Gần đây, tình trạng học sinh lơ là với môn học lịch sử đã trở nên phổ biến. Trong các kỳ thi tốt nghiệp, thi đại học, bài làm môn sử có điểm không cũng không ít. Trước thực trạng này chúng ta cần xem lại việc dạy và học lịch sử trong các trường học, Trách nhiệm này không chỉ thuộc về các thầy cô giáo mà còn do sự bất cập của việc giảng dạy môn sử, trong đó có tiết Lịch sử địa phương. Trong trường phổ thông, ngoài các tiết học chính khoá theo phân phối chương trình khung của Bộ Giáo dục và Đào tạo, mỗi môn học vào cuối kỳ đều có 2 tiết chương trình địa phương. Môn sử cũng nằm trong quy định ấy. Chương trình sử địa phương không có một bài dạy cụ thể nào, phần lớn đều do các thầy cô chủ động biên soạn và thực hiện. Vì không có giáo án thống nhất, lại bố trí ở cuối kỳ nên thường bị bỏ qua hoặc cho học sinh tự tìm hiểu lấy. Điều này dẫn đến nhiều bất cập khi thực hiện triển khai tiết dạy lịch sử địa phương. Thực tế trong các nhà trường: thầy cô dạy sử thường rất ngại dạy các tiết lịch sử địa phương bởi nhiều lý do: Thứ nhất: môn sử vốn được xem là “môn phụ” nên giáo viên có rất ít giờ trên lớp (thường mỗi khối lớp chỉ có 12 tiếttuần), nếu vì lý do gì mà phải nghỉ học tất nhiên sẽ chậm chương trình, và 2 tiết dạy sử địa phương được thầy cô chủ yếu dùng để dạy bù chương trình chậm. Thứ hai: mỗi địa phương có một truyền thống lịch sử khác nhau. Thầy cô giáo muốn dạy tốt tiết lịch sử địa phương thường phải bỏ ra rất nhiều công sức tìm tòi, sưu tầm tài liệu. Việc sưu tầm tư liệu phục vụ cho tiết dạy lịch sử địa phương rất mất thời gian (chỉ ở những địa phương có di tích lịch sử được xếp hạng cấp tỉnh, quốc gia hoặc các nơi có danh nhân nổi tiếng mới có sẵn tư liệu để dạy). Mặt khác, nguồn tư liệu về thần phả địa phương không có căn cứ nào, chủ yếu dựa vào các câu chuyện truyền lại trong dân gian, vì thế những kiến thức lịch sử địa phương có khi chính những người trông coi di tích cũng không nắm vững nên việc cung cấp kiến thức lịch sử địa phương cho các thầy cô giáo quả là điều khó. Thứ ba: Tiết dạy sử địa phương không có nội dung cụ thể trong chương trình, nên phòng giáo dục không có cơ sở để kiểm tra đánh giá. Giáo viên có thể “mạnh ai nấy làm” Vì những nguyên nhân trên, tiết dạy lịch sử địa phương đã bị nhiều giáo viên dạy sử xem nhẹ, thậm chí là bỏ qua. Trong thực tế, học sinh lại rất hào hứng với 2 tiết ít ỏi của chương trình này. Bởi qua đó, các em được biết thêm về những danh nhân văn hóa của quê hương mình. Các em cũng được đi tham quan những di tích lịch sử văn hoá của nơi mình sinh sống, để hiểu thêm về quê hương với những truyền thống tốt đẹp và công trạng của các bậc tiền nhân.
Trang 1Người biên soạn : ThS truong minh toan Lớp : Đại học GIAO DUC TIEU HOC
Hình thức : Đào tạo Liên thông trực tuyến
Trang 3Chương 1 TỔNG QUAN VỀ NGHIÊN CỨU LỊCH SỬ VÀ ĐỊA LÝ ĐỊA
PHƯƠNG Ở TIỂU HỌC
1.1 Cơ sở lý luận
1.1.1 Quan niệm về LS và ĐL địa phương ở Tiểu học
Lịch sử là tất cả những gì đã xảy ra trong quá khứ, nhưng nhận thức đúng về nó không chỉ có hiểu biết hiện tại mà cả tương lai Chính nhận thức
vô hạn của con người qua các thế hệ đã làm cho lịch sử của chính mình ngày càng được hoàn thiện hơn
Địa lý là toàn bộ hoặc một phần bề mặt tự nhiên của Trái Đất và các hiện tượng
tự nhiên, kinh tế, dân cư cùng tình hình phân bố của chúng trên bề mặt đó
Ở mỗi quốc gia, dân tộc ĐL và LS địa phương có tầm quan trọng nhất định đối với thành phần dân cư và văn hóa lịch sử của từng vùng đó
Chẳng hạn, đến Tây Bắc phải hiểu địa lý, phong tục tập quán địa phương Tây Bắc; Đến Đồng bằng Sông Cửu Long phải hiểu đặc trưng về điều kiện tự nhiên, khí hậu, sông ngòi, văn hóa, lịch sử vùng Nam Bộ,
Trước hết, để hiểu đúng và đầy đủ về khái niệm “LSĐP” và “ĐLĐP”, chúng ta
phải hiểu đúng về khái niệm “Địa phương”
Có ý kiến cho rằng: “Địa phương là những vùng đất nhất định nằm trong một quốc gia có những sắc thái đặc thù riêng, là bộ phận cấu thành đất nước”
Cũng có ý kiến cho rằng những gì không phải của cả nước hay dân tộc là của
“Địa phương” Hay có ý kiến khác lại khẳng định: “Địa phương là những vùng, khu vực trong quan hệ vớinhững vùng và những khu vực khác trong cả nước”
Như vậy, khái niệm “địa phương” có thể hiểu theo hai khía cạnh vừa cụ thể và trừu tượng Với nghĩa thứ nhất, có thể gọi địa phương là những đơn vị hành chính như các xã, huyện, tỉnh, thành phố Với nghĩa thứ hai, có thể gọi
Trang 4“địa phương” là những vùng đất nhất định được hình thành trong lịch sử, có ranh giới tự nhiên để phân biệt với vùng đất khác như: miền Bắc, miền Trung, miền Nam, Tây nguyên, Tây Bắc, Dù hiểu theo cách nào thì “địa phương”
là một vùng đất hay khu vực nhất định trong một quốc gia, có ranh giới tự nhiên hay địa giới hành chính với những nét đặc thù riêng để có thể phân biệt vùng này với vùng khác hay địa phương này với địa phương khác
Từ nhận thức về “địa phương” như trên, chúng ta có thể hiểu khái niệm
“LSĐP” và “ĐLĐP” LSĐP và ĐLĐP là: “nghiên cứu các đơn vị hành chính, như lịch sử của làng, xã, huyện, tỉnh, vùng, miền, nghiên cứu về điều kiện tự nhiên, đặc điểm kinh tế, dân cư và các đặc trưng cấu thành nét riêng biệt của địa phương đó
Thứ nhất, nghiên cứu các đơn vị hành chính của một quốc gia:
các thôn, xã huyện, tỉnh, thành phố…Với loại đối tượng này, LS&ĐLĐP nghiên cứu toàn diện các hoạt động của con người (kinh tế, văn hóa, chính trị, quân
sự, tư tưởng, tôn giáo…) ở một địa phương Những mặt đó phải gắn liền với quá trình hình thành, ổn định và phát triển của địa phương nhưng phải được xem xét đánh giá trong bối cảnh chung của LSĐLDT Trên cơ sở khai thác nét độc đáo, đặc thù của địa phương, những giá trị vật chất và văn hóa tinh thần, những đóng góp quý báu để xây dựng truyền thống chung, bổ sung chỉnh hóa LSĐLDT Nghiên cứu về đối này có nhiều thể loại phong phú, chẳng hạn: Thông
sử địa địa lý phương, lịch sử Đảng bộ địa phương, lịch sử phong trào cách mạng địa phương, lịch sử phát triển kinh tế, văn hóa ở địa phương, những truyền thống tốt đẹp của địa phương trong lịch sử,
Thứ hai, LSĐLĐP nghiên cứu điều kiện tự nhiên, đặc điểm kinh tế, các sự kiện,
hiện tượng lịch sử ở một vùng có liên quan tới những sự kiện, biến cố trong LSDT như: Cách mạng tháng Tám ở địa phương có liên quan đến Cách mạng Tháng 8-
1945 của cả nước…
Thứ ba, nghiên cứu các đơn vị sản xuất (nông trường, lâm trường, xí nghiệp, nhà
Trang 5(tổ chức Đoàn thanh niên, phụ nữ, Mặt trận Tổ quốc, ngành Bưu điện, Giao thông Ở loại đối tượng này thường được trình bày sự phát triển hoặc lịch sử truyền thống ngành.Các đối tượng nghiên cứu của LSĐLĐP khá phong phú và đa dạng Do vậy, trong qua trình biên soạn và giảng dạy LSĐLĐP để giảng dạy, GV cần căn cứ vào chương trình giảng dạy để chọn lựa những vấn đề, sự kiện lịch sử địa phương có quan hệ mật thiết với LSDT, đó phải là những sự kiện cơ bản, tiêu biểu của địa phương
1.1.2 Quan niệm về bài học LSĐLĐP
LSĐLĐP là bộ phận cấu thành LSĐLDT Chính vì vậy, dạy học LSĐLĐP giúp cho HS nhận thức sâu sắc hơn về điều kiện tự nhiên, dân cư, đặc điểm kinh tế, các sự kiện, hiện tượng nhân vật lịch sử điển hình của LSDT Vậy chúng ta hiểu như thế nào về bài học LSĐLĐP? Nó có những đặc trưng gì để phân biệt với các loại bài học khác Để có thể hiểu được thế nào là bài học LSĐLĐP, trước hết cần tìm hiểu quan niệm về “bài học lịch sử và địa lý dân tộc”
Dạy học nói chung, dạy học LS&ĐL nói riêng đều nhằm thực hiện mục đích giáo dưỡng, giáo dục, phát triển
Việc thực hiện nhiệm vụ “về giáo dưỡng, giáo dục, phát triển được thông qua từng bài học cụ thể”
Mỗi bài học LS&ĐL là một bộ phận của hệ thống thống nhất của các bài học được quy định theo chương trình nó có nhiệm vụ thực hiện một phần chương trình SGK của môn LS&ĐL, qua đó từng bước hoàn thành mục tiêu của bộ môn”
=> Như vậy, chúng ta có thể hiểu bài học LS&ĐLĐP là “một bộ phận của LS&ĐL dân tộc”
1.2 Vị trí và ý nghĩa của Dạy học Lịch sử và Địa lý địa phương ở Tiểu học
- Nghiên cứu LS&ĐLĐP để thấy được những đóng góp cụ thể của nhân dân các địa phương trong quá trình phát triển của lịch sử dân tộc
Trang 6- Nghiên cứu LS&ĐLĐP góp phần giáo dục các thế hệ sau tình yêu đối với quê hương đất nước, với dân tộc, lòng kính trọng đối với tổ tiên và các thế hệ đi trước Người học tự hào với lịch sử quê hương qua đó cũng thấy được trách nhiệm của mình với địa phương, với dân tộc, với tổ tiên và các thế hệ mai sau
- LS&ĐLĐP là một bộ phận hữu cơ của lịch sử và địa lý dân tộc, vì vậy, khi dạy học LS&ĐLĐP giáo viên cần tuân thủ các nguyên tắc và phương pháp dạy học cơ bản của bộ môn.Tuy nhiên, do đặc thù của LS&ĐLĐP là loại kiến thức khá quen thuộc và gần gũi nên giáo viên cần chú ý một số điểm sau:
Thứ nhất, do ưu thế của LS&ĐLĐP là tìm hiểu điều kiện tự nhiên, đặc điểm kinh
tế, dân số, văn hóa, những sự kiện, nhân vật lịch sử rất quen thuộc, dễ tiếp xúc ngay tại địa phương Ở một mức độ nào đó, có khi học sinh đã biết, đã nghe, đã nhìn thấy
Vì vậy, giáo viên phải tận dụng tối đa các hình thức dạy học, phát huy hết khả năng
của học sinh đối với việc thu nhận kiến thức thông qua các kênh khác nhau như: hỏi người lớn trong gia đình, sưu tầm tài liệu đã được in ấn trên địa bàn qua sách báo, tranh ảnh, điền dã tại các địa phương gần nơi sinh sống, gặp các nhân chứng lịch
sử, gặp gỡ các nghệ nhân, danh nhân địa phương, trao đổi trong nhóm, thảo luận cả lớp, tổ chức cho các em thực hiện một dự án nhỏ về nội dung bài học, tránh việc
các em phải ngồi nghe các thông tin cứng nhắc, khô khan và thiếu tính hấp dẫn, cụ thể, sinh động là điều mỗi giáo viên đều có thể làm được
Thứ hai, phải đổi mới cách đánh giá các nội dung địa phương: Cho dù thời lượng
dành cho các tiết địa phương trong chương trình không nhiều nhưng không nên coi đây là phần phụ, nội dung ngoại khoá của chương trình chính khoá, học chỉ để biết Nên có cách đánh giá, cho điểm với những cách làm riêng của chương trình địa phương như viết bài thu hoạch, sáng tác thơ ca, sưu tầm tài liệu, vẽ tranh, thi diễn thuyết các chủ đề theo nhóm, lớp, nhằm tạo ra sự thích thú của các em với những nội dung trong bài học
Thứ ba, nên sử dụng các hình thức dạy học sau:
Trang 7- Tổ chức cho học sinh được đi tham quan học tập tại các di tích lịch sử, danh lam thắng cảnh của địa phương, các công trình kiến trúc, nhà bảo tàng, nhà truyền thống,, các làng nghề ở địa phương, để các em có cái nhìn sâu sắc hơn, đầy đủ hơn về những vấn đề đang diễn ra tại địa phương mình
- Có thể lập các nhóm sưu tầm các nội dung về LS&ĐLĐP ở tại xóm, xã, địa phương đang sinh sống Đây là việc làm lâu dài, cần đầu tư nhiều công sức và phải
có những bước đi hết sức cụ thể Nếu tổ chức tốt, học sinh có thể làm quen được với công việc rất có ý nghĩa này và hình thành được một số kỹ năng cần thiết cho cuộc sống sau này của các em: tự tin, chủ động, sáng tạo Bước đầu có thể cho các em viết tiểu sử, sưu tầm các kỷ vật, các câu chuyện của các anh hùng, liệt sĩ, các cựu chiến binh, các mẹ Việt Nam anh hùng của quê hương mình trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ,
Tùy quy mô, tính chất của sự kiện mà có thể ảnh hưởng đến từng địa phương, quốc gia và thậm chí cả thế giới Cho nên, tri thức LS&ĐLĐP là một bộ phận hợp thành, là biểu hiện cụ thể và phong phú của lịch sử địa lý dân tộc Nó chứng minh sự phát triển hợp quy luật của mỗi địa phương trong sự phát triển chung của cả dân tộc
Vì vậy, giữa lịch sử địa lý dân tộc và LS&ĐLĐP có mối quan hệ biện chứng không thể tách rời Dạy học LS&ĐLĐP có khả năng rất to lớn trong việc cung cấp cho học sinh những tri thức lịch sử về địa phương, trên cơ sở đó giáo dục cho học sinh tình yêu quê hương tha thiết, niềm tự hào chính đáng về nơi “chôn nhau cắt rốn”
Trong quá trình dạy học của mình, nếu giáo viên tiến hành dạy học LS&ĐLĐP theo chương trình quy định hoặc liên hệ với LS&ĐLĐP khi giảng dạy lịch sử dân tộc
và tổ chức công tác ngoại khóa thì sẽ làm cho học sinh say mê, hứng thú học tập bộ môn và nâng cao hiệu quả của quá trình dạy học
Điều này cũng phù hợp với đặc điểm lứa tuổi học sinh phổ thông Các em đang
độ tuổi thiếu niên hoặc bước sang ngưỡng cửa của thanh niên, còn nặng tình cảm, quen nhận biết từ gần đến xa, từ hẹp đến rộng, từ cụ thể đến trừu tượng
Trang 8Kiến thức địa lý địa phương là kiến thức về các sự vật, hiện tượng hết sức gần gũi, thân quen mà học sinh nhìn thấy hàng ngày Do vậy nó tạo điều kiện hình thành biểu tượng địa lý cho học sinh Mà như chúng ta biết, biểu tượng địa lý lại là cơ sở
để tạo ra khái niệm địa lý, vì nó phản ánh được những thuộc tính của khái niệm địa
lý tương ứng Biểu tượng về các sự vật, hiện tượng càng sáng và càng đầy đủ thì việc nhận thức càng tốt Đồng thời, khi giáo viên biết lồng ghép, tích hợp kiến thức địa lý địa phương vào trong bài giảng địa lý sẽ gây được sự hứng thú, tính tự giác, tích cực học tập của học sinh Bên cạnh đó, những kiến thức địa lý địa phương mà nhà trường trang bị cho học sinh nếu có giá trị thực tiễn sẽ tạo điều kiện để học sinh có thể vận dụng được vào công việc lao động sản xuất tại địa phương, tham gia cải tạo xây dựng quê hương giàu đẹp
1.3 Việc dạy và học Lịch sử - Địa lý địa phương hiện nay
Hiện nay, có một số tiết học lịch sử và địa lý Việt Nam nói chung, LS&ĐLĐP nói riêng được tiến hành một cách sinh động nhờ có sự quan tâm đầu tư cho soạn giảng, đổi mới hình thức tổ chức hoạt động cho học sinh trên lớp
Tuy nhiên, việc dạy học này chưa được thực hiện đều ở đại bộ phận giáo viên của các trường Nhiều tiết dạy vẫn chưa tổ chức được cho học sinh sưu tầm tư liệu và chuẩn bị bài chu đáo, chưa tạo được sự hứng thú cho học sinh tham gia học hỏi và tìm hiểu kĩ bài học Điều này dẫn đến nhiều học sinh không biết gì về nơi mình đang sinh sống có những gì, truyền thống lịch sử cha ông hay nhầm lẫn rất nhiều các khái niệm với nhau Đây là một điểm yếu cần được khắc phục
Chẳng hạn, rất nhiều học sinh còn nhầm lẫn kiến thức địa lý địa phương mình đang sống thuộc vùng nào trong cả nước, ở đó có đặc điểm kinh tế ra sao, trồng cây
gì, nuôi con gì, tại sao lại có điều đó,…
Đối với kiến thức lịch sử địa phương cũng thế Chẳng hạn khi dạy bài khởi nghĩa Trương Định trong SGK LS&ĐL5 các em còn mô hồ về tên gọi Gò Công, hay không biết Trương Định là nhân vật lịch sử đóng góp to lớn cho cả lịch sử dân tộc và lịch
Trang 9Đối với kiến thức lịch sử địa phương, giáo viên gặp không ít khó khăn khi dạy Lịch sử Việt Nam Một nguyên nhân quan trọng của tình trạng trên là các sách lịch
sử của chúng ta viết về các thời kì còn nặng về chính trị và quân sự, nêu quá chi tiết
về diễn tiến của các trận chiến, mà ít chú ý đến nội dung trọng tâm của việc xây dựng
và bảo vệ đất nước
Hình thức tổ chức cho học sinh tham quan, học tập ở các di tích lịch sử chỉ diễn
ra đối với các trường nằm ở trung tâm hoặc là gần các di tích, còn những trường ở
xa, vùng khó khăn hầu như không được tiến hành…Trong giờ học lịch sử và địa lý địa phương, giáo viên chủ yếu sử dụng tài liệu thành văn, các loại tài liệu khác như tài liệu đồ dùng trực quan, tài liệu truyền miệng dân gian, tài liệu điền dã ít được khai thác, sử dụng, nên bài học thường khô khan, nhàm chán
Thực trạng học sinh không ham thích học lịch sử và địa lý địa phương đang còn diễn ra ở một số trường học, dẫn đến tình trạng một số tiết học chưa đảm bảo được nội dung và yêu cầu của chương trình
- GV chưa hiểu hiết vị trí của môn học, nên xem đây là nhiệm vụ chỉ dạy cho xong GV chưa biết kết hợp lồng ghép dạy LSĐLĐP với LSĐLDT
- Thiếu nguồn tư liệu để dạy học, đây là nguyên nhân quan trọng cho việc xây dựng nội dung bài học đạt chất lượng GV còn nhiều thời gian cho các phân môn khác và việc đầu tư cho một tiết dạy LSĐLĐP ở Tiểu học đạt chất lượng là rất khó
- Giữa GV với nhau chưa trao đổi, học tập kinh nghiệm lẫn nhau Điểm này không hẳn là hạn chế mà do sự đầu tư trong chương trình phân bổ tiết dạy chưa hợp
lý
- HS: ở cấp tiểu học, các em còn thụ động, 1 chiều, chủ yếu là giáo viên làm việc
Tư duy các em chỉ dừng ở mức độ khám phá, chưa phải là nghiên cứu Các sự kiện, địa danh ở địa phương không thể tạo hứng thú cho các em tìm tòi, nghiên cứu
1.4 Đối tượng, nhiệm vụ và nội dung cơ bản của nghiên cứu LS&ĐLĐP 1.4.1 Đối tượng nghiên cứu LS&ĐLĐP
Trang 10- LS&ĐLĐP là sự cụ thể hóa của lịch sử địa lý dân tộc, vì vậy kiến thức
LS&DLĐP cũng mang những đặc điểm của kiến thức lịch sử và địa lý nói chung
- Ở lứa tuổi này, việc học của học sinh gắn liền với khuynh hướng vận động và phát triển, các em vui chơi là chính Tính chủ định trong quá trình nhận thức ở lứa tuổi này chưa phát triển mạnh, chưa tự giác có mục đích, hệ thống và toàn diện LS&ĐLĐP gắn bó với lịch sử và địa lý dân tộc Có thể hiểu địa phương là một bộ phận của cả nước mà lịch sử và địa lý dân tộc là sự khái quát của LS&ĐLĐP do đó LS&ĐLĐP vừa đóng góp sử liệu cho việc xây dựng lịch sử và địa lý dân tộc vừa làm nổi bật tính riêng lẻ của địa phương, tính đa dạng, phong phú của lịch sử và địa lý dân tộc LS&ĐLĐP làm rõ mối quan hệ mật thiết qua lại giữa các địa phương và tôn vinh sự đóng góp của nhân dân vào sự nghiệp chung của dân tộc
1.4.2 Vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng tài liệu lịch sử và địa lý địa phương trong dạy học lịch sử và địa lý dân tộc
Thứ nhất, việc đưa LS&ĐLĐP vào giảng dạy trong trường phổ thông là nhằm
thực hiện phương châm giáo dục của Đảng
Thứ hai, sử dụng tài liệu LS&ĐLĐP trong dạy học lịch sử và địa lý dân tộc là sử
dụng một nguồn tài liệu ngoài sách giáo khoa, góp phần cụ thể hóa những kiến thức
cơ bản của bài học
Thứ ba, sử dụng tài liệu LS&ĐLĐP trong dạy học lịch sử dân tộc còn là một biện
pháp để nâng cao chất lượng dạy học bộ môn tự nhiên xã hội, Lịch sử và địa lý ở Tiểu học
Ý nghĩa: Với vai trò như trên, việc sử dụng tài liệu lịch sử và địa lý địa phương trong dạy học lịch sử và địa lý dân tộc có ý nghĩa trên cả 3 mặt:
- Về bồi dưỡng nhận thức
+ Thứ nhất, trong dạy học lịch sử Việt Nam, nguồn tài liệu LS&ĐLĐP có vị trí
vai trò đáng kể đối với việc nhận thức của học sinh về sự phát triển toàn diện, đa dạng của lịch sử địa lý dân tộc, làm phong phú kiến thức lịch sử và địa lý của học
Trang 11+ Thứ hai, việc sử dụng tài liệu LS&ĐLĐP trong dạy học lịch sử và địa lý dân
tộc giúp học sinh hiểu sâu sắc bản chất của lịch sử và địa lý dân tộc và LS&ĐLĐP
+ Thứ ba, việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc,
giúp học sinh nhớ lâu, hiểu sâu kiến thức lịch sử địa phương và lịch sử dân tộc
- Về giáo dục:
+ Thứ nhất, việc sử dụng tài liệu LS&ĐLĐP trong dạy học lịch sử và địa lý dân
tộc có ý nghĩa giáo dục tư tưởng, tình cảm, đạo đức tốt đẹp cho học sinh, đặc biệt là giáo dục lòng yêu quê hương đất nước
+ Thứ hai, sử dụng tài liệu LS&ĐLĐP trong dạy học lịch sử và địa lý dân tộc có
ý nghĩa khơi dậy niềm tự hào về truyền thống tốt đẹp của địa phương mình
- Về phát triển toàn diện học sinh
+ Thứ nhất, việc sử dụng tài liệu lịch sử và địa lý địa phương vào trong dạy học
lịch sử và địa lý dân tộc góp phần phát triển cho học sinh các năng lực như tri giác, hình dung, tưởng tượng và các thao tác tư duy như phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát hóa, trừu tượng hóa
+ Thứ hai, việc sử dụng tài liệu lịch sử và địa lý địa phương trong dạy học lịch sử
và địa lý dân tộc góp phần phát triển cho học sinh kỹ năng, kỹ xảo bộ môn
+ Thứ ba, sử dụng tài liệu lịch sử và địa lý địa phương vào trong dạy học lịch sử
và địa lý dân tộc còn góp phần phát triển các em các thành phần nhân cách và các năng lực hành động, hoạt động thực tiễn
Trang 12Chương 2 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU, BIÊN SOẠN LỊCH SỬ
VÀ ĐỊA LÝ ĐỊA PHƯƠNG PHỤC VỤ DẠY HỌC
Ở NHÀ TRƯỜNG TIỂU HỌC
2.1 Đặc điểm của môn học
Lịch sử và Địa lí ở cấp tiểu học là môn học bắt buộc, được tổ chức dạy và học ở lớp 4 và lớp 5 Môn học được xây dựng trên cơ sở kế thừa và phát triển từ môn Tự nhiên và Xã hội các lớp 1, 2, 3 và là cơ sở để học môn Lịch sử và Địa lí ở cấp trung học cơ sở, đồng thời góp phần đặt nền móng ban đầu cho việc giáo dục về khoa học
xã hội ở các cấp học trên Môn học góp phần hình thành và phát triển ở học sinh những phẩm chất chủ yếu và năng lực chung đã được xác định trong Chương trình tổng thể Chương trình môn Lịch sử và Địa lí cấp tiểu học gồm các mạch kiến thức
và kĩ năng cơ bản, thiết yếu về địa lí, lịch sử của địa phương, vùng miền, đất nước Việt Nam, các nước láng giềng và một số nét cơ bản về địa lí, lịch sử thế giới Nội dung chương trình môn Lịch sử và Địa lí còn liên quan trực tiếp với nhiều môn học
và các hoạt động giáo dục khác như: Đạo đức, Tiếng Việt, Hoạt động trải nghiệm,
2.2 Quan điểm xây dựng và biên soạn bài dạy
Chương trình môn Lịch sử và Địa lí cấp tiểu học tuân thủ các quy định nêu trong Chương trình tổng thể, đồng thời xuất phát từ đặc điểm môn họ Do vậy, quan điểm xây dựng và biên soạn bài dạy lịch sử và địa lý địa phương cần nhấn mạnh một số quan điểm sau:
1 Dạy học LS&ĐLĐP cũng tích hợp nội dung giáo dục lịch sử, địa lí và một số nội dung văn hoá, xã hội trong các kết nối về không gian và thời gian; tích hợp nội dung bảo vệ môi trường, giáo dục giá trị nhân văn; gắn lí thuyết với thực hành, gắn nội dung giáo dục với thực tiễn nhằm hình thành, phát triển ở học sinh năng lực đặc thù của môn học và các phẩm chất chủ yếu, năng lực chung được quy định trong
Trang 13khác như: Tự nhiên và Xã hội, Khoa học, Đạo đức, Hoạt động trải nghiệm, giúp học sinh vận dụng tích hợp kiến thức, kĩ năng của nhiều môn học và hoạt động giáo dục để giải quyết các vấn đề trong học tập và đời sống, phù hợp với lứa tuổi
2 Trên cơ sở kế thừa, phát huy ưu điểm của môn Lịch sử và Địa lí trong Chương trình giáo dục phổ thông hiện hành và tiếp thu kinh nghiệm của các nước tiên tiến trên thế giới, dạy học LS&ĐLĐP cũng chọn lọc những kiến thức cơ bản và sơ giản
về tự nhiên, dân cư, một số hoạt động kinh tế, lịch sử, văn hoá cụ thể của một địa phương trong nghiên cứu giảng dạy lịch sử và địa lý địa phương cho học sinh tiểu học Nội dung bài dạy vừa bảo đảm tính khoa học, vừa phù hợp với đặc điểm tâm sinh lí và trình độ nhận thức của học sinh
3 Bài dạy được thiết kế theo phạm vi cụ thể là LS&ĐLĐP của một tỉnh, huyện,
xã, một đơn vị hành chính nằm trong phạm vi nghiên cứu của lịch sử và địa lý địa phương của dân tộc
4 Bài dạy phải lựa chọn những nội dung thiết thực đối với việc hình thành, phát triển phẩm chất, năng lực của học sinh thông qua phương pháp tổ chức các hoạt động học tập tích cực như: tìm hiểu các vấn đề LS&ĐLĐP nơi HS đang sinh sống, luyện tập và thực hành (ứng dụng những điều đã học để phát hiện và giải quyết những vấn
đề có thực trong đời sống),
5 Bài dạy được thiết kế theo hướng mở, linh hoạt để có thể điều chỉnh cho phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội của các địa phương; phù hợp với khả năng của giáo viên, với các nhóm đối tượng học sinh khác nhau và thực tiễn dạy học ở nhà trường, song vẫn bảo đảm trình độ chung của giáo dục phổ thông trên cả nước, tiếp cận dần với trình độ khu vực và thế giới
2.3 Mục tiêu bài dạy
Bài dạy LS&ĐLĐP ở cấp tiểu học hình thành, phát triển ở học sinh năng lực lịch
sử và địa lí với các thành phần: nhận thức khoa học lịch sử và địa lí cụ thể ở một địa phương; tìm hiểu LS&ĐLĐP; vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học; đồng thời góp phần hình thành và phát triển các năng lực chung: tự chủ và tự học, giao tiếp và hợp
Trang 14tác, giải quyết vấn đề và sáng tạo LS&ĐLĐP ở cấp tiểu học giúp học sinh khám phá kiến thức tự nhiên và xã hội xung quanh nơi các em ở để bồi dưỡng lòng tự hào lịch
sử địa lý địa phương, từ đó góp phần hình thành và phát triển các phẩm chất yêu quê hương nơi em sinh sống, nhân ái, chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm
2.4 Yêu cầu cần đạt
1 Yêu cầu cần đạt về các phẩm chất chủ yếu và năng lực chung: LS&ĐLĐP cấp tiểu học góp phần hình thành, phát triển ở học sinh các phẩm chất chủ yếu và năng lực chung theo các mức độ phù hợp với môn học, cấp học đã được quy định tại Chương trình tổng thể, có tính tích hợp lồng ghép
2 Yêu cầu cần đạt về năng lực đặc thù: Cũng giống với yêu cầu cần đạt về năng lực đặc thù của môn học Lịch sử và Địa lý dân tộc, LS&ĐLĐP hình thành và phát triển ở học sinh năng lực lịch sử và địa lí, biểu hiện đặc thù của năng lực khoa học với các thành phần: nhận thức khoa học lịch sử và địa lí; tìm hiểu lịch sử và địa lí; vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học
2.5 Về phương pháp giáo dục
a) Đề cao vai trò chủ thể học tập của học sinh, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo; tập trung rèn luyện năng lực tự học, bồi dưỡng phương pháp học tập để học sinh có thể tiếp tục tìm hiểu, mở rộng vốn văn hoá cần thiết cho bản thân; rèn luyện
kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn
b) Vận dụng các phương pháp, kĩ thuật dạy học một cách linh hoạt, sáng tạo, phù hợp với mục tiêu, nội dung giáo dục, đối tượng học sinh và điều kiện cụ thể Kết hợp các phương pháp dạy học truyền thống (thuyết trình, đàm thoại, ) với phương pháp dạy học tích cực (thảo luận, tranh luận, đóng vai, dự án, ) Chú trọng các phương pháp dạy học có tính đặc trưng cho môn học
c) Sử dụng hợp lí và có hiệu quả các thiết bị dạy học trong đó chú trọng các loại hình: mô hình hiện vật, tranh lịch sử, ảnh, băng ghi âm lời nói của các nhân vật lịch sử, ; bản đồ, sơ đồ, các bản thống kê, so sánh, ; phim video; các phiếu học tập có
Trang 152.5.1 Phương pháp hình thành, phát triển các phẩm chất chủ yếu và năng lực chung
a) Thông qua việc tổ chức các hoạt động học tập, giáo viên giúp học sinh hình thành và phát triển những phẩm chất chủ yếu như: yêu quý thiên nhiên, thực hiện trách nhiệm bảo vệ môi trường sinh thái xung quanh, yêu quý cộng đồng, yêu quê hương, quý trọng lịch sử và văn hoá dân tộc Việt Nam, tôn trọng sự khác biệt về văn hoá giữa các quốc gia và dân tộc trên thế giới
b) Giáo viên tổ chức cho học sinh thực hiện các hoạt động học tập nhằm góp phần hình thành và phát triển các năng lực chung đã được xác định trong Chương trình tổng thể, cụ thể:
- Đối với năng lực tự chủ và tự học: Khuyến khích và tạo điều kiện cho học sinh
tự mình thực hiện những nhiệm vụ được phân công khi học tập, tham quan; biết đặt
ra các câu hỏi đơn giản, tự tìm kiếm và phân tích nguồn thông tin, trả lời câu hỏi về lịch sử và địa lí địa phương liên quan đến nơi các em sinh sống và học tập
- Đối với năng lực giao tiếp và hợp tác: Khuyến khích và hướng dẫn học sinh diễn đạt rõ ràng ý kiến của mình, tự tin khi đưa ra ý kiến, trao đổi, thảo luận khi có các quan điểm khác nhau; làm việc theo nhóm, chia sẻ suy nghĩ, lắng nghe ý kiến của người khác, cùng nhau xây dựng ý tưởng trong quá trình học tập các vấn đề về lịch
sử và địa lí địa lý địa phương
- Đối với năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo: Khuyến khích và hướng dẫn học sinh phát hiện một số vấn đề trong cuộc sống xung quanh nơi em đang sinh sống, đặt câu hỏi, tìm thông tin, thực hiện các thao tác phân tích, tổng hợp, giải thích, so sánh, trong giải quyết vấn đề; đưa ra ý kiến, nhận xét, bình luận theo các cách khác nhau về các vấn đề địa lí và lịch sử trong cuộc sống xung quanh
2.5.2 Phương pháp hình thành và phát triển năng lực đặc thù
Cũng giống như dạy học môn Lịch sử và Địa lý dân tộc, LS&ĐLĐP cấp tiểu học chú trọng tổ chức các hoạt động dạy học để giúp học sinh tự tìm hiểu, tự khám phá điều kiện tự nhiên, đặc điểm kinh tế, dân số, nhân vật lịch sử, sự kiện lịch sử; biết
Trang 16cách suy luận để tìm tòi và phát hiện kiến thức mới; tăng cường phối hợp tự học với học tập, thảo luận theo nhóm, đóng vai, làm dự án nghiên cứu; đa dạng hoá các hình thức tổ chức học tập, kết hợp việc học trên lớp với các hoạt động xã hội; tổ chức, hướng dẫn và tạo cơ hội cho học sinh thực hành, trải nghiệm, tiếp xúc với thực tiễn
để tìm kiếm, thu thập thông tin, phát hiện và giải quyết vấn đề Trong dạy học lịch
sử, chú trọng lối kể chuyện, dẫn chuyện Giáo viên giúp cho học sinh làm quen với lịch sử địa phương, thông qua việc kết hợp giữa kiến thức lịch sử cơ bản và các câu chuyện lịch sử; tạo cơ sở để học sinh bước đầu nhận thức về khái niệm thời gian, không gian; đọc hiểu các nguồn sử liệu đơn giản về sự kiện, nhân vật lịch sử ở địa phương;… Đối với địa lí địa phương, dạy học gắn liền với việc khai thác kiến thức
từ các nguồn tư liệu lược đồ, bản đồ, biểu đồ, sơ đồ, hình ảnh, số liệu; chú trọng dạy học khám phá, quan sát thực địa ở địa phương; tăng cường sử dụng các phương pháp dạy học phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh như: thảo luận, đóng vai, làm
dự án nghiên cứu, nhằm khơi dậy và nuôi dưỡng trí tò mò, sự ham hiểu biết khám phá của học sinh đối với thiên nhiên và đời sống xã hội nơi các em đang sinh sống,
từ đó hình thành năng lực tự học và khả năng vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học vào thực tiễn Tùy theo điều kiện cụ thể ở địa phương, giáo viên tổ chức các hoạt động dạy học ở ngoài lớp học và ngoài khuôn viên nhà trường như gặp gỡ các cá nhân, tập thể đã trực tiếp tham gia vào các sự kiện lịch sử, các hoạt động xã hội; tham quan các cảnh quan, di tích lịch sử - văn hoá, triển lãm, bảo tàng;
2.6 Đánh giá kết quả giáo dục
Đánh giá kết quả giáo dục môn Lịch sử và Địa lí địa phương cấp tiểu học phải bảo đảm các yêu cầu sau:
a) Mục tiêu đánh giá là cung cấp thông tin chính xác, kịp thời, có giá trị về mức
độ đáp ứng yêu cầu cần đạt của chương trình và sự tiến bộ của học sinh để hướng dẫn hoạt động học và điều chỉnh hoạt động dạy, hoạt động quản lí
Trang 17b) Phương châm đánh giá là khuyến khích được sự say mê học tập, tìm hiểu, khám phá các vấn đề có liên quan đến môn học, giúp học sinh tự tin, chủ động sáng tạo và chăm chỉ học tập, rèn luyện
c) Căn cứ đánh giá là các yêu cầu cần đạt về phẩm chất và năng lực được quy định trong Chương trình tổng thể và chương trình môn Lịch sử và Địa lí cấp tiểu học; chú trọng khả năng vận dụng kiến thức, kĩ năng của học sinh trong những tình huống cụ thể
d) Bên cạnh đánh giá kiến thức, kĩ năng, cần tăng cường và áp dụng biện pháp thích hợp để đánh giá thái độ của học sinh trong học tập; chú trọng xem xét sự hiểu biết của học sinh về lịch sử, địa lí của địa phương, vùng miền, đất nước; hiểu biết bước đầu về thế giới và khả năng vận dụng những kiến thức lịch sử, địa lí để tìm hiểu môi trường xung quanh, vận dụng vào thực tiễn cuộc sống
đ) Kết hợp giữa đánh giá thường xuyên và đánh giá định kì; giữa đánh giá định tính và định lượng; giữa đánh giá của giáo viên với tự đánh giá và đánh giá đồng đẳng của học sinh, đánh giá của cha mẹ học sinh và đánh giá của cộng đồng
e) Sử dụng các hình thức đánh giá khác nhau: đánh giá thông qua bài viết (bài tự luận, bài trắc nghiệm khách quan, bài thu hoạch tham quan, báo cáo kết quả sưu tầm, ); đánh giá thông qua vấn đáp, thuyết trình; đánh giá thông qua quan sát (quan sát việc học sinh sử dụng các công cụ học tập, thực hiện các bài thực hành, thảo luận nhóm, học ngoài thực địa, tham quan, khảo sát địa phương,… bằng cách sử dụng bảng quan sát, bảng kiểm, hồ sơ học tập, )
2.7 Một số giải pháp nâng cao chất lượng dạy học Lịch sử và Địa lý địa phương ở Tiểu học
Nâng cao nhận thức về vai trò, ý nghĩa của dạy Lịch sử địa phương
Để làm được việc này, cần tổ chức quán triệt tinh thần về nội dung giảng dạy lịch sử, trong đó có nội dung lịch sử địa phương Nhà trường chủ động giới thiệu một
số di tích lịch sử trên địa bàn thành phố, trong tỉnh và của địa phương theo gợi ý của Hội đồng bộ môn (HĐBM)
Trang 18Làm tốt công tác tuyên truyền, như chỉ ra hiện tượng học sinh thờ ơ với các thông tin lịch sử, thờ ơ khi xem các bộ phim tài liệu, chưa tập trung với giờ giảng của giáo viên trên lớp, trong đó, giáo viên phải nhận thức tốt về tầm quan trọng của lịch sử Giáo viên khơi gợi cho học sinh lòng yêu quý, lòng tự hào dân tộc, lòng biết
ơn, yêu hoà bình, ghét chiến tranh, … để từ đó, các em thấy được trách nhiệm của mình
Khi nhận thức được tầm quan trọng này, giáo viên mới chủ động nghiên cứu tài liệu, áp dụng các phương pháp, hình thức dạy học nâng cao chất lượng dạy học Lịch sử địa phương
Gắn kết lịch sử địa phương trong dạy học, trải nghiệm
Giải pháp thứ 2 là cần chú trọng việc gắn kết lịch sử địa phương trong tiến trình dạy học lịch sử và tăng cường phối hợp tổ chức các hoạt động trải nghiệm gắn với nội dung lịch sử
Tổ chuyên môn, giáo viên chủ động rà soát nội dung các bài lịch sử trong chương trình, xác định nội dung giai đoạn lịch sử nào ở địa phương có thể lồng ghép vào bài dạy
Ví dụ: Khi dạy bài 9: Cách mạng mùa thu - lớp 5, giáo viên có thể liên hệ diễn biến của Cách mạng tháng Tám năm 1945 ở Đồng Tháp Những nội dung nào có thể
tổ chức hoạt động trải nghiệm tại di tích lịch sử bên cạnh các hình thức mà các trường vẫn thường làm đó là mời nhân chứng lịch sử, ngoại khoá với hình thức hái hoa kiến thức, Mạnh dạn tham mưu hiệu trưởng để có sự chỉ đạo, lên kế hoạch, phân công các bộ phận phối hợp tổ chức tiết học gắn với di tích lịch sử địa phương một cách an toàn, hiệu quả
Để nội dung bài học đạt kết quả tốt, giáo viên cần gắn “liên hệ thực tế” với hoạt động chăm sóc di tích để học sinh được trải nghiệm giữ gìn, bảo tồn di tích ở địa phương; cần phối hợp với Tổng phụ trách Đội để gắn kế hoạch giảng dạy, tìm hiểu về di tích của mình vào các hoạt động giáo dục của Đội
Trang 19Khi thiết kế hoạt động giảng dạy, cần có câu hỏi chủ đạo về nội dung kiến thức để học sinh chủ động trong hợp tác với bạn, chủ động trong tìm hiểu để tiết học thêm sinh động; cần thiết kế các nội dung theo chủ đề phù hợp với từng giai đoạn lịch sử và nội dung phù hợp di tích lịch sử của địa phương
Với các nội dung còn lại của Lịch sử địa phương (có tài liệu), giáo viên nên chủ động lồng ghép bài học và giới thiệu lồng ghép vào các hoạt động của Liên Đội Bên cạnh đó, giáo viên cũng nên tăng cường các hoạt động học tập ngoài không gian lớp học như: vườn trường, phòng truyền thống và gắn với các nội dung “Mỗi tuần một điểm đến” của Liên Đội phát động (thông tin về di tích, địa danh, cảnh đẹp, … kèm hình ảnh được Liên Đội đính xung quanh sân trường) để làm nguồn tư liệu giảng dạy, kích thích học sinh trước khi trải nghiệm tại các di tích
Một điều không thể thiếu trong dạy học là tuyên truyền cho học sinh sự đam
mê đọc sách, bởi sách là nguồn tri thức quý giá, cung cấp cho học sinh rất nhiều kiến thức về Khoa học - Tự nhiên và Xã hội
Trước khi tổ chức các tiết học, bài học có liên quan đến việc lồng ghép, tích hợp lịch sử địa phương, giáo viên cần giới thiệu đến các em các loại sách có liên quan để tham khảo hoặc liên hệ thư viện tìm kiếm thông tin, tư liệu nhằm chuẩn bị
và giúp các em học tốt hơn
Ứng dụng công nghệ thông tin trong giờ học cũng giúp các em tìm hiểu về lịch sử địa phương tốt hơn Kết hợp với việc dạy học trải nghiệm và tích hợp liên môn, sau những tiết học về tin học, phần thực hành, giáo viên cũng nên hướng dẫn cho học sinh tự tra cứu trên mạng tìm hiểu về lịch sử của quê hương mình đang sinh sống, hướng dẫn, giáo dục các về tác dụng của việc sử dụng máy tính, điện thoại trong học tập, … (phát triển kĩ năng tìm kiếm thông tin)
Đổi mới kiểm tra, đánh giá học sinh trong học Lịch sử
Cần xem đây cũng là một biện pháp tạo động cơ thúc đẩy học sinh quan tâm đến việc học tập, tìm hiểu lịch sử địa phương có hiệu quả hơn
Trang 20Trong năm học này, khi ra đề tham khảo kiểm tra định kì nội dung Lịch sử, tổ
Xã hội mạnh dạn đưa câu hỏi liên quan đến nội dung lịch sử địa phương Bên cạnh
đó, chúng tôi cũng đề xuất với Liên Đội khi “Kiểm tra công nhận hoàn thành chương trình rèn luyện đội viên” nên có ít nhất 2 câu hỏi về lịch sử, di tích lịch sử ở địa phương để học sinh tìm hiểu
Sau khi thực hiện các giải pháp trên, giáo viên nhận thức đúng đắn được sự cần thiết của lịch sử nói chung và lịch sử địa phương nói riêng trong quá trình giảng dạy Tích cực, chủ động trong tìm hiểu, gắn kết các nội dung vào bài học Áp dụng
đa dạng các hình thức dạy học, trong đó, năng lực tổ chức hoạt động dạy học phát huy năng lực học tập qua trải nghiệm của học sinh được giáo viên thực hiện rất tốt
Học sinh được trải nghiệm thực tế, phát triển các kỹ năng và năng lực học tập Không những các em chủ động thích thú tìm hiểu, nắm những kiến thức lịch sử mà còn hình thành ở các em thái độ và động cơ học tập đúng đắn, nâng cao chất lượng dạy học lịch sử
Kiến thức các em học không chỉ phát huy ở môn học mà còn ở các hoạt động tập thể Các em ý thức hơn trong việc tham gia các hoạt động đền ơn đáp nghĩa, bảo tồn di tích lịch sử - văn hóa địa phương và các hoạt động vì cộng đồng khác
- Thứ nhất, bồi dưỡng tình cảm, giáo dục thái độ: HS chủ động, sáng tạo; GV dạy học theo phương pháp nêu vấn đề, hướng dẫn, tổ chức hoạt động dạy học cho
HS
- Thứ hai, thiết kế bài giảng phải khoa học, xác định rõ hoạt động của GV và
HS ( câu hỏi đặt ra phải hợp lí có tính chất phân loại HS, bài học cần xác định nội dung trọng tâm, vừa sức, giúp HS nắm vững bản chất kiến thức, tránh ghi nhớ máy móc)
- Thứ ba, ứng dụng CNTT, sử dụng TBDH, thí nghiệm, thực hành, liên hệ thực tế
- Thứ tư, ngôn ngữ, tác phong của GV chuẩn xác
Trang 21- Thứ năm, dạy học sát đối tượng ( bồi dưỡng HS khá giỏi và giúp đỡ HS yếu kém)
- Thứ sáu bắt đầu tiết học nhẹ nhàng, tự nhiên phù hợp với đặc điểm tâm sinh
lí của học sinh tiểu học
Mỗi giáo viên cần xác định vai trò chủ đạo của giáo viên trong đổi mới phương pháp dạy học, trước hết phải tìm tòi phương pháp truyền đạt có hiệu quả, kích thích tích tư duy, sáng tạo của học sinh Chủ động tự bồi dưỡng chuyên môn, tìm tài liệu chuẩn phù hợp với nhận thức của học sinh để cung cấp cho các em như: Giáo viên thường xuyên theo dõi cập nhật những thông tin, những số liệu liệu sự kiện Lịch sử qua các phương tiện thông tin (sách, báo phim ảnh ) để có tư liệu giảng dạy gây hứng thú cho học sinh Qua đó hướng dẫn học sinh sưu tầm tài liệu để chủ động sáng tạo trong tiếp thu kiến thức
Trong việc soạn giảng, giáo viên nên thiết kế bài bám sát chuẩn kiến thức kỹ năng của môn học, bài học Sắp xếp các hoạt động của giáo viên, học sinh mọt cách phù hợp đặc điểm của từng bài và sử dụng thiết bị dạy học: Để đáp ứng yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực Cụ thể: Đối với những bài mới, khó trong chương trình, giáo viên cần thông qua họp tổ chuyên môn, thảo luận và thống nhất những nội dung trọng tâm cần truyền đạt cho học sinh và thống nhất những hoạt động của học sinh trong các mục của bài đó để phát huy tính tích cực chủ động, sáng tạo của các đối tượng học sinh
Do đó để giúp học sinh có thể hiểu nắm đươc nội dung bài học một cách tích cực, giáo viên cần có cách tổ chức cho học sinh biết sưu tầm tư liệu, thông tin nhằm chuẩn bị cho bài học mới, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin, sử dụng đồ dùng thiết bị, phương tiện trực quan, thăm quan thưc tế phục vụ cho việc dạy học đạt hiệu quả
Tuy nhiên, trong hoàn cảnh cụ thể của trường cơ sở vật chất còn thiếu thốn, đặc điểm đối tượng học sinh còn thụ động một chiều để nắm bắt kiến thức, chưa chủ
Trang 22động tích cực, sáng tạo trong học tập, giáo viên cần phải quan tâm hơn cho sự đổi mới phương pháp giảng dạy trong các giờ lên lớp như sau:
1/ Thay đổi tư duy trong dạy học
2/ Tuỳ thuộc vào đặc trưng của bộ môn giáo viên phải tạo hứng thú cho học sinh trong quá trình nắm bắt kiến thức, tránh sự nhàm chán, căng thẳng trong mỗi giờ học, tích cực dạy học theo phương pháp nêu vấn đề
3/ Giúp học sinh nâng cao tính tự học, tham gia họt động nhóm đạo hiệu quả cao và cá thể hoá trong học tập
4/ Nhà trường, chính quyền địa phương, gia đình học sinh cần tạo môi trường đẩy đủ nhắm phát triển toàn diện cho các em (kiến thức, kĩ năng, thái độ) Ngoài giờ học chính khoá nên có những buổi học ngoại khoá, tham quan dã ngoại mang tính thực tế hơn
Chúng tôi nghĩ, nếu làm được như vậy thì chúng ta sẽ gặt hái được kết quả đáng kể hơn trong việc dạy và học, đặc biệt đối với môn Lịch sử - Địa lí phần Lịch
sử, môn học góp phần hình thành phẩm chất con người Việt Nam theo 5 điều Bác Hồ dạy đối với thiếu nhi
Trang 23Chương 3 THIẾT KẾ BÀI DẠY LỊCH SỬ VÀ ĐỊA LÝ ĐỊA PHƯƠNG Ở TRƯỜNG TIỂU HỌC 3.1 Các bước thực hiện
Hoạt động chuẩn bị cho một giờ dạy học đối với GV thường được thể hiện qua việc chuẩn bị giáo án Đây là hoạt động xây dựng kế hoạch dạy học cho một bài học
cụ thể, thể hiện mối quan hệ tương tác giữa GV với HS, giữa HS với HS nhằm đạt được những mục tiêu của bài học
Căn cứ trên giáo án, có thể vừa đánh giá được trình độ chuyên môn và tay nghề sư phạm của GV vừa thấy rõ quan niệm, nhận thức của họ về các vấn đề giáo dục như: mục tiêu giáo dục, nội dung giáo dục, cách sử dụng PPDH, thiết bị DH, hình thức tổ chức dạy học và cách đánh giá kết quả học tập của HS trong mối quan
hệ với các yếu tố có tính chất tương đối ổn định như: kế hoạch, thời gian, cơ sở vật chất và đối tượng HS Chính vì thế, hoạt động chuẩn bị cho một giờ học có vai trò và
ý nghĩa rất quan trọng, quyết định nhiều tới chất lượng và hiệu quả giờ dạy học
Từ thực tế dạy học Lịch sử và Địa lý địa phương, có thể tổng kết thành quy trình chuẩn bị một giờ học với các bước thiết kế một giáo án và khung cấu trúc của một giáo án cụ thể như sau:
3.1.1 Bước 1: Xác định mục tiêu bài học
Xác định mục tiêu của bài học căn cứ vào chuẩn kiến thức (KT), kĩ năng (KN)
và yêu cầu về thái độ trong chương trình Bước này được đặt ra bởi việc xác định mục tiêu của bài học là một khâu rất quan trọng, đóng vai trò thứ nhất, không thể thiếu của mỗi giáo án Mục tiêu (yêu cầu) vừa là cái đích hướng tới, vừa là yêu cầu cần đạt của giờ học; hay nói khác đi đó là thước đo kết quả quá trình dạy học Nó giúp GV xác định rõ các nhiệm vụ sẽ phải làm (dẫn dắt HS tìm hiểu, vận dụng những
KT, KN nào; phạm vi, mức độ đến đâu; qua đó giáo dục cho HS những bài học gì)
3.1.2 Bước 2: Nghiên cứu tài liệu
Trang 24Nghiên cứu tài liệu (nếu địa phương có SGK thì nghiên cứu SGK) và các tài liệu liên quan để: hiểu chính xác, đầy đủ những nội dung của bài học; xác định những KT, KN, thái độ cơ bản cần hình thành và phát triển ở HS; xác định trình tự logic của bài học
Bước này được đặt ra bởi nội dung bài học ngoài phần được trình bày trong SGK còn có thể đã được trình bày trong các tài liệu khác Kinh nghiệm của các GV lâu năm cho thấy: trước hết nên đọc kĩ nội dung bài học và hướng dẫn tìm hiểu bài trong SGK (nếu có) để hiểu, đánh giá đúng nội dung bài học rồi mới chọn đọc thêm
tư liệu để hiểu sâu, hiểu rộng nội dung bài học Mỗi GV không chỉ có KN tìm đúng, tìm trúng tư liệu cần đọc mà cần có KN định hướng cách chọn, đọc tư liệu cho HS
GV nên chọn những tư liệu đã qua thẩm định, được đông đảo các nhà chuyên môn
và GV tin cậy Việc đọc SGK (nếu có), tài liệu phục vụ cho việc soạn giáo án có thể chia thành 3 cấp độ sau: đọc lướt để tìm nội dung chính xác định những KT, KN cơ bản, trọng tâm mức độ yêu cầu và phạm vi cần đạt; đọc để tìm những thông tin quan tâm: các mạch, sự bố cục, trình bày các mạch KT, KN và dụng ý của tác giả; đọc để phát hiện và phân tích, đánh giá các chi tiết trong từng mạch KT, KN
Khâu khó nhất trong đọc SGK (nếu có) và tài liệu Lịch sử và Địa lý địa phương và các tư liệu là đúc kết được phạm vi, mức độ KT, KN của từng bài học sao cho phù hợp với năng lực của HS và điều kiện dạy học Trong thực tế dạy học, nhiều khi chúng ta thường đi chưa tới hoặc đi quá những yêu cầu cần đạt về KT, KN Nếu nắm vững nội dung bài học, GVsẽ phác họa những nội dung và trình tự nội dung của bài giảng phù hợp, thậm chí có thể cải tiến cách trình bày các mạch KT, KN của SGK, xây dựng một hệ thống câu hỏi, bài tập giúp HS nhận thức, khám phá, vận dụng các KT, KN trong bài một cách thích hợp
3.1.3 Bước 3: Xác định năng lực
Xác định khả năng đáp ứng các nhiệm vụ nhận thức của HS, gồm: xác định những KT, KN mà HS đã có và cần có; dự kiến những khó khăn, những tình huống
Trang 25Bước này được đặt ra bởi trong giờ học theo định hướng đổi mới PPDH, GV không những phải nắm vững nội dung bài học mà còn phải hiểu HS để lựa chọn PPDH, phương tiện dạy học, các hình thức tổ chức dạy học và đánh giá cho phù hợp Như vậy, trước khi soạn giáo án cho giờ học Lịch sử và Địa lý địa phương, GV phải lường trước các tình huống, các cách giải quyết nhiệm vụ học tập của HS Nói cách khác, tính khả thi của bài dạy phụ thuộc vào trình độ, năng lực học tập của HS, được xuất phát từ: những KT, KN mà HS đã có một cách chắc chắn, vững bền; những KT,
KN mà HS chưa có hoặc có thể quên; những khó khăn có thể nảy sinh trong quá trình học tập của HS Bước này chỉ là sự dự kiến; nhưng trong thực tiễn, có nhiều giờ học do không dự kiến trước, GV đã lúng túng trước những ý kiến không đồng nhất của HS với những biểu hiện rất đa dạng
để đem lại niềm vui, hứng thú trong học tập cho HS Trong thực tiễn dạy học hiện nay, các GV vẫn quen với lối dạy học đồng loạt với những nhiệm vụ học tập không
có tính phân hoá, ít chú ý tới năng lực học tập của từng đối tượng HS Đổi mới PPDH sẽ chú trọng cải tiến thực tiễn này, phát huy thế mạnh tổng hợp của các PPDH, PTDH, hình thức tổ chức dạy học và cách thức đánh giá nhằm tăng cường sự tích cực học tập của các đối tượng HS trong giờ học
Bước 5: Thiết kế bài dạy
Đây là bước người GV bắt tay vào soạn giáo án - thiết kế nội dung, nhiệm vụ, cách thức hoạt động, thời gian và yêu cầu cần đạt cho từng hoạt động dạy của GV và hoạt động học tập của HS
Trang 26Trong thực tế, có nhiều GV khi soạn bài thường chỉ đọc SGK và tài liệu (nếu có), sách GV và bắt tay ngay vào hoạt động thiết kế giáo án; thậm chí, có GV chỉ căn
cứ vào những gợi ý của sách GV để thiết kế giáo án bỏ qua các khâu xác định mục tiêu bài học, xác định khả năng đáp ứng nhiệm vụ học tập của HS, nghiên cứu nội dung dạy học, lựa chọn các PPDH, phương tiện dạy học, hình thức tổ chức dạy học
và cách thức đánh giá thích hợp nhằm giúp HS học tập tích cực, chủ động, sáng tạo Cách làm như vậy không thể giúp GV có được một giáo án tốt và có những điều kiện
để thực hiện một giờ dạy học tốt Về nguyên tắc, cần phải thực hiện qua các bước 1,
2, 3, 4 trên đây rồi hãy bắt tay vào soạn giáo án cụ thể
3.2 Một số hình thức tổ chức dạy và học Lịch sử và Địa lý ở Tiểu học
Thứ nhất, liên hệ kiến thức lịch sử và địa lý địa phương trong dạy bài học lịch
sử và địa lý dân tộc Đây là hình thức dễ sử dụng, nhất là các bài học lịch sử và địa lý dân tộc dân tộc có các sự kiện, nhằm bổ sung, cụ thể hóa, minh họa cho kiến thức lịch sử dân tộc
Thứ hai, tổ chức trò chơi thi đố vui về lịch sử địa phương Tìm hiểu về tên
đường phố, địa phương, nhân vật lịch sử nơi em đang sinh sống Đây là hình thức dạy học minh họa cụ thể và trực quan sinh động các kiến thức lịch sử và địa lý địa phương nơi HS đang sinh sống và học tập
Thứ ba, tổ chức và dạy học lịch sử và địa lý địa phương tại thực địa Dạy và
học dựa trên giải quyết vấn đề (PBL) từ thực tế địa phương chính là việc sử dụng thực tế môi trường xung quanh nhằm nâng cao chất lượng học tập thông qua các hoạt động tích cực: hoạt động cá nhân, thảo luận nhóm (hợp tác), thu thập thông tin phản hồi… đáp ứng sở thích học tập của học sinh với việc trao quyền lợi và trách nhiệm cho học sinh thông qua việc học sinh phải đương đầu với nhiệm vụ giải quyết vấn đề đặt ra Vì vậy, chất lượng của việc học tập của học sinh sẽ cải thiện một cách rõ rệt Dạy và học dựa trên giải quyết vấn đề kích thích tính tích cực của học sinh bằng cách tạo động lực học tập, phát huy khả năng của học sinh trong việc vận dụng và sử dụng
Trang 27Đây là hình thức khuyến khích GV vận dụng trong quá trình dạy học
Dẫn chứng: bài dạy HỒN THIÊNG SỐNG LAM - NÚI QUYẾT (Mô đun tổng hợp) (Đã được các giáo viên và sinh viên Trường Cao đẳng Sư phạm Nghệ
An thực hiện tại khu di tích Đền thờ Quang Trung, núi Quyết, TP Vinh, 2010)
- Chỉ ra được sự tác động của điều kiện địa lý, môi trường, con người đối với
di tích lịch sử đền thờ Quang Trung trên đỉnh núi Quyết
- Đề xuất các giải pháp nhằm giải quyết được các vấn đề có thể gây ra do tác động từ môi trường, hoạt động của con người nhằm bảo tồn bền vững khu di tích lịch
- Nhận thức được sự tác động của môi trường tự nhiên và con người đối với
di tích lịch sử - văn hóa; hình thành ý thức và hành vi bảo vệ các di tích trước sự đe dọa của tự nhiên, tác động ảnh hưởng xấu của các tệ nạn xã hội
Trang 282 Thời gian: 01 ngày
3 Địa điểm: Đền thờ Quang Trung, núi Quyết, TP Vinh
4 Thành phần: 2 GV và 40 HS
5 Phương tiện: Ô tô 54 chỗ
6 Các hoạt động được thực hiện:
Giáo viên và HS chia làm 4 nhóm (giáo viên sẽ chỉ đạo trong từng nhóm để hướng dẫn thực hiện) thực hiện các hoạt động
Hoạt động 1: Tìm hiểu lịch sử Đền thờ và môi trường
Mục tiêu phải đạt được:
- Tìm hiểu qua báo cáo của ban quản lý di tích đền thờ, qua sổ ghi cảm tưởng
về di tích, qua trao đổi với du khách để rút ra nhận xét về vấn đề bảo tồn di sản lịch
Số liệu và thông tin được thể hiện bằng bản đồ tư duy hoặc cây vấn đề
Hoạt động 2: Tìm hiểu tác động của tự nhiên và con người đến Đền thờ
Mục tiêu phải đạt được:
- Nêu được các dấu hiệu và dự đoán các tác động của tự nhiên và con người đối với đền thờ, ví dụ:
+ Hoạt động của số lượng khách du lịch gây ra các vấn đề về vệ sinh, vấn đề
Trang 29+ Ảnh hưởng của lũ sông Lam: khu di tích nằm trên núi, sườn núi dốc đứng, điều kiện tự nhiên về kết cấu địa chất và thời tiết có thể gây ra sạt lở núi; + Hoạt động dân sinh: ảnh hưởng đến đa dạng sinh học trên núi Quyết do dân địa phương chặt phá rừng lấy củi…;
- Đề xuất các biện pháp khắc giải quyết các vấn đề nêu trên
Kết quả hoạt động:
Phát hiện vấn đề hiện tại và dự đoán các vấn đề có thể xảy ra trong tương lai tại khu di tích; chỉ ra các biện pháp giải quyết
Hoạt động 3: Báo cáo kết quả thu thập thông tin, dữ liệu và giải quyết vấn đề
về Môi trường tại khu di tích núi Quyết qua cuộc thi: Tìm hiểu về lịch sử và sinh thái của đền thờ
Mục tiêu:
SV trình bày kết quả của buổi dã ngoại mà sinh viên thu thập đựơc, thông qua
đó, GV đánh giá kết quả hoạt động của HS
Nội dung
Cuộc thi chia làm 4 phần:
Phần I: Giới thiệu về đội mình;
Phần II: Khởi động;
Phần III: Hỏi đáp giữa các đội;
Phần IV: Hùng biện
Hoạt động 4: Tổng kết buổi học
- Nhận xét tinh thần thái độ học tập của HS;
- Yêu cầu HS về nhà viết bản cảm nghĩ sau buổi dã ngoại tham quan học tập, tìm hiểu thực tế đền thờ Quang Trung trên đỉnh núi Quyết bên dòng sông Lam (tại
TP Vinh - Nghệ An);
- Cảm ơn ban quản lý đền thờ Quang Trung và kết thúc buổi học
Học xong chương trình địa lí địa phương, học sinh cần đạt được:
4 Mục tiêu cơ bản của môn học giáo viên cần đạt
Trang 301 Có một số kiến thức cơ bản thiết thực:
- Xác định được vị trí địa phương trên lược đồ hành chính tỉnh
- Những thế mạnh tiêu biểu (kinh tế, văn hóa, dịch vụ, …) của tỉnh, của huyện (thành phố, thị xã) em đang sinh sống
- Biết được các nhân vật lịch sử, các sự kiện, tên gọi của các nhân vật lịch sử
mà địa phương HS đang sinh sống
2 Bước đầu hình thành một số kĩ năng:
- Biết thu thập tìm kiếm tư liệu địa lí từ tài liệu dạy học Lịch sử và Địa lí địa phương tỉnh nhà
- Trình bày lại kết quả học tập bằng lời nói, bài viết, sơ đồ…
- Vận dụng kiến thức đã học vào thực tiễn đời sống
3 Có thái độ:
- Ham học hỏi, tìm hiểu để biết về vị trí địa lí địa phương, các sự kiện, nhân vật lịch sử địa phương, những thế mạnh tiêu biểu của tỉnh, của huyện (thành phố, thị xã) em đang sinh sống
- Biết yêu quý và có ý thức bảo vệ cảnh quan thiên nhiên của quê hương, đất nước
3.3 Một số bài học có thể vận dụng, khai thác trong quá trình nghiên cứu
và dạy học Lịch sử và Địa lý địa phương ở Tiểu học
3.1.1 Lớp 1: Môn Tự nhiên - Xã hội
18,19 Cuộc sống xung
quanh
Nói được một số nét về cảnh quan thiên nhiên và hoạt động sinh sống của người dân địa phương
Liên hệ
2 Lớp 2: Môn Tự nhiên – Xã hội
Trang 3118,19 Cuộc sống xung
quanh
Nêu được một số nghề nghiệp chính và hoạt động sinh sống của người dân nơi học sinh ở
Liên hệ
2 Lớp 3: Môn Tự nhiên – Xã hội
sự kiện lịch sử
Liên hệ
3 Lớp 3: Môn Tự nhiên – Xã hội
16 Bài 31: Hoạt động công
nghiệp, thương mại
Kể được một hoạt động công nghiệp hoặc thương mại ở địa phương em Liên hệ
- Nhân vật LS địa phương em: Quê quán, đóng góp của nhân vật, tên đường được đặt gắn với nhân vật
Liên hệ
Trang 32- Trình bày được những thế mạnh tự nhiên, kinh tế, văn hóa tiêu biểu của tỉnh, huyện, xã,…
- Rèn luyện kĩ năng đọc lược đồ hành chính tỉnh, huyện, xã
- Các sự kiện, nhân vật lịch sử gắn với địa phương,…
- GD Ứng phó biến đổi khí hậu
Toàn phần
3.4 Giáo viên đánh giá kết quả học tập của học sinh theo yêu cầu sau:
- HS có thể xác định được vị trí địa phương trên lược đồ hành chính tỉnh, huyện, xã,
- HS có thể trình bày những thế mạnh tiêu biểu (kinh tế, văn hóa, dịch vụ,…) của tỉnh, của huyện (thành phố, thị xã) nơi em đang sinh sống bằng chính ngôn ngữ của mình một cách chính xác và sinh động dưới nhiều hình thức: nói, viết, vẽ,…
- Nhân vật lịch sử, sự kiện lịch sử vùng đất, địa phương HS đang sinh sống,…
- Bài làm của học sinh cần có sự phân tích, tổng hợp, khái quát,… nhưng chỉ ở mức độ đơn giản, phù hợp với khả năng nhận thức của các em
Trang 33Trong bộ đề kiểm tra định kì phần phân môn Lịch sử và Địa lí nên có 1 câu hỏi về địa lí địa phương (có thể dạng bài tập trắc nghiệm hoặc tự luận) Bên cạnh việc đánh giá kết quả học tập của học sinh, GV cũng nên cho học sinh tự đánh giá lẫn nhau và
- Phục vụ tiết địa lí địa phương
- Làm tư liệu tham khảo cho việc tìm hiểu về huyện Hồng Ngự
- Thể hiện tình yêu quê hương và con người Hồng Ngự; có ý thức bảo vệ môi trường
2 Nội dung
- Vị trí địa lí - Điều kiện tự nhiên
- Dân cư và hoạt động kinh tế
Campuchia Phía Đông giáp thị
xã Hồng Ngự và huyện Tam
Nông Phía Tây và Tây Nam
giáp tỉnh An Giang Phía Nam
giáp huyện Thanh Bình và tỉnh
An Giang
- Em hãy nêu vị trí địa lí của
huyện Hồng Ngự.
Huyện Hồng Ngự là điểm đầu
của sông Mê Công khi chảy vào
Việt Nam, có diện tích khoảng
20.973,7 ha Địa hình tương đối
bằng phẳng, có hướng dốc Tây
Bắc – Đông Nam, được phù sa
Hình 1 Lược đồ địa giới huyện Hồng Ngự