Nếu như một tấm ảnh có thể lưu giữ một khoảnh khắc, một thước phim có thể ghi lại một phần cuộc đời thì một bài thơ, hơn thế, có thể nuôi dưỡng và khiến cho những kí ức, kỉ niệm sống mãi trong lòng mỗ.
Trang 1Nếu như một tấm ảnh có thể lưu giữ một khoảnh khắc, một thước phim có thể ghi lại một phần cuộc đời thì một bài thơ, hơn thế, có thể nuôi dưỡng và khiến cho những kí ức, kỉ niệm sống mãi trong lòng mỗi người Bởi lẽ thơ không phải là câu từ thô sơ, gọt đẽo, mà thơ nên câu thành chữ từ cảm xúc, chính vì vậy mà thơ có sức sống mãnh liệt vượt qua sự băng hoại của thời gian Bốn mươi ba câu thơ viết nên một “ Tây Tiến” với nỗi nhớ thương dạt dào của nhà thơ Quang Dũng chính là
những vần thơ như thế ! Những tín đồ văn chương khi đọc Tây Tiến
sẽ không khỏi ấn tượng trước ngoài bút đậm chất nhạc và chất họa của nhà thơ xứ Đoài Đặc biệt là qua đoạn trích khắc họa bức tranh thiên nhiên vùng Tây Bắc:
“Sông Mã xa rồi Tây Tiến ơi!
….………
Mai Châu mùa em thơm nếp xôi”
Quang Dũng được biết đến là một nghệ sĩ hào hoa và đa tài Ông biết vẽ tranh, sáng tác nhạc và viết văn xuôi nhưng trước hết là một nhà thơ mang hồn thơ phóng khoáng, hồn hậu, lãng mạn và tài hoa Là nhà thơ của xứ Đoài mây trắng thơ mộng nên thơ của ông xuất hiện trên diễn đàn văn học Việt Nam với yếu tố nhạc và họa đan xen, nâng đỡ nhau In trong tập Mây đầu ô (1986), Tây Tiến hình thành trong nỗi nhớ của Quang Dũng khi phải rời đơn vị cũ đến hoạt động tại đơn vị mới ở Phù Lưu Chanh, “mặc dù nhuốm màu đau thương những mất mác của chiến tranh nhưng không hề bi lụy mà vụt sáng lên bằng chính ý chí nghị lực lòng lạc quan yêu đời đáng quý của người lính Có thể nói Tây Tiến là sự thăng hoa của một tâm hồn lãng mạn".(Đinh Minh Hằng)
Đoạn trích thuộc 14 câu thơ đầu của bài, đã tái hiện chân thật bức tranh thiên nhiên núi rừng Tây Bắc vừa hùng vĩ, choáng ngợp vừa thơ mộng say đắm lòng người
Ngay những vần thơ đầu tiên QD đã mở ra một không gian TB xa xôi, đầy nguy hiểm với sự xuất hiện của những địa danh “rất Tây Bắc, rất Lào” Nghe tên thôi ta cũng cảm nhận đủ sự trúc trắc, hoang sơ không một bóng người “Sài Khao, Mường Lát, Mường Hịch, sông Mã”, nhưng những miền đất xa xôi này lại in đậm những dấu chân của người lính Tây Tiến Hình ảnh tả thực, chặng đường hành quân ấy gắn với màn sương dày đặc, lấp lửng “như nhân ảnh”, như cõi hồng hoang đang
ôm lấy tất cả vạn vật cây cỏ, bao phủ che mờ và lạnh buốt da thịt Bút
Trang 2pháp hiện thực đã cực tả những gian nan, trắc trở của địa hình chốn biên cương khiến bước chân người lính mỏi mệt rã rời Đó chỉ la dạo đầu, những thách thức mà núi rừng Tây Bắc đặ ra cho người lính còn ở phía trước:
“Dốc lên khúc khuỷu dốc thăm thẳm.
Heo hút cồn mây súng ngửi trời”
Hàng loạt từ láy có sức tạo hình cao “khúc khuỷu, thăm thẳm, heo hút” đã phác họa chân thực và sống động sự nguy hiểm và hoang sơ của địa hình nơi đây Những con dốc cao chạm đến “cồn mây”, khiến những cây súng của ngửi lính được dịp “ngửi trời” Hình ảnh “cồn mây”, “súng ngửi trời” đã cực tả độ cao nguy hiểm đến nghẹt của đèo dốc tựa như “lớp lớp mây cao đùn núi bạc” Và đang “ngàn thước lên cao” thì con dốc lại “ngàn thước xuống” Nhịp thơ 4/3 khiến người đọc liên tưởng địa hình dốc núi như bị chẻ đôi Đang vun vút lên cao chót vót như chạm đỉnh trời lại đột ngột đổ dốc sâu thăm thẳm chạm đáy núi Chỉ tưởng tượng thôi cũng đủ chóng mặt và hoảng sợ chứ nói gì đến việc trải nghiệm cảm giác ấy Thế mới thấy Tây Bắc trong chặng đường hành quân của đoàn binh Tây Tiến đáng sợ đến nhường nào Nhạc tính trong ngôn ngữ được nhà thơ vận dụng hiệu quả các thanh bằng thanh trắc đan xen làm câu thơ bật lên chất nhạc trầm bổng gây cảm giác rợn
người “đọc lên nghe nhọc nhằn như tiếng thở nặng nhọc của người lính trên đường hành quân Tây Tiến”.( Nguyễn Đăng Mạnh)
Thiên nhiên hoang vu, đang sợ lại tiếp tục được mở ra theo chiều không gian và thời gian:
“Chiều chiều oai linh thác gầm thét Đêm đêm Mường Hịch cọp trêu người”
Cụm chỉ thời gian “chiều chiều”, “đêm đêm” gợi lên cảm giác thời gian tuần hoàn, lặp đi lặp lại, ngày nối ngày, đêm nối đêm khúc trường ca dữ dội của thiên nhiên huyền bí được tấu lên mọi thời gian, từ buổi bình minh đến khi ánh sáng chiều tà nhạt dần, nhòa dần rồi hòa lẫn vào đêm tối Hai hình ảnh nhân hóa “thác gầm thét, “cọp trêu người” đã lột tả sự dữ dội của núi rừng Tây Bắc Không chỉ có núi cao, vực thẳm
và dốc sâu, miền Tây hoang dại còn có những thác nước chất ngất lưng trời, bọt tung trắng xóa, “gầm thét” không ngơi, có chúa tể rừng xanh bước chân rình rập đầy đe dọa Và nếu hai thanh trắc “thác, thét” ở âm vực cao như tiếng thác nước man dại ở vòm cao thăm thẳm thì hai thanh trắc “Hịch, cọp” ở âm vực thấp lại nhưu mô phỏng tiếng bước
Trang 3chân nặng nề của chúa sơn lâm bí ẩn đầy de dọa ở vòm tối thấp của núi rừng
Thiên nhiên Tây Bắc đâu chỉ hoang sơ, dữ dội như vẻ bề ngoài , vùng đất ấy còn ẩn chứa bao vẻ đẹp ảo mộng, đầy chất thơ:
“Mường Lát hoa về trong đêm hơi
….………
Nhà ai pha luông mưa xa khơi”
Một câu thơ hay là một câu thơ mang nhiều sức gợi Bằng bút pháp lãng mạn hóa hình ảnh hoa trong câu “Mường Lát ” đã gợi ra nhiều trường liên tưởng độc đóa và lãng mạn Hoa là những ngọn đuốc soi đường cho người lính hành quân - những đóa hoa lửa chập chờn lung linh ấm áp Hay ‘hoa’ là hương thơm của những loài hoa rừng đong đưa trong gió lan tỏa khắp màn đêm tạo nên dư vị, một khung cảnh lãng mạn giữa chốn thiên nhiên hoang vu? Hoặc hoa phải chăng cũng chính là các anh - những người lính đầy ắp niềm tin, lí tưởng và nghị lực như những đóa hoa làm sáng bừng lên cả khu rừng u tối Kế đó
là không gian mênh mông “nhà ai…”, gợi lên cảm giác bâng khuâng, xao xuyến khó tả M Go-rơ-ki từng nói “yếu tố đầu tiên của văn học là ngôn ngữ ” QD cũng sử dụng yếu tố ngôn ngữ để miêu tả cơn “mưa xa khơi” - một cơn mưa xối xả, mưa như trút nước mưa trắng cả một vùng trời Dưới giai điệu buông thả, ta tưởng chừng đây là một ít phút nghỉ ngơi của người lính đang đứng trên đỉnh núi nhìn xuống một thung lũng với những mái nhà, đồng cỏ mờ mịt như loãng tan trong biển mưa, mênh mang và xa vời Lối chuyển nhạc điệu vô cùng linh hoạt, với hai câu thơ toàn thanh bằng như một nét vẻ hết sức mềm mại và tinh tế bằng con mắt lãng mạn của thơ ca Tinh tế hơn cả hai câu thơ đều được khép lại bằng những âm mở “đêm hơi”, “xa khơi” giúp cân bằng lại cảm xúc của người đọc, gợi sự nhẹ nhàng, thư thả sau những chặng hành quân vất vả
Bên cạnh những vẻ đẹp thơ mộng ẩn hiện, miền Tây còn gây ấn tượng bởi những điều ấm áp, quyện thấm ân tình, chan chưa kỉ niệm từ những bản làng nên thơ : “nhớ ôi TT…nếp xôi” Giống như “hoa về”,
“mùa em” cũng là cách sử dụng từ đầy sáng tạo của QD khiến cả câu thơ mềm mại uyển chuyển đến lạ lùng Hai tiếng “mùa em” phải chăng
là nổi nhớ đến người thiếu nữ với vẻ ngoài e ấp, duyên dáng đã để lại trong lòng người chiến sĩ biết bao niềm thương nỗi nhớ Nếu như đất trời có bốn mùa xuân, hạ, thu, đông thì ở Mai Châu có hình ảnh những
Trang 4cô gái trẻ cũng được ví như một “mùa” trong năm, “mùa” mà mỗi khi nhớ về, người lính lại bâng khuâng bởi tình cảm nồng đượm từ bát cơm nóng, từ năm xôi dẻo thơm giữa cái lạnh giá của núi rừng
“anh nắm tay em vào cuối mùa chiến dịch
Bát cơm nuôi quân em còn giấu trong rừng”
(Tiếng hát con tàu- Chế Lan Viên )
Núi rừng Tây Bắc đã đi vào trang thơ của QD bằng những lời thơ thật đẹp, hào sảng, khí thế với thể thơ thất ngôn phóng khoáng, từng dòng thơ như vượt ra ngòi bút của ông để đi vào tìm thức của người đọc Cách lựa chọn ngôn từ đầy tinh tế, đầy chất gợi hình, gợi cảm làm đoạn thơ không chỉ có ý mà có họa, không chỉ có họa mà còn mang cả nhạc tính bên trong Các phép nhân hóa, từ láy, đan xen nhau đã hoàn thiện hơn bức tranh thiên nhiên độc đáo
Như một bản nhạc trầm bổng đầy cảm xúc cuồn cuộn, người lính đưa ta về với không gian trùng điệp, ngút ngàn, dữ dội nhưng không kém phần thơ mộng, gợi cảm Tất cả đều đối lập gay gắt và cũng hòa hợp đến kì lạ qua sự kết hợp nhuần nhuyễn của yếu tố nhạc và yếu tố họa QD thật tài tình khi sử dụng thể thơ bảy chữ có nhạc tính truyền thống theo âm binh trắc tạo cho bài thơ nhạc điệu du dương trầm bổng Khi miêu tả thiên nhiên dữ dội, nhịp thơ trúc rắc, khi miêu tả thiên nhiên trữ tình, nhịp thơ trầm xuống, khi miêu tả sự hi sinh của người lính, câu thơ cũng như thế cất lên khúc độc hành tiễn đưa Cách phối thanh giữa âm bằng trắc đan xen độc đáo đến nỗi Xuân Diện phải thốt lên “đọc bài thơ Tây Tiến như đang ngậm âm nhạc trong miệng” Nói
về chất hoạ, QD vẽ lên bức tranh Tây Tiến bằng đường nét, bằng màu sắc và bằng hình ảnh Những lời thơ như nét bút khi đậm khi nhạt, khi nông khi sâu, khắc hoạ thiên nhiên và con người Màu sắc có sự xuất hiện gam màu lạnh của cơm khói, màu sương mờ ảo Hình ảnh và khung cảnh rộng mở khi là đồi núi trập trùng, khi là trời, khi là đất Giữa khung cảnh ấy là con người tuy nhỏ bé nhưng hiên ngang làm chủ thiên nhiên Con người điểm xuyết làm bức tranh có hồn và thêm ý nghĩa Những vần thơ thi trung hữu họa, thi trung hữu nhạc đã dệt nên một bức tranh thiên nhiên Tây Bắc hùng vĩ lưu lại những ấn tượng rất riêng trong lòng bạn đọc bởi thiên nhiên ấy được viết nên bởi hồn thơ Quang Dũng: lãng mạn đến bay bổng, hiện thực đến trần trụi, hồn hậu và tài hoa Nguyễn Thanh từng nhận xét "nhà thơ Quang Dũng khu biệt độc lập như một ốc đảo cheo leo giữa biển khơi xa vắng và lẻ loi hiu quạnh như một vì sao cô độc trong không gian văn chương kháng chiến, nhưng là một người thơ tài năng hiếm hoi, không khác chi một loài hoa lạ ngan ngát hương rừng" Còn Tây Tiến giống như một viên
Trang 5ngọc Ngọc càng mài thì càng sáng, càng lấp lánh, càng hấp dẫn Nó đã tỏa rạng trong nền văn học Việt Nam hiên đại, trở về nhận lại vị trí của đứa con đầu lòng hào hoa tráng kiện trong nền thơ kháng chiến
Khi một tác phẩm nâng cao tinh thần ta lên và gợi cho ta những tình cảm cao quý và can đảm, không cần tìm một nguyên tắc nào đánh giá nó nữa “Đó là một tác phẩm hay và do một nghệ sĩ viết ra”.Với những gì
mà “Tây Tiến” mang lại nó khơi lên cho độc giả sự choáng ngợp, hào hùng nhưng cũng không kém phần lãng mạn, yên bình; tôi tin chắc rằng đây là một tác phẩm bất hủ do một nghệ sĩ tài hoa và đa tài viết ra Áng thơ ấy cùng tên tuổi của QD sẽ còn sống mãi, ghi một dấu ấn không phai trong lòng những người thưởng thức nghệ thuật về sau