TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN KHOA NGOẠI NGỮ KINH TẾ Chuyên ngành Tiếng anh thương mại ~~~~o0o~~~~ BÀI TẬP LỚN MÔN HỌC TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH ĐỀ BÀI Anh, chị hãy tìm hiểu và phân tích quan điểm của Hồ[.]
Trang 1TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN
KHOA NGOẠI NGỮ KINH TẾChuyên ngành: Tiếng anh thương mại
~~~~o0o~~~~
BÀI TẬP LỚN
điểm của Hồ Chí Minh về cơ cấu thành phần kinh tế trong thời kỳ quá độ lên CNXH
ở Việt Nam? Sự vận dụng của Đảng trong phát triển kinh tế nhiều thành phần trong
thời kỳ đổi mới ở nước ta hiện nay?
Họ và tên sinh viên
Mã sinh viên
Lớp tín chỉ
Giảng viên
: NGUYỄN HÀ ANH : 11216404
: LLTT1101(222)_05 : TS NGUYỄN CHÍ THIỆN
Hà nội, 2023
MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 3 CHƯƠNG 1: QUAN ĐIỂM CỦA HỒ CHÍ MINH VỀ CƠ CẤU THÀNH PHẦN KINH
TẾ TRONG THỜI KỲ QUÁ ĐỘ LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI Ở VIỆT NAM 4 1.1 Thời kì quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam 4
Trang 21.2 Khái niệm cơ cấu thành phần kinh tế 5
1.3 Quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin về cơ cấu thành phần kinh tế trong thời kì quá độ lên chủ nghĩa xã hội 5
1.4 Quan điểm của Hồ Chí Minh về cơ cấu thành phần kinh tế trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam 7
1.4.1 Sở hữu tư liệu sản xuất trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam 7 1.4.2 Quan điểm của Hồ Chí Minh về cơ cấu thành phần kinh tế trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam 8
CHƯƠNG 2: SỰ VẬN DỤNG CỦA ĐẢNG TRONG PHÁT TRIỂN KINH TẾ NHIỀU THÀNH PHẦN TRONG THỜI KỲ ĐỔI MỚI Ở NƯỚC TA HIỆN NAY .12 2.1 Thực tiễn vận dụng quan điểm Hồ Chí Minh về cơ cấu thành phần kinh tế của Đảng trong phát triển kinh tế nhiều thành phần trong thời kỳ đổi mới ở nước ta hiện nay 12
2.2 Thành tựu vận dụng quan điểm Hồ Chí Minh về cơ cấu thành phần kinh tế 16 2.3 Hạn chế khi vận dụng quan điểm Hồ Chí Minh về cơ cấu thành phần kinh tế .18
2.4 Giải pháp 19
KẾT LUẬN 21
TÀI LIỆU THAM KHẢO 22
MỞ ĐẦU
-Chủ tịch Hồ Chí Minh là vị lãnh tụ kính yêu của dân tộc, là nhà tư tưởng lỗi lạc của phong trào cộng sản quốc tế và phong trào giải phóng dân tộc Bằng sự vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin vào điều kiện cụ thể của Việt Nam, Người đã đề ra những đường lối đúng đắn đưa cách mạng Việt Nam đi từ thắng lợi này đến thắng lợi khác Trên cương vị lãnh đạo
Trang 3quốc gia, chủ tịch Hồ Chí Minh cũng đã đưa ra những quan điểm chỉ đạo rất đúng đắn và sâusắc về xây dựng và phát triển kinh tế xuất phát từ thực tiễn Việt Nam lúc bấy giờ là một nướcnghèo với nền nông nghiệp lạc hậu thực hiện con đường quá độ lên chủ nghĩa xã hội không trảiqua chế độ tư bản chủ nghĩa.
Thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam là một khoảng thời gian lâu dài và giankhổ vì một chế độ này biến thành một chế độ khác triệt để và toàn diện trên tất các các lĩnh vựcvốn là một cuộc đấu tranh gay go và kịch liệt, giữa cái tốt và cái xấu, cái cũ và cái mới Để thựchiện thành công thời kỳ quá độ tiến lên chủ nghĩa xã hội phải giải quyết những nhiệm vụ vềkinh tế, chính trị Trong đó trọng tâm là những nhiệm vụ về kinh tế Chính nhờ quan điểm của
Hồ Chí Minh về cơ cấu thành phần kinh tế trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở ViệtNam, sau hơn 35 năm đổi mới kể từ Đại hội Đảng Cộng sản Việt Nam lần thứ VI, đất nước ta
đã thu được những thành tựu vượt trội về kinh tế Qua đó, Việt Nam đang ngày càng khẳngđịnh được vai trò, vị thế của đất nước cũng như ngày càng hoàn thiện thể chế kinh tế, chính trị,nâng cao năng suất lao động, năng lực cạnh tranh
Quan điểm của chủ tịch Hồ Chí Minh về những thành phần kinh tế là một bộ phận đặcsắc trong tư tưởng kinh tế của Người và vẫn giữ nguyên giá trị chỉ đạo đối với đất nước ta trongcông cuộc đổi mới phát triển nền kinh tế định hướng xã hội chủ nghĩa hiện nay Với mongmuốn góp phần làm sáng tỏ thêm quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về cơ cấu thành phầnkinh tế và đánh giá quá trình vận dụng quan điểm này trong thời kỳ đổi mới ở Việt Nam hiện,
nay, em đã chọn nghiên cứu đề tài: “Tìm hiểu và phân tích quan điểm của Hồ Chí Minh
về cơ cấu thành phần kinh tế trong thời kỳ quá độ lên CNXH ở Việt Nam? Sự vận dụng của Đảng trong phát triển kinh tế nhiều thành phần trong thời kỳ đổi mới ở nước
ta hiện nay?” Đề tài tập trung nghiên cứu quan điểm của chủ tịch Hồ Chí Minh về cơ cấu
thành phần kinh tế trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội và trong thời kỳ đổi mới hiện nay
ở nước ta đồng thời đánh giá và đưa ra một số giải pháp trong quá trình vận dụng quan điểm
này của Bác
CHƯƠNG 1: QUAN ĐIỂM CỦA HỒ CHÍ MINH VỀ CƠ CẤU THÀNH PHẦN KINH
TẾ TRONG THỜI KỲ QUÁ ĐỘ LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI Ở VIỆT NAM
1.1 Thời kì quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam
Trang 4Trên cơ sở học thuyết của C.Mác về phương thức sản xuất cộng sản chủ nghĩa,V.I.Lênin đã đưa ra học thuyết về xây dựng chủ nghĩa xã hội trong đó bộ phận quan trọng của
nó là lý luận về thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội Lênin đã xác định rõ: “Thời kỳ quá độ lênchủ nghĩa xã hội là thời kỳ cải biến cách mạng sâu sắc, triệt để, toàn diện từ xã hội cũ thành xãhội mới – xã hội xã hội chủ nghĩa Nó diễn ra từ khi cách mạng vô sản giành được chínhquyền, bắt tay vào việc xây dựng xã hội mới và kết thúc khi xây dựng thành công các cơ sở của
xã hội xã hội chủ nghĩa về vật chất kỹ thuật, kinh tế, văn hóa, tư tưởng Nói cách khác, kết thúcthời kỳ quá độ khi đã xây dựng xong cả về lực lượng sản xuất lẫn quan hệ sản xuất, cả cơ sởkinh tế lẫn kiến trúc thượng tầng xã hội xã hội chủ nghĩa”
Theo quan điểm của Mác – Ăng ghen khi nghiên cứu về chủ nghĩa tư bản trong giaiđoạn tư bản tự do cạnh tranh, Mác và Ăng ghen hy vọng chủ yếu vào hình thức quá độ trực tiếp
từ những nước tư bản phát triển lên chủ nghĩa xã hội Còn theo quan điểm của Lê nin, trongthời đại đế quốc chủ nghĩa, căn cứ vào lý luận của chủ nghĩa Mác, Lê nin đã đưa ra hình thứcquá độ thứ hai là quá độ gián tiếp lên chủ nghĩa xã hội ở những nước tư bản phát triển còn thấp,hoặc những nước có nền kinh tế nông nghiệp lạc hậu, chưa trải qua thời kỳ phát triển tư bảnchủ nghĩa, khi có những điều kiện cụ thể, nhất là trong điều kiện đảng kiểu mới của giai cấp vôsản nắm quyền lãnh đạo và được các lực lượng tiến bộ quốc tế giúp đỡ
Trên cơ sở vận dụng lý luận về thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội của chủ nghĩa Mác Lênin và tình tình thực tiễn Việt Nam, Hồ Chí Minh đã khẳng định: Con đường cách mạngViệt Nam trải qua hai tiến trình, tiến trình cách mạng dân tộc, dân chủ nhân dân và tiến trìnhcách mạng xã hội chủ nghĩa Thời kỳ quá độ là thời kỳ nối tiếp tất yếu của hai tiến trình trên.Như vậy, thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt nam thuộc hình thái quá độ gián tiếp từmột nước nông nghiệp lạc hậu, sau khi giành được độc lập dân tộc đi lên chủ nghĩa xã hội.Chính nội dung cụ thể này, Hồ Chí Minh đã làm phong phú thêm lý luận của chủ nghĩa Mác -Lênin về thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội
-Theo Hồ Chí Minh, đặc điểm lớn nhất khi bước vào thời kỳ quá độ ở nước ta là: "Từmột nước nông nghiệp, lạc hậu, tiến thẳng lên chủ nghĩa xã hội, không kinh qua giai đoạn pháttriển tư bản chủ nghĩa" Đặc điểm này sẽ chi phối, quy định toàn bộ nội dung, hình thức, bước
đi, cách làm chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam Từ đặc điểm này, Hồ Chí Minh cho rằng: "Tiến lênchủ nghĩa xã hội không thể một sớm, một chiều Đó là cả một công tác tổ chức và giáo dục.Việt Nam ta là một nước nông nghiệp lạc hậu, công cuộc đổi xã hội cũ thành xã hội mới giannan, phức tạp hơn đánh giặc Chủ nghĩa xã hội không thể làm mau chóng được, phải làm dầndần" Chúng ta xây dựng chủ nghĩa xã hội trong điều kiện vừa có hòa bình, vừa có chiến tranh;
Trang 5đồng thời thực hiện hai nhiệm vụ chiến lược, phản ánh đúng thực chất và quy luật phát triểncủa cách mạng Việt Nam: độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội
Thực chất của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta là quá trình cải biến nềnsản xuất lạc hậu thành nền sản xuất tiên tiến, hiện đại Thực chất của quá trình cải tạo và pháttriển nền kinh tế quốc dân cũng là cuộc đấu tranh giai cấp gay go, phức tạp trong điều kiệnmới, khi mà nhân dân ta hoàn thành cơ bản cách mạng dân tộc dân chủ Điều này đòi hỏi phải
áp dụng toàn diện các hình thức đấu tranh cả về chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội nhằm chốnglại các thế lực đi ngược lại con đường xã hội chủ nghĩa
1.2 Khái niệm cơ cấu thành phần kinh tế
Thành phần kinh tế là những khu vực kinh tế, những hình thức kinh tế dựa trên những
hình thức sở hữu nhất định về tư liệu sản xuất và thích ứng với trình độ nhất định của lực lượngsản xuất Như vậy, khi định nghĩa thành phần kinh tế sẽ cần phải căn cứ vào quan hệ kinh tế màtrước hết là quan hệ sở hữu về tư liệu sản xuất, do đó thành phần kinh tế cũng có nghĩa là chế
độ kinh tế Trong nền kinh tế thị trường hiện đại, người ta không sử dụng thuật ngữ thành phầnkinh tế mà dùng thuật ngữ khu vực kinh tế, nhưng cũng căn cứ vào vốn, tài sản thuộc về ai Do
đó, thành phần kinh tế là khu vực kinh tế, kiểu quan hệ kinh tế dựa trên một hình thức sở hữunhất định về tư liệu sản xuất Các thành phần kinh tế không tồn tại biệt lập mà có liên hệ chặtchẽ với nhau, tác động lẫn nhau tạo thành cơ cấu kinh tế thống nhất bao gồm nhiều thành phầnkinh tế
Cơ cấu thành phần kinh tế được hiểu là cơ cấu kinh tế trong đó mỗi bộ phận hợp
thành là một thành phần kinh tế Cơ cấu thành phần kinh tế có thể được xem xét trên phạm vitoàn bộ nền kinh tế, hay theo từng ngành kinh tế, từng vùng lãnh thổ Cơ sở để hình thành cơcấu thành phần kinh tế là chế độ sở hữu
1.3 Quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin về cơ cấu thành phần kinh tế trong thời kì quá độ lên chủ nghĩa xã hội
Tính quy luật chung về kinh tế của mỗi quốc gia dân tộc trong thời kỳ quá độ lên chủnghĩa xã hội, là phát triển nhiều thành phần kinh tế, quan điểm này được Lênin đưa ra trongChính sách kinh tế mới, để thay thế cho Chính sách cộng sản thời chiến đã lạc hậu và kìm hãm
sự phát triển kinh tế Đồng thời, Lênin coi việc phát triển các thành phần kinh tế, trong đó trọngtâm là chủ nghĩa tư bản nhà nước là nhịp cầu tiến lên chủ nghĩa xã hội từ một nền kinh tế tiểunông Đó là "một bước lùi" về mặt "lịch sử", nhưng lại là một bước tiến lớn hợp quy luật lịch
sử - tự nhiên trong hiện thực Và trong tác phẩm "Bàn về thuế lương thực", Lênin đã nêu ra cácthực thể kinh tế trong xã hội lúc bấy giờ Ông viết: "Chúng ta hãy kể ra những thành phần kinh
tế ấy:
Trang 61 Kinh tế nông dân kiểu gia trưởng, nghĩa là một phần lớn có tính chất tự nhiên
2 Sản xuất hàng hóa nhỏ (trong đó bao gồm đại đa số nông dân bán lúa mì)
3 Chủ nghĩa tư bản tư nhân
4 Chủ nghĩa tư bản nhà nước
5 Chủ nghĩa xã hội"
Như vậy Lênin nêu ra 5 thành phần kinh tế và thứ tự các thành phần kinh tế được Lêninsắp xếp một cách có chủ đích và hàm chứa ý nghĩa phương pháp luận Thứ tự đó phản ánhtrình độ sản xuất, các hình thức vận động của chế độ sở hữu trong tiến trình lịch sử từ thấp đếncao đồng thời còn thể hiện cấp độ tăng lên về tính chất xã hội chủ nghĩa của mỗi thành phầnkinh tế Trong một nước tiểu nông, muốn tiến lên chủ nghĩa xã hội phải trải qua một quá trình
lâu dài, trải qua nhiều nấc thang trung gian, trong đó, thành phần kinh tế chủ nghĩa tư bản nhà nước có vị trí, vai trò rất cao, được xem là “chiếc cầu nhỏ vững chắc xuyên qua” chủ nghĩa tư
bản để đi vào chủ nghĩa xã hội Phát triển chủ nghĩa tư bản nhà nước không chỉ là biện pháp
“quá độ đặc biệt” mà còn là khâu “trung gian” để chuẩn bị vật chất đầy đủ nhất cho chủ nghĩa
xã hội Về thành phần kinh tế sản xuất hàng hóa nhỏ, phải đáp ứng lợi ích kinh tế cho đại đa số
nông dân, mà trước hết là từ nông nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, dựa vào khôi phục và phát
triển kinh tế tiểu nông để khôi phục và phát triển đại công nghiệp Về kinh tế tư bản tư nhân,
khi chính sách kinh tế mới được áp dụng trong thực tiễn nước Nga, Lênin hiểu rõ có thể chủnghĩa tư bản sống lại, nhưng ông cho rằng không sợ nó, mà kiêu gọi Chính quyền Xô viết cần
sử dụng tư nhân nông dân, thợ thủ công, thương nhân…để phát triển kinh tế đất nước, bởi vì tưbản tư nhân sẽ tạo ra nhiều hàng hóa tiêu dùng cho xã hội - cơ sở ổn định chính trị Lênin đánh
giá rất cao vị trí, vai trò của thành phần kinh tế chủ nghĩa xã hội, đây là xương sống của nền
kinh tế - những mạch máu kinh tế cơ bản như công nghiệp, ngân hàng, tài chính tín dụng luônthuộc sở hữu nhà nước Khi chính sách kinh tế mới được thực hiện, Lênin chủ trương các xínghiệp quốc doanh hoạt động theo chế độ tự hoàn vốn, chế độ hạch toán kinh tế, các xí nghiệpnày được giao quyền tự chủ và tự chịu trách nhiệm vật chất với kết quả hoạt động của mình.Tóm lại, Lênin cũng cho rằng, sự tồn tại và phát triển các thành phần kinh tế khác nhau, cáchình thức tổ chức sản xuất kinh doanh dựa trên chế độ sở hữu khác nhau về tư liệu sản xuất,dẫn đến có sự đối lập nhau về lợi ích là điều hiển nhiên, không thể dùng ý chí chủ quan hay sứcmạnh hành chính mà phủ nhận sự đối lập đó dẫn đến xóa bỏ các thành phần kinh tế
Tóm lại, tuy tư tưởng trên của Lênin chưa được hoàn thiện trong chính sách kinh tế mớiNEP, song việc thực hiện "chính sách kinh tế mới” đã tạo điều kiện phát triển lực lượng sảnxuất, vì nó đáp ứng được yêu cầu của các quy luật kinh tế trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xãhội là phát triển nhiều thành phần kinh tế
Trang 71.4 Quan điểm của Hồ Chí Minh về cơ cấu thành phần kinh tế trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam
1.4.1 Sở hữu tư liệu sản xuất trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam
Sở hữu là phạm trù kinh tế biểu hiện quan hệ giữa người với người trong việc chiếmhữu của cải Quan hệ sở hữu là hình thức xã hội của hành vi chiếm hữu, là quan hệ kinh tế, là
cơ sở của những quan hệ xã hội Trong quan hệ sở hữu của cải vật chất thì quan hệ sở hữu về
tư liệu sản xuất giữ vai trò quyết định Trong lịch sử phát triển của nền sản xuất xã hội, chủ sởhữu có thể thống nhất ở một người, có thể tách bạch ở nhiều người; có thể là sở hữu riêng của
tư nhân (sở hữu tư nhân) hay sở hữu chung của cộng đồng, của xã hội (sở hữu công cộng) Bêncạnh hai loại hình đó là hình thức sở hữu hỗn hợp Sự xuất hiện của các hình thức sở hữu tưliệu sản xuất do tính chất và trình độ phát triển của lực lượng sản xuất quy định Lực lượng sảnxuất không ngừng vận động, biến đổi làm cho quan hệ sản xuất mà trước hết là quan hệ sở hữu
tư liệu sản xuất cũng không ngừng vận động, biến đổi
Đặc điểm to lớn nhất của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta là bỏ qua chế độ
tư bản chủ nghĩa, điểm xuất phát rất thấp, sản xuất nhỏ là phổ biến và nền kinh tế đan xennhiều hình thức sở hữu khác nhau Điều đó có nghĩa là trình độ của lực lượng sản xuất ở nước
ta còn rất thấp kém và do đó sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất vẫn còn phù hợp với trình độcủa lực lượng sản xuất, là nhân tố thúc đẩy sự phát triển của lực lượng sản xuất Bởi vậy, trongthời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất chẳngnhững không cần phải xoá bỏ mà còn cần được tạo mọi điều kiện để phát triển Hồ Chí Minhkhẳng định: Đường lối cải tạo xã hội chủ nghĩa của Đảng đối với nông nghiệp là đưa nông dânlàm ăn riêng lẻ đi dần từ tổ đổi công (có mầm mống xã hội chủ nghĩa) tiến lên hợp tác xã cấpthấp (nửa xã hội chủ nghĩa) rồi tiến lên hợp tác xã bậc cao (xã hội chủ nghĩa) Tuy nhiên, HồChí Minh còn thừa nhận sự tồn tại khách quan, tất yếu của các hình thức sở hữu không xã hộichủ nghĩa Người nhận định: Trong nước ta hiện nay có những hình thức sở hữu chính về tưliệu sản xuất như:
1 Sở hữu nhà nước tức là sở hữu toàn dân
2 Sở hữu của hợp tác xã tức là sở hữu tập thể của nhân đã lao động
3 Sở hữu của người lao động riêng lẻ
4 Một ít tư liệu sản xuất thuộc sở hữu của nhà tư bản
Từ việc tồn tại nhiều hình thức sở hữu, Hồ Chí Minh cho rằng việc tồn tại nhiều thànhphần kinh tế là yếu tố khách quan của nền kinh tế Việt Nam Trên thực tế, ngay sau khi miềnBắc giành được độc lập Hồ Chí Minh đã chủ trương thực hiện nhất quán một cơ cấu các thành
Trang 8phần kinh tế và ít nhiều thu được thành tựu khi đã tập chung tối đa các nguồn lực đất nước thựchiện thành công mọi mục tiêu cách mạng
1.4.2 Quan điểm của Hồ Chí Minh về cơ cấu thành phần kinh tế trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam
Nhận thức sâu sắc chủ nghĩa Mác - Lênin về những nguyên lý kinh tế, Hồ Chí Minh đãvận dụng sáng tạo vào điều kiện cụ thể ở Việt Nam để xác định chiến lược xây dựng phát triểnkinh tế của đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội Người chủ trương xóa bỏ dần
sự bóc lột của tư bản chủ nghĩa: “Chế độ kinh tế và xã hội của chúng ta nhằm thực hiện đầy đủquyền dân chủ của nhân dân, trên cơ sở kinh tế xã hội chủ nghĩa ngày càng phát triển, cách bóclột theo chủ nghĩa tư bản được xóa bỏ dần, đời sống vật chất và văn hóa của nhân dân ngàycàng được cải thiện’’
Tư tưởng Hồ Chí Minh về cơ cấu thành phần kinh tế nói chung, từng thành phần kinh tếnói riêng được thể hiện khá rõ trong “Hồ Chí Minh toàn tập”, nhưng rõ nhất trong hai tác phẩm
là “Thường thức chính trị” (năm 1953) và “Báo cáo Dự thảo Hiến pháp (năm 1959)” Theo đó,
về cơ cấu các thành phần kinh tế trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, HồChủ tịch cho rằng, “có nước thì đi lên chủ nghĩa xã hội (cộng sản) như Liên Xô, có nước phảikinh qua chế độ dân chủ mới rồi tiến lên chủ nghĩa xã hội” như các nước Đông Âu, TrungQuốc, Việt Nam
Có thể hiểu “chế độ dân chủ mới” theo quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh khi đó làgiai đoạn lịch sử tương ứng với khái niệm “thời kỳ quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội” của nước tahiện nay Người lý giải, nước ta phải trải qua một giai đoạn dân chủ mới vì "đặc điểm to lớncủa thời kỳ quá độ là một nước nông nghiệp lạc hậu tiến thẳng lên chủ nghĩa xã hội không phảikinh qua giai đoạn phát triển tư bản chủ nghĩa" Bác đã phân tích: “Trong sự nghiệp xây dựngCNXH, Đảng, Nhà nước và nhân dân ta chưa có kinh nghiệm, nhất là trên lĩnh vực kinh tế.Đây là công việc hết sức mới mẻ đối với Đảng ta nên phải vừa làm, vừa học và có thể vấp váp,thiếu sót Xây dựng xã hội mới bao giờ cũng khó khăn, phức tạp hơn đánh đổ xã hội cũ đã lỗithời”
Đối với cơ cấu kinh tế, Hồ Chí Minh đề cập đến cơ cấu các thành phần kinh tế và cơcấu ngành, cơ cấu kinh tế vùng, lãnh thổ Trước cuộc kháng chiến năm 1953, theo quan điểmcủa Hồ Chí Minh cơ cấu gồm 6 thành phần là: Kinh tế địa chủ phong kiến bóc lột địa tô; kinh
tế quốc doanh; kinh tế hợp tác xã; kinh tế cá thể của nông dân và của thủ công nghệ; kinh tế tưbản tư nhân; kinh tế tư bản quốc gia
Tuy nhiên, khi chế độ dân chủ mới ở nước ta ngày càng phát triển, kinh tế địa chủphong kiến bị loại bỏ Vì vậy trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội chỉ còn 5 thành phần
Trang 9kinh tế còn lại Trong tác phẩm "Thường thức chính trị" viết năm 1953, Hồ Chí Minh cũng đãnêu rõ bản chất của chế độ công hữu xã hội chủ nghĩa và đã cụ thể hoá các thành phần kinh tế.Trước hết, Hồ Chí Minh nêu rõ “Hiện nay nước ta (vùng tự do) có 5 thành phần kinh tế sau:
1 Kinh tế quốc doanh có tính chất chủ nghĩa xã hội Vì tài sản các xí nghiệp ấy là củachung của nhân dân, của Nhà nước, chứ không phải của riêng Trong các xí nghiệp quốc doanhthì xưởng trưởng, công trình sư và công nhân đều có quyền tham gia quản lý, đều là chủ nhân.Việc sản xuất thì do sự lãnh đạo thống nhất của Chính phủ nhân dân
2 Các hợp tác xã tiêu thụ và hợp tác xã cung cấp, có tính chất nửa chủ nghĩa xã hội.Nhân dân góp nhau để mua những thứ minh cần dùng, hoặc để bán những thứ mình sản xuấtkhông phải kinh qua các người con buôn, không bị họ bóc lột Các công hội đổi công ở nôngthôn, cũng là một loại hợp tác xã
3 Kinh tế cá nhân của nông dân và của thủ công nghiệp, họ thường tự túc ít có gì bản
và cũng ít khi mua gì Đó là một thứ kinh tế lạc hậu
4 Kinh tế tư nhân tư bản Họ bóc lột công nhân, nhưng đồng thời họ cũng góp phần vàoxây dựng kinh tế
5 Kinh tế tư bản quốc gia là Nhà nước hùn vốn với tư nhân để kinh doanh và do Nhànước lãnh đạo Trong loại này, tư bản của tư nhân là chủ nghĩa tư bản Tư bản của Nhà nước làchủ nghĩa xã hội.” (Hồ Chí Minh toàn tập, Nhà XBCTQG, 2000, T.7, Tr.221)
Với 5 thành phần kinh tế tồn tại ở nước ta lúc bấy giờ, Hồ Chí Minh đã phân tích rất rõvai trò của từng thành phần kinh tế
Thành phần kinh tế quốc doanh theo Hồ Chí Minh thì đây là thành phần kinh tế cơ
bản, quan trọng nhất vì nó “có tính chất chủ nghĩa xã hội, vì tài sản của các xí nghiệp ấy là củachung của nhân dân, của Nhà nước chứ không phải của riêng Trong xí nghiệp quốc doanh thìxưởng trưởng, công trình sư và công nhân đều có quyền tham gia quản lý, đều là chủ nhân,việc sản xuất thì do sự lãnh đạo thống nhất của chính phủ nhân dân” (T.7, Tr221) Hồ ChíMinh còn chỉ ra vị trí quan trọng của kinh tế quốc doanh “ công tư đều lợi Kinh tế quốcdoanh là công, nó là nền tảng và sức lãnh đạo của kinh tế dân chủ mới, cho nên chúng ta phải
ra sức phát triển nó và nhân dân ta phải ủng hộ nó Đối với những người phá hoại nó, trộm cắpcủa công, khai gian lận thuế thì phải trừng trị” (T.7, Tr 221)
Đối với hợp tác xã đây là vấn đề được Hồ Chí Minh đặc biệt quan tâm và đề cập từ rất
sớm Trong tác phẩm “Đường cách mệnh” Người cho rằng “hợp tác xã là “góp gạo thổi cơmchung” cho khỏi hao của tốn công, lại có nhiều phần vui vẻ” (T2, Tr.313) Trong “Thưởng thứcchính trị” Hồ Chí Minh đã coi “hợp tác xã tiêu thụ và hợp tác xã cung cấp có tính chất nửa chủnghĩa xã hội, nhân dân góp nhau để mua những thứ mình cần dùng hoặc bán những thứ mình
Trang 10sản xuất không phải kinh qua các người con buôn, không bị bóc lột Các hộ đổi công ở nôngthôn cũng là một loại hợp tác xã” (T.7, Tr.221).
Để thành lập các hợp tác xã phải trên nguyên tắc tổ chức và nhận thức rõ: tổ đổi công,hợp tác xã là phải tự nguyện nghĩa là tuyên truyền giải thích ai muốn vào thì vào không phảinắm cổ kéo người ta vào Tuy nhiên, những quan niệm ban đầu của Hồ Chí Minh về hợp tác xãvẫn còn đơn giản, phiến diện Nhưng dù sao trong bối cảnh xây dựng chủ nghĩa xã hội chưaphải là nhiệm vụ trực tiếp thì những quan niệm của Hồ Chí Minh về hợp tác xã vẫn mang tínhđộc lập và sáng tạo cao
Kinh tế cá nhân của nông dân và của thủ công nghệ, Người đã phân tích thành phần
kinh tế này “Họ thường tự túc, ít có gì bán và cũng ít khi mua gì Đó là một kinh tế lạc hậu”.Song thành phần kinh tế này “đó cũng là lực lượng cần thiết cho cuộc xây dựng kinh tế nướcnhà” (T.7, Tr.222) mặc dù thành phần kinh tế này bé nhỏ, lạc hậu và năng suất thấp
Về kinh tế tư bản tư nhân, Hồ Chí Minh chỉ rõ “Họ bóc lột công nhân nhưng đồng
thời họ cũng góp phần vào xây dựng kinh tế Đó cũng là lực lượng cần thiết cho xây dựng nướcnhà Vì vậy chính phủ phải bảo vệ quyền lợi của công nhân Đồng thời vì vậy lợi ích lâu dài,anh chị em thợ cũng để cho chủ được số lợi hợp lý, không yêu cầu quá mức” (T.2, Tr.222)
“Kinh tế tư bản quốc gia là nhà nước là nhà nước hùn vốn với tư nhân để kinh doanh
và do nhà nước lãnh đạo Trong loại này, tư bản của tư nhân là chủ nghĩa tư bản, tư bản củanhà nước là chủ nghĩa xã hội” Đến năm 1959, trong báo cáo về Dự thảo Hiến pháp sửa đổi tại
kỳ họp thứ 11 Quốc hội khoá I, Hồ Chí Minh viết “Đối với những nhà tư bản công thương, nhànước không xoá bỏ quyền sở hữu về tư liệu sản xuất và của cải khác của họ mà ra sức hướngdẫn họ hoạt động nhằm lợi cho quốc kế dân sinh, phù hợp với kế hoạch kinh tế nhà nước.Đồng thời, nhà nước khuyến khích và giúp đỡ họ cải tạo theo chủ nghĩa xã hội bằng hình thứccông tư hợp doanh và những hình thức cải tạo khác” (T.9, Tr.589)
Trên cơ sở phân tích các thành phần kinh tế ở vùng tự do như trên, Hồ Chí Minh chorằng: Để đẩy mạnh sản xuất, tạo ra nhiều của cải cho xã hội cần phải cỏ chính sách phù hợpđối với các thành phần kinh tế Các chính sách của Hồ Chí Minh về cơ cấu kinh tế nhiều thànhphần đó có thể khái quát xác định trên 4 mặt chính:
1 Công tư đều có lợi, kinh tế quốc doanh là công Phải ra sức ủng hộ nó phát triển,trừng trị kẻ phá hoại, trộm cắp, trốn thuế Tư là những nhà tư bản dân tộc và kinh tế cá nhâncủa nông dân và thủ công nghệ, cần phải phục tùng sự lãnh đạo của kinh tế quốc gia, phải hợpvới lợi ích của đại đa số nhân dân
2 Chủ thợ đều lợi Chủ và thợ đều tự giác tự động, tăng gia sản xuất lợi cả đôi bên
Trang 113 Công nông giúp nhau Công nhân ra sức sản xuất nông cụ và các thử cần dùng khác,
để cung cấp cho nông dân Nông dân thì ra sức tăng gia sản xuất, để cung cấp lương thực vàcác thứ nguyên liệu cho công nhân Do đó mà càng thắt chặt liên minh giữa công nông
4 Lưu thông trong ngoài Ta ra sức khai làm thổ sản để bản cho các nước bạn và đểmua những thứ ta cần dùng Các nước bạn mua những thứ ta đưa ra và bán cho ta những hànghóa ta chưa chế tạo được Đó là chính sách mậu dịch, giúp đỡ lẫn nhau rất có lợi cho kinh tế ta
Bốn chính sách ấy là mấu chốt để phát triển kinh tế của nước ta"
Các thành phần kinh tế hoạt động theo pháp luật đều là bộ phận hợp thành quan trọngcủa nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, bình đẳng trước pháp luật, cùng pháttriển lâu dài, hợp tác và cạnh tranh lành mạnh Kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo, là lựclượng vật chất quan trọng Chủ tịch Hồ Chí Minh xây dựng cơ cấu thành phần kinh tế với địnhhướng rõ ràng Đó là phát triển các thành phần kinh tế định hướng xã hội chủ nghĩa và đặt nềnkinh tế quốc doanh làm nền tảng, là nền kinh tế lãnh đạo bởi vì đây “làm đòn bẩy mạnh tăngtrưởng kinh tế và giải quyết những vấn đề xã hội, mở đường, hướng dẫn, hỗ trợ các thành phầnkinh tế khác cùng phát triển, làm lực lượng vật chất để Nhà nước thực hiện chức năng điều tiết
và quản lý vĩ mô, tạo nền tảng cho chế độ xã hội mới"
Hồ Chí Minh cũng có quan điểm khách quan với kinh tế tư bản tư nhân trong nước vìnhìn thấy đặc điểm riêng của giai cấp tư sản Việt Nam Đó là "giai cấp tư sản ở ta thì họ có xuhướng chống đế quốc, có xu hướng yêu nước", cho nên, "nếu mình thuyết phục khéo, lãnh đạokhéo, họ có thể hướng theo chủ nghĩa xã hội" Bên cạnh đó, Người cũng rất quan tâm đến việclàm ăn, phát triển kinh tế, đầu tư của người nước ngoài tại Việt Nam: "Các bạn, người buônbán, kinh doanh, tiểu thương, tiểu chủ, công nhân và trí thức, đã chung sống với nhân dân ViệtNam Các bạn đã khai cơ lập nghiệp ở Việt Nam Những hoạt động chính đáng về kinh tế vàvăn hóa của các bạn cũng có lợi cho Việt Nam Vì vậy tôi khuyên các bạn: Các bạn cứ yênlòng làm ăn như thường Nhân dân và Chính phủ Việt Nam sẽ giúp đỡ và bảo hộ các bạn"
Thừa nhận sự tồn tại khách quan, lâu dài của các thành phần kinh tế không xã hội chủnghĩa là sự vận dụng sáng suốt những quan điểm Mác-xít của Hồ Chí Minh trong xây dựngchủ nghĩa xã hội ở thời kỳ quá độ Mặt khác với đường lối xây dựng, phát triển cơ cấu cácthành phần kinh tế, Hồ Chí Minh đã huy động được sức mạnh của toàn dân tộc có liên minhcông nông trí thức làm gốc cùng tiến vào thời kỳ mới của dân tộc – xây dựng thành công chủnghĩa xã hội, hoàn thành khát vọng của dân tộc: Độc lập dân tộc và tự do hạnh phúc cho toàndân Đây cũng là giải pháp quan trọng nhằm giải phóng sức sản xuất, khơi dậy tiềm năng củađất nước