày

Th ác tính: Thư>ng do virus có ñ(c l\c cao gây ra Gia súc non, gia súc

nuôi nh-t trong chu ng Sm th$p thiAu v sinh thư>ng hay bL mZc th này k bê

nghé, b nh thư>ng gây tJn thương tim, ít có bi u hi n b nh da và niêm m'c

k nhTng trư>ng h p n:ng bê nghé chAt trong vòng 12 R30 gi> do viêm

tim Do v,y con non mZc b nh t_ l chAt khá cao B nh có th gây viêm

ñư>ng hô h$p (thư>ng là viêm phA qu?n R phJi và viêm phJi ho'i thư) làm

con v,t chAt sau vài ngày T_ l tf vong th này vư t quá 50%

Theo A.I Donaldson, 2000 [6], trong giai ño'n c$p tính thư>ng kéo dài

3R4 ngày, t$t c? ch$t bài tiAt, dLch tiAt ñ"u chGa virus NhTng con v,t như v,y

gieo rZc virus r$t l8n nên ph?i ñư c tiêu hu_ ho:c cách ly tri t ñ nhtm ngăn

ch:n s\ lây lan tiAp theo

Bi:n ch ng: NhTng biAn chGng có th phát ra cùng m(t lúc ho:c sau

Hình 4 và 5: B nh LMLM bò; bò loét chân và viêm vú . ! "#$

#%

#%

s\ tiAn tri n c)a b nh do kém v sinh, các m;n v~ ra bL nhi#m trùng k mi ng

nhi#m trùng thG phát gây viêm có m), các vAt loét sâu xu-ng có ch‘ th-i nát,

có m) ñ:c, lâu lành k vành móng nhi#m trùng gây m) có th làm móng r;ng,

gây viêm kh8p và viêm phA qu?n phJi k b u vú, sTa bL G ñ@ng, m(t s- vi

khuSn (liên c u trùng,t; c u trùng) gây viêm vú làm vú ñau không vZt sTa

ñư c M(t s- r-i lo'n v" tim cũng thư>ng x?y ra và chY có nhTng con bò

cày kéo và bò cái sTa

NhTng biAn chGng khác quan sát ñư c là: bò cái có chfa có th s?y thai

và không ñ(ng d;c

B nh L m m long móng còn ghép v8i ký sinh trùng hay truy"n nhi#m

khác có s.n (lê d'ng trùng, tiêm mao trùng, t; huyAt trùng, phó thương hàn) làm

gia súc chAt, sSy thai, nhau ra ch,m din ñAn vô sinh B nh cũng có th làm phát

b nh sSy thai truy"n nhi#m ñã có s.n trong ñàn bò BiAn chGng do suy như c

toàn thân có bi u hi n btng g y sút din ñAn suy mòn, con v,t suy toàn thân

1.3.6.2 B nh ! heo

Th>i gian nung b nh thư>ng 2 R 3 ngày, biAn ñ(ng 1 R 12 ngày

D$u hi u ñ u tiên là heo ñau tG chi, ñi l'i khó khăn, kh,p khi#ng

b nh n:ng heo thư>ng tư thA ng i ch-ng hai kh8p chân trư8c k vành

móng, k= móng và bàn chân ban ñ u có nhTng n-t ñ] r i chuy n nhTng m;n

nư8c Sau ñó m;n lan to r i v~ ra ñ l'i n-t ñ] trên da, sau thành vây r i kh]i

B nh n:ng thư>ng gây long móng k heo cái còn th$y m;n loét vú M;n

cũng m@c mi ng, lư~i, hàm trên, mõm dư8i, vành mũi Di#n biAn lâm sàng

heo thư>ng nhe Trư>ng h p n:ng thư>ng do kA phát virus gây ra k heo

con heo me và heo choai mZc b nh s- L m m long móng thư>ng chAt ñ(t

Hình 6 và 7: B nh LMLM heo

1.3.6.3 B nh trên dê, c>u :

Dê, c4u mZc b nh nhe M;n nư8c m@c mi ng r$t nh], m$t ñi nhanh,

nhi"u khi không biAt M;n chân gi-ng như bò, v~ loét ra, làm con v,t ñau

ñ8n và ñi l'i khó khăn và có th làm long móng

1.3.6.4 B nh ! ngư7i :

Ngư>i mZc b nh do tiAp xúc v8i v,t b nh, do u-ng sTa súc v,t b nh,

virus xâm nh,p qua vAt thương da hay qua ñư>ng tiêu hóa, hô h$p vào cơ

th gây b nh Th>i gian nung b nh 4R8 ngày S-t cao, m;n nh] m@c l i

răng, niêm m'c mi ng làm viêm loét mi ng M;n nư8c m@c ñ u cánh tay,

bàn tay, ñùi, chân, vú, m:t… làm mSn ngGa khó chLu M;n nư8c v~ ra và m$t

ñi khá nhanh B nh kéo dài 10 – 20 ngày Trư>ng h p n:ng ngư>i có th nôn

mfa, viêm ru(t c$p ñi Ya ch?y (Ph'm Sˆ Lăng, 2002) [14]

1.3.7 B4nh tích

k ñư>ng tiêu hóa: niêm m'c có m;n loét, có khi có nhTng m?ng xu$t

huyAt, th-i nát, t; máu k ñư>ng hô h$p: viêm khí qu?n, cu-ng phJi, màng

phJi và phJi M;n loét m@c quanh móng chân, k= móng chân, có con móng

long ra k gia súc cái còn th$y m;n m@c xung quanh núm vú

k tim: cơ tim biAn ch$t, m"m, d# nát, cĩ vAt xám, trZng nh't hay vàng

nh't (tim cĩ vtn) th$y nhi"u tâm th$t trái Màng tim sưng, chGa nư8c trong

hay hơi đ;c k con v,t non cĩ th cĩ s\ thối hố cơ tim làm con v,t chAt

trư8c khi cĩ m;n thG phát hình thành k con v,t cĩ chfa virus cĩ th qua tu n

hồn và thai gây chAt thai, sSy thai [16] [24]

k nhTng con kh]i b nh cĩ th th$y seo mi ng

Hi n tư ng th-i hĩa cĩ khi th$y các s i vân (nh$t là cơ vùng mơng)

Đ u tiên là nhTng vùng ho:c nhTng v t khơ màu nâu nh't ho:c vàng bL viêm

và can xi hĩa r i sau đĩ thành nhTng ho'i tf màu xám nh't, đ] nh't ho:c

vàng nh't, cĩ l8p v] liên kAt bao b@c

1.3.8 ChSn đốn

* ChAn đốn lâm sàng, d ch t : Căn cG vào các d$u hi u lâm sàng đ:c

trưng: loét mi ng, mũi, quanh mĩng chân, cĩ hi n tư ng long mĩng

kèm s-t cao B nh lây lan nhanh chĩng và m'nh Trong khu v\c cĩ nhi"u lồi

thú cùng mZc b nh cĩ 1 s- trư>ng h p th$y mZc c? ngư>i B nh thư>ng

phát ra vùng biên gi8i, bAn c?ng, d@c các tr;c đư>ng b(, đư>ng sZt C n

phân bi t v8i b nh: DLch t? trâu bị, đ,u bị, viêm mi ng cĩ m;n nư8c, trong

trư>ng h p l i bL xây xát do v,t nh@n gây ra thì khơng lây lan (Chu ĐGc

ThZng 2007) [20]

* ChAn đốn xét nghi m: B nh phSm là nư8c trong m;n mi ng,

lư~i, chân ho:c các mơ bi u bì niêm m'c (kho?ng 1 gr ho:c 2 cm2) c)a m;n

chưa v~, niêm m'c lư~i, cĩ th l$y máu làm ph?n Gng huyAt thanh h@c

L$y b nh phSm tiêm vào n(i bì lư~i bị khơng ntm trong J dLch và chưa

đư c tiêm vaccin Sau khi tiêm 24 R 48 gi>, xu$t hi n m;n nư8c các ch‘

tiêm d n d n m;n v~ t'o vAt loét

Cĩ th dùng chu(t lang đ gây b nh btng khía da bàn chân r i bơi b nh

phSm lên sau 12 R 24 gi> ch‘ khía da nJi m;n nh] màu đ], cĩ th)y thũng sau

! "#$

) "

! "#$

) " ) "

! "#$

đĩ cĩ th nhi#m trùng tồn thân và chAt

Ch n đốn huy4t thanh h2c: sf dung ph?n Gng kAt h p bJ th

(Comlement Neutralization) Phương pháp này cĩ th chSn đốn đư c virus

trong b nh phSm, xác đLnh đư c type và biAn ch)ng c)a virus LMLM gây

b nh trong J dLch

B nh phSm là v?y m;n ho:c m;n nư8c là kháng nguyên chSn đốn

NAu b nh phSm g i đAn quá ít, ph?i nuơi c$y trong mơi trư>ng tA bào thích

h p đ tăng lư ng virus lên

HuyAt thanh mi#n dLch t4ng serotype đư c chA trên chu(t lang btng

phương pháp gây t-i mi#n dLch, tiêm vaccin LMLM c)a t4ng type khác nhau

vào trong da dư8i gan bàn chân chu(t lang (m‘i type 1 chu(t) hai l n cách

nhau 1 tháng, sau đĩ l$y máu, l$y huyAt thanh cĩ kháng th Kháng nguyên là

máu gia súc nghi mZc b nh LMLM

TiAn hành ph?n Gng: Cho kháng huyAt thanh 50 ml và huy#n dLch b nh

phSm 25 ml vào -ng nghi m Cho vào 25 ml h ng c u c4u đã pha lỗng

Hi u giá cũng ph?n Gng nAu > 36 là ph?n Gng dương tính

Ph?n Gng cĩ th tăng đ( nh'y trong đi"u ki n đ( l'nh 4oC, đ qua đêm

Ph6n 7ng ELISA (Enzym Liked Immunosorbent Assay Test): ChSn đốn

b nh LMLM cho kAt qu? chính xác và phát hi n s8m đư c gia súc mZc b nh

Sf d;ng khay dĩa xét nghi m 96 l‘ Đánh s- hàng ngang theo s- thG t\ t4 1 –

12 và hành d@c t4 A – H (08 hàng)

1.3.9 Phịng và khWng ch; b4nh

Theo Nguy#n TiAn Dũng (2000) [7][8] thì vi c phịng ch-ng b nh

LMLM ph?i d\a trên cơ s th\c tA m‘i nư8c v" đLa lý, tình hình dLch ngay

bên trong nư8c mình cũng như các nư8c xung quanh

Cĩ 3 cách kh-ng chA đư c đưa ra, tùy theo tình hình m‘i nư8c cĩ th l\a

ch@n cho mình phương pháp đúng

#%

! !

! "#$

R GiAt h)y tồn b(

R Tiêm phịng btng vaccin

R GiAt h)y kAt h p v8i tiêm phịng

k nhTng nư8c b nh tr thành dLch đLa phương di t tr4 ít cĩ hi u qu? k

nhTng vùng ít khi x?y ra thì giAt h)y nhTng con bL b nh và nhTng con tiAp

xúc thư>ng đư c tiAn hành Đơi khi tiêm phịng khơng cĩ hi u qu? so v8i di t

tr4, nhưng di t tr4 khơng ph?i nư8c nào cũng làm đư c, tr4 khi cĩ s\ h p tác

Qu-c tA

* Phương pháp gi:t hFy

Thành cơng c)a chương trình di t tr4 ph; thu(c vào s\ chuSn bL kˆ

lư~ng khi áp d;ng Ngay sau khi chSn đốn chính xác t$t c? các đ(ng v,t

gu-c ch.n nhĩm tiAp xúc b nh nên đư c giAt h)y ngay, btng cách đ-t ho:c

chơn ThLt và sTa coi như nhi#m b nh khơng đư c phép chA biAn NhTng ch$t

đ(n trong chu ng cũng ph?i đư c tiêu đ(c tSy uA kˆ Chú ý tiêu đ(c các

phương ti n d;ng c;, xe c(, qu n áo và máy mĩc làm vi c nơi cĩ dLch Khi t$t

c? ngu n lây nhi#m cĩ th bL phá h)y, tr'i đĩ nên đ tr-ng kho?ng 6 tháng

Trư8c khi nuơi đ'i trà nên nuơi m(t s- con xem cĩ bL mZc hay khơng

* Phương pháp phịng b nh

X Nguyên tGc: Ph?i nghiên cGu xác đLnh đư c serotype và subtype gây

b nh đ-i v8i t4ng lồi đ(ng v,t Ph?i cĩ m(t vaccin an tồn và cĩ hi u l\c,

thích h p v8i mơi trư>ng dLch t# t'i ch‘ Ph?i thiAt l,p đư c m(t lLch tiêm

phịng phù h p v8i đi"u ki n dLch t# t'i ch‘, và kAt h p vi c tiêm phịng v8i

các bi n pháp phịng b nh khác

R Phịng b nh bHng vaccin

Tiêm vaccin đ"u đ:n là con đư>ng s-ng cịn đ-i v8i h u hAt các nư8c

trên thA gi8i: Châu Á, Châu Phi, Nam Mˆ và Đơng Nam Á bL nhi#m n:ng,

di t tr4 h u như khơng cĩ kh? năng th\c hi n ngay c? tương lai g n Ngay c?

! "#$

! "#$

! "#$

đ-i v8i các nư8c khơng cĩ b nh này vin duy trì tiêm phịng vùng đe d@a Khi cĩ dLch ph?i xác đLnh vùng dLch, vùng kh-ng chA, vùng đ m cĩ nguy cơ và vùng an tồn Tùy theo tính ch$t quy mơ c)a J dLch ngư>i ta xác đLnh bán kính t4ng vùng TJ chGc tiêm phịng xung quanh J dLch thu(c vành đai cĩ nguy cơ, tiêm t4 ngồi vào trong

Vaccin chAt g m 3 ch)ng (A,O và Asia1) dùng phJ biAn nhưng vì x?y

ra ngày càng nhi"u serotype khơng gi-ng nhau v" đ:c tính kháng nguyên, vì v,y s?n xu$t vaccin t4 virus phân l,p đLa phương cĩ dLch đang áp d;ng phJ biAn hơn Kh? năng mi#n dLch sau tiêm phịng 1 l n kéo dài 6 tháng Tùy theo t4ng vùng mà đ:t ra chương trình tiêm vaccin, đ-i v8i vaccin bJ tr d u m‘i năm tiêm 2 l n cho bị l8n, 3 l n cho nhTng con non Chương trình này đã th\c hi n Châu Âu Nam Mˆ ngư>i ta đ" ra chương trình tiêm 1 năm 3

l n Bê sinh ra t4 con me chưa tiêm phịng thì tiêm l n m(t lúc 4 tháng tuJi và tiêm l n hai sau l n thG nh$t 28 ngày và cG 6 tháng tiêm nhZc l'i m(t l n

k nư8c ta trư8c đây do kAt qu? chSn đốn chY phát hi n virus type O c? nư8c nên đã dùng vaccin đơn giá type O dùng chung cho trâu, bị và heo nhtm gi?m chi phí vaccin Năm 2004, nư8c ta đã xu$t hi n thêm type A, m(t s- tYnh biên gi8i phía Tây Nam và m(t s- tYnh Tây nguyên, Nam trung b( nên đã dùng vaccin type O,A Năm 2005 nư8c ta l'i xu$t hi n thêm type Asia1 ch) yAu các tYnh biên gi8i phía BZc và Khánh Hịa nên đã dùng vaccin đa giá

Vì th>i gian mi#n dLch ngZn c)a vaccin chAt nên ngư>i ta t,p trung s?n xu$t vaccin s-ng như c đ(c btng cách tiAp c$y qua chu(t nhZc trZng, phơi trGng gà, qua th] và nuơi c$y mơ Tuy nhiên vacccin chAt phù h p v" tính kháng nguyên nên đư c ưa chu(ng hơn vì nĩ tránh đư c r)i ro t'o ra con mang trùng khi dùng vaccin s-ng

X Phịng b nh bHng v sinh

Ngồi vi c phịng ch-ng btng vaccin thì vi c phịng ch-ng btng v sinh,

tiêu đ(c khf trùng, ngăn ng4a s\ lây nhi#m c)a m m b nh cũng r$t quan tr@ng

M(t s- bi n pháp phịng b nh btng v sinh thư>ng đư c th\c hi n đĩ là:

+ Th\c hi n v sinh chu ng tr'i và mơi trư>ng chăn nuơi ĐLnh kỳ tiêu

đ(c chu ng tr'i btng các dung dLch sát trùng: nư8c vơi 10 R 20%, acid fenic

2%, cresyl 2% Th\c hi u ki m dLch đ(ng v,t nghiêm ng:t, đ:c bi t là xu$t

nh,p gia súc t4 các vùng cĩ J dLch L m m long mĩng cũ

+ Đ" phịng khơng cho b nh t4 nư8c ngồi xâm nh,p vào : ki m dLch

ch:t ch= các vùng biên gi8i, nh$t là vi c nh,p gia súc quá c?nh C n ph?i

xem xét và biAt rõ nư8c hTu quan cĩ dLch này hay khơng, tình hình b nh ra

sao Ph?i tiêu đ(c t$t c? nhTng súc v,t, hàng hĩa và ngư>i đi theo C$m nh,p

gia súc và súc s?n t4 nhTng nư8c cĩ dLch b nh n:ng

+ Cách ly gia súc m8i nh,p đ theo dõi và ki m dLch Nuơi dư~ng

chăm sĩc t-t gia súc Cho gia súc ăn u-ng đ) v" lư ng và ch$t

Khi dLch x?y ra:

+ Ph?i báo cáo khSn c$p cho cơ quan thú y đLa phương

+ ChSn đốn phát hi n kLp th>i súc v,t b nh, cách ly kLp th>i đ đi"u trL

Phát hi n ngay type gây b nh

+ Phong t]a, tiêu di t ngu n b nh Súc v,t chAt và súc v,t bL b nh n:ng thì

h)y b], đ-t xác ho:c chơn sâu cĩ rZc vơi b(t đ di t m m b nh

+ Khơng đư c v,n chuy n, giAt mJ gia súc trong vùng đã cĩ b nh cơng b-

dLch

+ Th\c hi n v sinh nghiêm ng:t chu ng tr'i và khu v\c chăn nuơi sf d;ng

các dung dLch sát trùng đ di t mơi trư>ng đ di t m m b nh: Cresyl 2%,

NaOH 2%, nư8c vơi 10 R 20% 14 ngày sau khi con v,t bL b nh cu-i cùng đã

kh]i b nh, chu ng tr'i đư c tJng v sinh tiêu đ(c đ y đ) m8i đư c cơng b- hAt

dLch š nhi t phân và ch$t th?i c)a gia súc b nh trư8c khi đem bĩn ru(ng

+ Tiêm phòng bao vây cho ñàn gia súc vùng xung quanh J dLch, không

tiêm th›ng vào J dLch GiT trâu, bò t'i ch‘ sau khi kh]i b nh ít nh$t t4 1 – 3

năm m8i ñưa ñi vùng khác canh tác ho:c sinh s?n [5][12]

1.3.10 Đi u tr0 :

Không có thu-c ñi"u trL ñ:c hi u cho b nh L m m long móng Ch)

yAu ñi"u trL tri u chGng ChTa các m;n loét và vAt thương L m m long

móng

R k mi ng: rfa s'ch mi ng btng nư8c mu-i ho:c dung dLch acid acetic

0,5% 2 R 3 l n / ngày trong 4 R 5 ngày NAu không có thu-c có th sf d;ng các

lo'i lá cây, qu? có ch$t chua như : khA, chanh qu?, bư i chua, lá giang bóp

m"m ho:c giã sát vào lư~i, niêm m'c c)a gia súc b nh Có th dùng d$m ăn

ñ rfa các vAt thương Sau khi rfa xong bôi lên ñó các lo'i thu-c m~, oxyt

k=m, d u cá

R k móng: rfa s'ch các m;n loét btng các thu-c nói trên Khi rfa cZt

b] nhTng ch‘ da chAt, rfa s'ch ho:c dùng bông th$m khô nhTng m;n loét r i

bôi các lo'i thu-c ch-ng nhi#m trùng như d u cá, oxit k=m, sau ñó rZc các

lo'i b(t than g‘, than xương bôi lên các m;n loét ñ hút m) và hút nư8c giT

cho m;n khô, chóng lên da non Khi rfa có th dùng các lo'i lá chát như lá Ji,

lá xoan, lá giang, lá khA ñ rfa Có th sf d;ng m(t s- bài thu-c dân gian ñ

Giã nh] phèn xanh, ngh hòa

v8i nư8c lá Ji bôi vào vAt loét Sau ñó

rZc b(t sulphamid vào ñó

Bài 2:R Than xoan 50 g

RNgh : 50 g RT]i 50 g

RD u l'c 200 ml

R Lá ñào 50 g Nư8ng c) ngh , giã v8i lá ñào cho vào d u l'c ñun sôi ñ ngu(i, ñem

tr(n các thG còn l'i giã nh], tr(n ñ"u bôi vào chân cho con -m

k vú : rfa nhTng ch‘ m;n loét btng nư8c $m, dung dLch acid boric 2%,

acid citric 1% ho:c nư8c xà phòng vào trư8c và sau khi vZt sTa Sau ñó bôi

d u cá, thu-c ñ], m;n nư8c vú có th chích ra và bôi thu-c vào

Có th bôi các dung dLch sát trùng: iode 5%, thu-c ñ] 5%, xanh

methylen và các thu-c kháng sinh m~ vào nơi loét

Tiêm thêm kháng sinh ñ" phòng vi khuSn kA phát cho con v,t Khi con

v,t có hi n tư ng Ya ch?y thì ñi"u trL btng Septotryl: 1 ml/5R6 kg P/ngày

Tiêm trong 3R5 ngày Tr sGc cho con -m btng tiêm các lo'i thu-c tr tim

m'ch: cafein ho:c long não nư8c, các lo'i Vitamin B1, C, A, D

1.4 NhZng kinh nghi4m phòng, chWng b4nh LMLM trên th; gi i

1.4.1 KhWng ch; thanh toán b4nh LMLM 5 Châu Âu

k Châu Âu các J dLch nghiêm tr@ng ñã x?y ra t4 nhTng năm 1920 và

1930 và vào ñ u nhTng năm 1950

Tác ñ(ng chính ñ u tiên c)a các bi n pháp bZt ñ u t4 giTa th,p niên 60

khi Hà Lan th\c hi n tiêm phòng hàng lo't cho gia súc nư8c này, Pháp,

ĐGc nhanh chóng áp d;ng và sau ñó là nhi"u nư8c khác nTa M:c dù các

phương pháp s?n xu$t vaccin qui mô l8n ñã ñư c ñưa ra và sf d;ng thành

công trư8c ñó

Thành công trong vi c kh-ng chA dLch LMLM châu Âu không chY nh>

vào vi c tiêm phòng mà các bi n pháp khác cũng ñư c th\c hi n như vi c

ngăn ng4a v,n chuy n ñ(ng v,t và s?n phSm ñ(ng v,t quanh các cơ s có

dLch, xf lý nhi t nhTng thGc ăn th4a ñ ngăn ch:n s\ lưu hành c)a virus qua

vi c cho gia súc ăn nhTng thGc ăn th4a M(t lo't các bi n pháp b?o v ñư c

áp d;ng t'i h?i c?ng và sân bay ñ gi?m nguy cơ virus xâm nh,p t4 nư8c khác qua ñ(ng v,t và s?n phSm ñ(ng v,t

M(t s- nư8c áp d;ng tiêm phòng vành ñai và áp d;ng các bi n pháp thanh toán toàn di n ho:c t4ng ph n thì các nư8c khác vi c tiêm phòng thư>ng xuyên không ñư c áp d;ng và vi c thanh toán cũng như h'n chA v,n chuy n là bi n pháp chính ñư c th\c hi n

T4 ñ u năm 2001 ñAn nay, dLch LMLM ñã gây thành ñ'i dLch nư8c Anh r i t4 ñó lây sang các nư8c châu Âu như: Airơlen, Hà Lan, Th;y Sĩ… các nư8c này ñã ph?i xf lý, tiêu h)y hàng ch;c v'n con gia súc và tiêu t-n hàng tri u EU cho công tác phòng ch-ng b nh LMLM

* Bài h c kinh nghi m rút ra ! châu Âu

Vi c kh-ng chA b nh LMLM châu Âu là m(t thành công t4 ñó có th rút ra bài h@c sau ñây :

R Vi c kh-ng chA s= tr nên khó khăn hơn ñ-i v8i nư8c có chung ñư>ng biên gi8i ñ$t li"n và chính vì thA các nư8c này c n h p tác v8i nhau trong chương trình kh-ng chA khu v\c

R Ngư c l'i, vi c này ñ-i v8i các nư8c bL cô l,p v" m:t ñLa lý như bi n ho:c núi cao s= d# dàng hơn r$t nhi"u Các nư8c này s= ñ(c l,p hơn trong chính sách kh-ng chA

R D\ trT vaccin an toàn có hi u l\c và t_ l tiêm phòng cao là c n thiAt nAu mu-n gi?m t_ l mZc b nh và vi c tiêm phòng ph?i ñư c bJ tr thêm btng các bi n pháp v sinh thú y c(ng ñ ng

R Các phân tích chi phí l i ích r$t có ích trong vi c h‘ tr vi c ho'ch ñLnh chính sách v" các phương hư8ng kh-ng chA l\a ch@n ñ th\c hi n

R Vi c ki m dLch nghiêm ng:t và xf lý gia súc mZc b nh ho:c nghi mZc

b nh là bi n pháp thanh toán b nh LMLM nhanh nh$t như các nư8c châu

Âu ñang làm

1.4.2 KhWng ch; và thanh toán b4nh LMLM 5 Nam M^

B nh LMLM lây lan t4 Châu Âu sang khu v\c phía Nam c)a Nam Mˆ

kho?ng năm 1870, ch) yAu t4 bò bL nhi#m b nh Trong m(t th>i gian ngZn,

dLch b nh lan r(ng qua các vùng s?n xu$t bò thLt Achentina, Nam Braxin và

Paragoay

Chilê là nư8c ñ u tiên Nam Mˆ hoàn thành chương trình thanh toán

b nh LMLM Chilê ñã th\c hi n kA ho'ch phòng, ch-ng và thanh toán b nh

LMLM qu-c gia v8i m;c tiêu là tiêm phòng 94% ñàn trâu, bò hơn 3 tháng

tuJi, 4 tháng m(t l n, ñ ng th>i th\c hi n các bi n pháp v sinh thú y và thúc

ñSy chương trình qu?ng cáo NhTng tiAn tri n trong công tác phòng ch-ng

b nh LMLM ñư c duy trì và Chilê tuyên b- thanh toán b nh LMLM trong

tháng 1/1991

Năm 1974 Colombia ñã ñ" xư8ng chương trình phòng ch-ng b nh

LMLM btng cách chia thành nhi"u khu v\c nh] g m khu v\c an toàn dLch và

khu v\c vành ñai tiêm phòng Khu v\c an toàn ñư c b?o v tách kh]i vùng

có dLch b i m'ng lư8i các tr'm ki m dLch biên gi8i ñư>ng b( và ñư>ng th)y

Ngoài ra còn có h th-ng tr'm ki m dLch c- ñLnh và di ñ(ng trong vùng

ñư c b?o v Các gia súc khu v\c khác nhau ñư c b$m s- tai khác màu

M;c ñích chính c)a các ch-t ki m dLch là ñ?m b?o chY ñ cho gia súc khu

v\c có tình tr'ng sGc kh]e cao hơn sang khu v\c th$p hơn

Tháng 4/1987 các nư8c Nam Mˆ ñã xây d\ng chương trình thanh toán

b nh LMLM bán c u M;c tiêu c)a chương trình này :

R Thanh toán b nh LMLM bán c u Châu Mˆ

R Ngăn ch:n dLch b nh lây lan sang các khu v\c an toàn dLch b nh

R Xây d\ng các khu v\c chăn nuôi m8i, ñ:c bi t là vùng Amazon, nh>

ñó ngăn ch:n virus LMLM và các tác nhân gây b nh khác ñ ng th>i giT gìn

! !

! "#$

h sinh thái c)a nhTng khu v\c này Chương trình này r$t thành cơng và dLch

b nh đư c đSy lùi nhanh chĩng

* Bài h c kinh nghi m rút ra t> Nam ML

R Các bi n pháp kh-ng chA c n hịa h p và th\c hi n trên cơ s đa qu-c gia và nh$t là đ-i v8i các nư8c trong khu v\c h p tác t$t c? các c$p

R C n thiAt cĩ s\ tham gia c)a các nhà chính trL trong các cu(c h@p đánh giá và l,p kA ho'ch đ duy trì s\ h‘ tr cho các chương trình

R Các nhà chăn nuơi c n cĩ cơ h(i tham gia vào các ho't đ(ng l,p kA ho'ch và đánh giá t$t c? các c$p và chính h@ cĩ th cĩ nhTng đĩng gĩp quan tr@ng vào s\ thành cơng c)a các chương trình

R Cĩ th tiAn hành kh-ng chA b nh m(t cách khơn ngoan t4 vùng này sang vùng khác theo hư8ng t4 vùng cĩ tình hình sGc kh]e gia súc t-t hơn sang vùng x$u hơn s= mang l'i l i ích

R Các vùng cĩ tình hình sGc kh]e gia súc t-t hơn c n đư c b?o v btng cách xây d\ng các bi n pháp b?o v đ ngăn ch:n s\ tái xu$t hi n c)a virus t4 các vùng khác nhau

R C n đ't đư c t_ l tiêm phịng t-t v8i vacxin an tồn, hi u l\c cĩ chGa kháng nguyên thích h p cho t4ng vùng

R C n ph?i ki m sốt v,n chuy n gia súc Đánh d$u tai cĩ màu cĩ th h‘ tr xác đLnh xu$t sG đ(ng v,t

R Các chiAn dLch tuyên truy"n trong các trư>ng h@c và qua các phương

ti n thơng tin đ'i chúng r$t quan tr@ng đ nơng dân tuân th) các chương trình kh-ng chA

R C n cĩ ho't đ(ng tư v$n c)a chuyên gia , đào t'o và chSn đốn thơng qua các h th-ng ,các phịng thí nghi m qu-c gia đư c kAt h p v8i m(t phịng thí nghi m khu v\c

R Thư>ng xuyên phân tích chi phí l i nhu,n s= có giá trL ñ ñánh giá

tiAn trình c)a chương trình và thuyAt ph;c các nhà chăn nuôi tiAp t;c h‘ tr

1.4.3 KhWng ch; b4nh LMLM 5 Châu Phi

B nh LMLM ñư c báo cáo t$t c? các nư8c t4 năm 1931 Trong

nhTng năm 1971 ñAn 1980 tJng s- J dLch tăng b$t thư>ng Angola và

Mozambic chiAm ph n l8n trong tJng s- các J dLch và có l= ñây là h,u qu?

c)a tình tr'ng xã h(i b$t Jn và s\ ñJ v~ chA ñ( c)a hai nư8c

Đàn trâu chính là ngu n virus gây b nh, thYnh tho?ng l'i lây sang các

loài ñ(ng v,t hoang d'i và gia súc khác Chính vì v,y tách ñàn trâu ra kh]i

khu v\c chăn nuôi chính là chiAn dLch chính b?o v ñàn gia súc Ngư>i ta

th\c hi n giT ñàn trâu ntm ngoài hàng rào trong m(t c\ ly nh$t dLnh ñư c

tiêm phòng t'o nên vành ñai b?o v Vacxin chGc các ch)ng virut ñư c xem

là ñang lưu hành trong ñàn trâu Các ch)ng này ñư c xác ñLnh qua vi c bZt

giT trâu l$y miu t4ng ñ t Ngoài vành ñai trâu bò không ñư c tiêm phòng và

m(t s- nư8c như Botswana, Nambia… ñã hình thành nên các khu v\c an

toàn b nh LMLM

* Các bài h c kinh nghi m t> Nam Phi

R Hàng rào là bi n pháp hi u qu? kh-ng chA s\ di chuy n c)a ñ(ng v,t

hoang dã, trâu bò, ñ ng th>i ngăn ch:n s\ lây lan c)a virus t4 ñàn trâu sang

gia súc Tuy nhiên hàng rào có th ?nh hư ng nghiêm tr@ng ñAn s\ di cư c)a

m(t s- loài ñ(ng v,t

R S\ sf d;ng vaccin ch$t lư ng cao là r$t quan tr@ng và vaccin c n

chGa kháng nguyên liên quan m-i ñe d@a ban ñ u, c; th Nam Phi là type

SAT ñang lưu hành ñàn trâu

R Vi c xây d\ng m(t bi n pháp cho khu v\c nhtm xác ñLnh ph'm vi

khác bi t v" n(i kháng nguyên c)a virus SAT ñang lưu hành và chuSn hóa các

phương pháp l\a ch@n nhanh ch)ng virus cho vaccin r$t có l i

! !

! "#$

1.4.4 Kinh nghi4m phòng chWng b4nh LMLM 5 Đông Nam Á

Đài Loan có b nh LMLM ñã bL tiêu di t 68 năm v" trư8c, tháng 3 năm

1997 dLch ñã phát l'i trên toàn b( lãnh thJ v8i t-c ñ( vũ bão làm thi t h'i

kinh tA l8n do m$t thL trư>ng xu$t khSu, d\ ñLnh kho?ng 5 năm sau ngành

chăn nuôi heo m8i ph;c h i Trong th>i gian có dLch Đài Loan ñã th\c hi n

xf lý toàn b( s- heo nhi#m b nh chiAm 1/3 tJng ñàn (kho?ng 4 tri u con heo),

sf d;ng 21 tri u li"u vaccin tiêm phòng 2 mũi cho ñàn heo, dê, hươu, tiêu ñ(c

xe c(, chu ng tr'i và môi trư>ng xung quanh btng các lo'i hóa ch$t và các

bi n pháp v sinh thú y khác

T4 năm 1998 Đài Loan ñã th\c hi n chương trình kh-ng chA b nh

LMLM g m 3 giai ño'n:

R Giai Đo'n 1: là giai ño'n kh-ng chA tiêm phòng ñ không còn m(t J

dLch nào x?y ra, heo ñã tiêm phòng vaccin ph?i mang s- tai Heo không mang

s- tai ñem bán ho:c chuyên ch ch) gia súc s= bL ph't t4 30.000 ñAn 150.000

tân ñài t

R Giai ño'n 2: TiAp t;c tiêm phòng hai năm sau (ho:c hơn)

R Giai ño'n 3: C$m tiêm vaccin và ki m tra thư>ng xuyên v sinh thú y

các tr'i, phương ti n giao thông, nhà máy chA biAn th\c phSm ph?i ñư c

tiAn hành nghiêm ng:t

Myanma ñã có chương trình phòng ch-ng b nh LMLM qu-c gia và

ñang th\c hi n giai ño'n 1 tiêm phòng toàn ñàn gia súc trong c? nư8c, giám

sát dLch t# b nh LMLM như ñi"u tra dLch b nh và ki m tra kháng th thư>ng

xuyên vùng có dLch, c)ng c- h th-ng báo cáo dLch, tăng cư>ng ki m soát

ñ-i v8i gia súc v,n chuy n và th\c hi n các bi n pháp làm gi?m v,n chuy n

trái phép

T'i Thái Lan b nh LMLM thư>ng xuyên x?y ra nhi"u nơi trong c?

nư8c Các J dLch này ph n l8n do v,n chuy n ñ(ng v,t trái phép Thái Lan ñã

! !

! "#$

cĩ chương trình phịng ch-ng b nh LMLM qu-c gia và đang đư c th\c hi n

giai đo'n 1 và Thái Lan đã cĩ nhà máy s?n xu$t vaccin LMLM và trung tâm

chSn đốn b nh LMLM khu v\c cho các nư8c Đơng Nam Á

Các nư8c Lào, Campuchia b nh LMLM cũng x?y ra t4 năm này qua

năm khác nhi"u nơi Nhưng khơng cĩ nhi"u kinh phí, các nư8c này hàng

năm m8i chY th\c hi n tiêm phịng nơi cĩ dLch, c)ng c- h th-ng thơng báo

dLch và th\c hi n các bi n pháp gi?m v,n chuy n đ(ng v,t trái phép [5]

"

Chương 2 :

NaI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CgU

2.1 ĐWi tưhng, thFi gian và ñ0a ñi?m nghiên c u

X Đ-i tư ng nghiên cGu: Trâu, bò, heo, dê

R Th>i gian nghiên cGu: t4 tháng 11/2009 ñAn tháng 5/2010

R ĐLa ñi m nghiên cGu: Các huy n An Khê, Đak Pơ, Mang Yang

2.2 Nii dung nghiên c u

2.2.1 Mit vài nét v tình hình chăn nuôi và ho t ñing thú y t i tmnh Gia Lai

2.2.2 Tình hình d0ch b4nh LMLM gia súc t i tmnh Gia Lai tn năm 2005X

R Nghiên cGu h s- năm dLch

R Xác ñLnh các ch)ng virus lưu hành t'i các ñLa phương

R Xét nghi m huyAt thanh bò ñư c tiêm phòng

2.2.3 Nghiên c u bi4n pháp phòng, chWng d0ch b4nh LMLM trong nhZng

năm qua ñ? ñ xuCt nhZng bi4n pháp phòng, chWng d0ch b4nh hi4u qup nhCt

+ Công tác tiêm phòng dLch b nh LMLM t4 năm 2005R2009

+ Công tác tJ chGc ch-ng dLch

+ Công tác tuyên truy"n v,n ñ(ng nhân dân

2.3 Phương pháp nghiên c u

* Phương pháp thu thIp sW li4u

+ S' li#u th7 c p: Chúng tôi thu th,p s- li u ñư c lưu trT v" tình hình

chăn nuôi, công tác tiêm phòng, tình hình dLch b nh LMLM t'i Chi c;c Thú y

tYnh Gia Lai, phòng Nông nghi p và PTNT, phòng th-ng kê, tr'm thú y c)a

các huy n

+ S' li#u sơ c p: Chúng tôi tiAn hành ch@n 03 trong s- 17 ñơn vL hành

chính c)a tYnh Gia Lai ñ tiAn hành nghiên cGu là huy n Mang Yang, Đak Pơ,

thL xã An Khê Bư8c ñ u tiAn hành thu th,p s- li u tJng ñàn ñư c lưu trT t'i

tr'm thú y các huy n Mang Yang, Đak Pơ, thL xã An Khê vào các năm ñ

chúng tôi có cơ s ư8c lư ng s- phiAu ñi"u tra

KAt qu? s- li u lưu trT t'i các huy n, thL xã v" tJng ñàn gia súc ñư c

NguBn: phòng th'ng kê cDa các huy#n nghiên c7u

T4 kAt qu? này chúng tôi tiAn hành ch@n ra m(t s- xã c)a m‘i huy n ñ

tiAn hành nghiên cGu các chY tiêu ñ" ra Các xã chúng tôi ch@n là 5 xã trên

m(t huy n và ñư c b-c s- ngiu nhiên

R Huy n Mang Yang g m các xã: Đăk Ta Tuy, H’ra, Đăk Yă, Đăk

Drăng, thL tr$n Kon D~ng

R Huy n Đak Pơ g m các xã: Ya H(i, Phú An, Đak Pơ, Tân An, Cư An

R ThL xã An Khê g m: xã Cfu An, xã Xuân An, xã Thành An, phư>ng

An Bình, phư>ng An Phú

T4 ñó tJ chGc ñi"u tra b nh LMLM trên 3 huy n An Khê, Đak Pơ,

Mang Yang btng phiAu ñi"u tra M‘i huy n 5 xã, m‘i xã 20 phiAu