SKKN chuyên đề bảo vệ môi trường ở khu chăn nuôi lợn

Chất thải chăn nuôi đã trở thành một vấn đề nan giải, một bài toán khó cho nhiều nhà khoa học, nhiều cơ quan chức năng và đông đảo những ngời quan tâm đến vấn đề môi trờng.. Mặc dù chúng

Lời nói đầu

Hiện nay trên thế giới, ô nhiễm môi trờng đang trở thành một đề tài nóng bỏng, một vấn đề thảo luận của nhiều hội thảo quốc tế Các tác động của con ngời đã xâm hại rất lớn đến sự sống trên Trái đất Vấn đề đặt ra là: làm thế nào

để hạn chế đến mức thấp nhất tình trạng ô nhiễm môi trờng? Nói cách khác, làm thế nào để sự phát triển kinh tế phải gắn liền với việc bảo vệ môi trờng?

Sự ô nhiễm môi trờng do rất nhiều yếu tố gây nên, nó tác động sâu sắc đến cuộc sống và sinh hoạt của con ngời ở một số vùng nông thôn hiện nay, phong trào chăn nuôi, đặc biệt là chăn nuôi lợn đã tác động rất lớn đến môi trờng Chất thải chăn nuôi đã trở thành một vấn đề nan giải, một bài toán khó cho nhiều nhà khoa học, nhiều cơ quan chức năng và đông đảo những ngời quan tâm đến vấn

đề môi trờng

Trong khuôn khổ hạn hẹp của chuyên đề, những vấn đề đợc nêu ra, những

ý kiến xây dựng và kiến nghị chắc hẳn còn nhiều thiếu sót, hạn chế Tác giả rất mong nhận đợc sự góp ý chân thành của các chuyên gia về môi trờng, các bạn

đồng nghiệp, các em học sinh và toàn thể những ngời quan tâm đến vấn đề môi trờng

Để hoàn thành chuyên đề này, tôi xin chân thành cảm ơn sự chỉ bảo, góp ý của Ban giám hiệu, đồng chí Tổ trởng Tổ Tổng hợp, các bạn đồng nghiệp trờng THPT Bán công Nam Sách cùng đông đảo các em học sinh quan tâm Trong quá trình thực hiện chuyên đề tôi cũng nhận đợc sự giúp đỡ, cung cấp nhiều t liệu quý của Hợp tác xã chăn nuôi Hợp Tiến Tôi xin chân thành cảm ơn những

sự giúp đỡ quý báu trên!

Nam Sách, ngày 20 tháng 03 năm 2004

I Mở đầu:

tình hình chăn nuôi lợn ở địa phơng và vấn đề ô nhiễm môi trờng phát sinh

Trong những năm gần đây, phong trào phát triển kinh tế V.A.C nói chung

và chăn nuôi lợn nói riêng đã mang lại những đổi thay đáng kể cho bộ mặt nông thôn, giải quyết đợc tình trạng lao động d thừa lúc nông nhàn, tận dụng nguồn

thức ăn sẵn có và đặc biệt cải thiện đáng kể mức sống và thu nhập cho mọi ng -ời

ảnh 1: Một hộ chăn nuôi ở hợp tác xã chăn nuôi Hợp Tiến

Sự phát triển của chăn nuôi đã đáp ứng đợc nhu cầu về thịt sử dụng hàng ngày cho ngời dân và cung cấp nguyên liệu cho công nghiệp chế biến Điều đó dẫn tới hiện nay ở nhiều địa phơng xuất hiện các nhóm nông dân tập hợp thành các tổ hợp, các hợp tác xã chăn nuôi Điển hình có thể kể trên địa bàn huyện Nam Sách đã có nhiều tổ hợp chăn nuôi: hợp tác xã chăn nuôi Hợp Tiến (do một số hộ chăn nuôi lợn thôn La Đôi - Hợp Tiến thành lập), hợp tác xã chăn nuôi Tân Tiến (do nông dân hai xã Nam Tân và Hợp Tiến thành lập), hợp tác xã chăn nuôi Đồng Lạc, hợp tác xã chăn nuôi Nam Hng, ái Quốc Sự ra đời của các hợp tác xã chăn nuôi đáp ứng nguyện vọng của đông đảo hộ nông dân muốn góp vốn xây dựng quỹ phục vụ cho các hoạt động của hợp tác xã nh: hỗ trợ đầu vào (con giống, nguyên liệu hoặc thức ăn công nghiệp, tiêm phòng vacxin và dịch vụ thú y ), tranh thủ sự hỗ trợ của các viện nghiên cứu, các trung tâm về những thành tựu khoa học - kỹ thuật, hỗ trợ đầu ra (tiêu thụ sản phẩm), tiếp cận với nguồn vồn ngân hàng thuận lợi

Mặc dù chúng ta không thể phủ nhận vai trò to lớn của sự phát triển ngành chăn nuôi, song một vấn đề phát sinh đáng lo ngại là đằng sau sự phát triển đầy ý nghĩa đó là việc các hộ chăn nuôi rất thiếu hiểu biết về vấn đề môi trờng, dẫn tới việc các chất thải chăn nuôi đợc tống vô tội vạ vào môi trờng, các cống rãnh, ao hồ Những phát sinh sau đó đã ảnh hởng rất lớn đến sinh hoạt,

sức khoẻ và đời sống con ngời, tác động sâu sắc đến sự phát triển bền vững trong các hệ sinh thái nông nghiệp vốn đã mất hẳn tính tự nhiên thuần tuý

Trớc đây, khi sự tác động của con ngời còn hạn chế, tất cả các chất thải

do con ngời tống vào môi trờng đều đợc Trái đất "tiêu hoá", song khi mà xã hội ngày càng phát triển, lợng chất thải tạo ra ngày càng lớn, những nhiễu loạn do con ngời gây ra đã cản trở những hoạt động bình thờng của nó Hoạt động chăn nuôi không phải là hoạt động lớn, không tác động sâu sắc đến sự phát triển bền vững, song sự ảnh hởng của nó mang tính chất trực tiếp đến đời sống con ngời

Do đó cần có chiến lợc hợp lý để sao cho sự phát triển vừa thoả mãn nhu cầu của con ngời, đồng thời lại không ảnh hởng tới môi trờng - vốn đã mất hẳn vẻ tự nhiên Mục đích của sự phát triển ấy gồm 2 nội dung:

- Nâng cao chất lợng cuộc sống của con ngời

- Đảm bảo sự phát triển bền vững của các hệ sinh thái

Trong bài viết này, tác giả xin đợc trình bày các thực trạng do vấn đề chất thải chăn nuôi tác động và đề nghị các biện pháp nhằm hạn chế ô nhiễm môi tr -ờng Hy vọng rằng mặc dù khuôn khổ hạn hẹp song tài liệu này cũng có những giá trị ứng dụng nhất định để góp phần cải thiện môi trờng nông thôn Giúp

ng-ời dân thấy đợc vai trò của môi trờng tự nhiên đối với đng-ời sống, từ đó nâng cao

ý thức bảo vệ môi trờng ở họ

ii sự tác động của chất thải chăn nuôi với môi trờng

và thực trạng của sự tác động ấy

Những năm gần đây, sự phát triển của nông nghiệp cùng với việc ứng dụng các tiến bộ khoa học - kỹ thuật tiên tiến đã mang lại những sự khởi sắc cho ngành kinh tế vốn đã già cỗi và lạc hậu này Nhiều mô hình phát triển kinh

tế nông nghiệp xuất hiện và có những đóng góp không nhỏ cho nền Kinh tế quốc dân Thuật ngữ V.A.C đã trở nên quen thuộc với mỗi ngời Nếu sự phát triển kinh tế nông nghiệp đợc duy trì theo kiểu "phát triển bền vững" với mô hình Hệ sinh thái V.A.C kể trên thì không có nhiều vấn đề phải bàn Ngợc lại ở một số nơi, sự phát triển thờng chú trọng hơn đối với ngành chăn nuôi, đó là lý

do tại sao vấn đề ô nhiễm môi trờng lại trở nên nóng bỏng trong nhiều "trang

địa phơng" của các tờ báo

Trong quá trình công tác, tôi đã cùng học sinh thảo luận rất nhiều về vấn

đề ô nhiễm môi trờng, về bảo vệ môi trờng và phát triển bền vững Nhng không

có một trờng nào có thể truyền thụ đầy đủ các kiến thức cho học sinh bằng những quan sát thực tế Tôi đã từng thăm nhiều nơi có phong trào chăn nuôi phát triển mạnh nh Gia Bình - Bắc Ninh, các xã Nam Tân, Nam Hng, Đồng Lạc - Nam Sách, đặc biệt là xã viên của hợp tác xã chăn nuôi Hợp Tiến nên tôi có nhiều cơ hội quan sát thực tế, tiếp xúc với nhiều cán bộ môi trờng Điều

đó giúp tôi rất nhiều trong việc xây dựng chuyên đề của mình

Vì sao chăn nuôi lại ảnh hởng lớn tới vấn đề môi trờng? Đó là một câu hỏi lớn cần giải quyết Tuy nhiên giải quyết nh thế nào lại không phải là chuyện

đơn giản Câu trả lời là do chất thải chăn nuôi tác động Hiện nay, rất nhiều

ng-ời dân có thói quen thải nớc thải, thậm chí cả phân gia súc ra các cống rãnh, ao

hồ Các chất thải này khi đợc tích tụ nhiều có thể phát sinh nhiều hậu quả và gây thiệt hại lớn tới chính môi trờng sống của chúng ta, tới sức khoẻ của con ngời

1 ảnh hởng của chất thải chăn nuôi tới sinh hoạt và cảnh quan môi trờng

Khi phân và nớc thải chăn nuôi tống vào các cống rãnh ven đờng và ao

hồ sẽ phát sinh mùi hôi thối Hậu quả là đã cớp đi bầu không khí trong lành cho những hộ gia đình xung quanh và ảnh hởng tới sinh hoạt hàng ngày của mọi ngời Hơn nữa, nó còn làm mất đi vẻ đẹp tự nhiên của cảnh quan các vùng nông thôn Nhiều tổ chức môi trờng đã cử các cán bộ môi trờng đến các

tổ hợp chăn nuôi để khảo sát tình hình ô nhiễm, song nhìn chung cha có hớng khắc phục mang tính khả quan

ảnh 2: Một rãnh ven đờng bị ô nhiễm do chất thải chăn nuôi

Theo đánh giá của Viện Khoa học - Kỹ thuật nông nghiệp Việt Nam tại

địa bàn hai thôn: thôn La Đôi (với phong trào chăn nuôi phát triển mạnh) và thôn Bến (chủ yếu phát triển về trồng trọt) thuộc xã Hợp Tiến đã cho thấy tác

động do chăn nuôi tới sinh hoạt của ngời dân là rất đáng báo động ở địa bàn

có phong trào chăn nuôi phát triển mạnh, các yếu tố của chăn nuôi tác động tới môi trờng đợc xếp hạng ảnh hởng lớn nhất

Bảng 1: Xếp hạng về các vấn đề môi trờng mà cộng đồng gặp phải

1 Ô nhiễm do chất thải chăn nuôi lợn Mùi thuốc bảo vệ thực vật

2 Đờng bị úng lụt Vỏ chai, thuốc bảo vệ thực vật

3 Mùi thuốc bảo vệ thực vật Ngập lụt

4 Chất thải sinh hoạt Mùi xơng ở nhà máy Cầu Bình

5 Khí than, mùi hành sấy Mùi khói do NM nhiệt điện Phả Lại

6 Mùi phân, chuồng chăn nuôi lợn Ô nhiễm do chất thải chăn nuôi lợn

2 Hiện tợng ô nhiễm sinh học

Sự ứ đọng của các chất thải chăn nuôi còn tạo điều kiện cho các vi sinh vật gây bệnh, các côn trùng, ký sinh trùng có hại có điều kiện phát sinh và

phát triển gây nên hiện tợng ô nhiễm sinh học Điều gì sẽ xảy ra nếu trong

các môi trờng ấy có chứa các mầm bệnh kiểu virut cúm gà nh vừa qua? Khả năng tạo ra các ổ dịch nguy hiểm cho gia súc và con ngời trong các vùng chăn nuôi là không nhỏ

Môi trờng ứ đọng các chất thải đó cũng tạo điều kiện cho các sinh vật gây hại nh ruồi, muỗi phát triển Đó là các vật trung gian truyền bệnh nguy hiểm đối với ngời và vật nuôi

3 Sự phì dỡng và hậu quả của nó

Sản phẩm thải của chăn nuôi tích tụ ở các cống rãnh, ao hồ còn gây nên

một hiện tợng gọi là phì dỡng Đó là sự tích luỹ một hàm lợng lớn các muối

và chất hữu cơ, tạo điều kiện cho sự phát triển của các sinh vật yếm khí, làm hàm lợng CO2 trong ao hồ tăng lên

Phì dỡng là quá trình biến đổi của các hệ sinh thái dới nớc do trong nớc

có chứa lợng muối khoáng và chất hữu cơ quá lớn trong khi khả năng đồng hoá các chất đó của các quần thể sinh vật là có hạn Ban đầu nó gây nên sự bùng nổ số lợng sinh vật thuỷ sinh, đặc biệt là các sinh vật phù du Sự tích tụ các chất đó ngày càng cao làm cho các sinh vật đó chết đi, tiếp đó là sự phân huỷ xác chết của các vi sinh vật, đặc biệt là vi khuẩn yếm khí Kết quả là hàm lợng O2 giảm, các khí CO2, CH4, H2S tăng lên, độ pH của môi trờng thay đổi làm ảnh hởng trực tiếp đến các động vật thả nh cá, tôm Sự phì d-ỡng gây nên sự suy giảm đến nguồn lợi sinh vật tự nhiên Theo những nghiên cứu của Viện Khoa học - Kỹ thuật nông nghiệp Việt Nam tại địa bàn hai thôn thuộc xã Hợp Tiến nói trên cho thấy mức độ ảnh hởng của chất thải chăn nuôi tới môi trờng rất khác nhau

Bảng 2: Đánh giá về chất lợng các tài nguyên ở hai giai đoạn

Chất lợng

tài nguyên

Giai đoạn từ

1986 đến 1993

Giai đoạn từ

1994 đến nay

Chú thích: 5 rất tôt; 4 Khá tốt; 3 Trung bình; 2 Hơi kém;1 Kém

Nh vậy, nếu lợng chất thải chăn nuôi quá lớn sẽ tác động lớn đến môi tr-ờng nớc, làm thay đổi tính chất lý hoá của nớc Đó là nguyên nhân gây ra cái chết cho nhiều sinh vật quan trọng trong hệ sinh thái ao nớc ngọt Ngoài ra,

nó còn tác động đến tính chất lý hoá của hệ thống nớc ngầm, ảnh hởng tới sức khoẻ đối với những ngời sử dụng nguồn nớc trên làm nớc sinh hoạt

4 ảnh hởng đến việc sử dụng nguồn nớc sinh hoạt và vệ sinh

Một thực trạng khá phổ biến hiện nay đó là những vùng nông thôn có phong trào chăn nuôi phát triển mạnh, số lợng giếng đào và giếng khoan tăng

đáng kể Nguyên nhân là do nguồn nớc sinh hoạt chính trớc kia là nớc ao bị ô nhiễm nặng không thể sử dụng đợc Tình trạng ô nhiễm đã cớp đi vẻ mĩ quan của nhiều vùng nông thôn, ảnh hởng đến sinh hoạt bình thờng của mọi ngời Tình trạng ô nhiễm nguồn nớc ao hồ cũng tác động tới việc sử dụng nguồn nớc vệ sinh trong chăn nuôi Nhiều hộ gia đình đã bỏ hẳn thói quen dùng nớc ao để vệ sinh chuồng trại

5 Sự phát sinh các bệnh truyền nhiễm

Hiện nay, sự thiếu hiểu biết các kiến thức về môi trờng, về các bệnh truyền nhiễm của ngời dân cũng gây nên những tác động không nhỏ Điều đó

có thể thấy ở nhiều chuồng nuôi các gia súc bị bệnh, các chất thải từ đó vẫn

"tự nhiên" thải ra các ao hồ Cha kể đến các ao hồ còn là nơi "phân huỷ" nhanh chóng xác gia súc, gia cầm chết bệnh Chúng ta còn không khỏi kinh hoàng vì dịch cúm gia cầm xảy ra vừa qua ở Châu á và các nơi khác trên thế giới Điều gì sẽ xảy ra nếu trong các xác chết ấy mang các mầm bệnh nguy hiểm nh virut cúm gà, virut tụ huyết trùng, dịch tả ?

iii biện pháp khắc phục

Đối với nhân loại, khi đứng trớc một vấn đề khó khăn ngời ta thờng tập trung nghiên cứu tìm ra các biện pháp khắc phục Sự ô nhiễm môi trờng do nhiều nguyên nhân khác nhau, trong đó có sự phát triển của công nghiệp, giao thông, đốt phá rừng, rác thải sinh hoạt, việc sử dụng chất hoá học bảo vệ thực vật, chiến tranh Ngời ta đa ra nhiều biện pháp khác nhau để hạn chế và khắc phục ô nhiễm môi trờng trên toàn cầu: trồng cây xanh, xây dựng các khu bảo tồn thiên nhiên, cấm sử dụng thuốc trừ sâu khó phân huỷ, quy định về tiêu chuẩn của xe tham gia giao thông

Những năm gần đây, trong ngành nông nghiệp, để hạn chế tác hại của thuốc hoá học bảo vệ thực vật ngời ta đã tìm ra các biện pháp khắc phục, chẳng hạn dùng thuốc trừ sâu sinh học, bả diệt chuột vi sinh, bẫy Pherômôn để tiêu diệt côn trùng hoặc ứng dụng có hiệu quả biện pháp đấu tranh sinh học (dùng sinh vật có ích để tiêu diệt sinh vật có hại) Những nghiên cứu và ứng dụng đó

đã mở ra nhiều triển vọng trong công tác bảo vệ môi trờng và sức khoẻ con

ng-ời Vậy trong chăn nuôi, ngời ta đã làm gì để hạn chế tác động của chất thải chăn nuôi?

Trớc đây, khi phong trào chăn nuôi cha phát triển, thông thờng mỗi hộ gia đình chỉ có một số lợng nhỏ vật nuôi để giải quyết vấn đề cải thiện bữa ăn hàng ngày hoặc tạo nguồn phân bón cho trồng trọt thì vấn đề ô nhiễm môi trờng cha đợc đặt ra Nhng hiện nay, phong trào chăn nuôi phát triển mạnh với tốc độ chóng mặt, quy mô lớn từ vài chục tới vài trăm con lợn trên một nông hộ thì ô nhiễm môi trờng đã trở thành vấn đề thời sự nóng bỏng đợc đề cập đến trên nhiều phơng tiện truyền thông

Tôi đã tới nhiều địa phơng có phong trào chăn nuôi phát triển mạnh, tiếp xúc với nhiều ngời dân về vấn đề môi trờng xuống cấp thì nhận đợc một số liệu thống kê đáng ngạc nhiên: phần lớn mọi ngời đều nắm đợc tác hại khi thải các chất vào môi trờng nhng vì "bất đắc dĩ" mà phải thải hoặc vì vấn đề cung cấp thức ăn cho cá Việc sử dụng phân gia súc làm thức ăn nuôi cá rất có ý nghĩa

đối với nghề nuôi cá nớc ngọt, tuy nhiên lợng phân d thừa và nớc thải lại ảnh h-ởng lớn tới môi trờng đồng thời có thể gây bệnh hoặc ảnh hh-ởng tới các loài sinh vật thuỷ sinh

ảnh 3: Một góc chăn nuôi của một hộ gia đình

Vấn đề trên đã trở nên bức xúc, tác động của nó là rất lớn Vậy các địa phơng đã làm thế nào để hạn chế sự ô nhiễm môi trờng? Có thể làm gì để giảm thiểu tác hại của chất thải chăn nuôi tới môi trờng? Chúng ta cùng nghiên cứu một số biện pháp đợc áp dụng ở một số địa phơng hiện nay

1 Biện pháp truyền thống: ủ phân

Trớc kia, khi chăn nuôi cha phát triển, việc chăn nuôi chủ yếu để tận dụng nguồn lao động d thừa và lấy phân chuồng sử dụng cho trồng trọt, việc

ủ phân là một biện pháp tốt giúp cải tạo đất và tăng khả năng hấp thụ cho cây trồng Tuy nhiên, việc chăn nuôi phát triển với quy mô lớn nh hiện nay kéo theo lợng phân tạo ra lớn Biện pháp ủ phân chuồng để cung cấp phân bón cho trồng trọt dờng nh không có hiệu quả cao

Một số gia đình chăn nuôi lớn còn xây dựng một hố chứa phân với diện tích phù hợp để chứa phân, phía trên có phủ kín bằng bạt Biện pháp này có những tác dụng tích cực nhất định trong việc bảo quản phân, hạn chế mùi phân bốc lên, song nớc thải của nó vẫn ảnh hởng tới môi trờng, đặc biệt là gây bệnh cho các loài cá, phát sinh nhiều ruồi, muỗi

2 Sử dụng công nghệ khí sinh học: tạo nguồn nhiên liệu sạch sử dụng hàng ngày

Việc sử dụng khí sinh học (Biogas) làm chất đốt trong gia đình từ nhiều năm nay là biện pháp cải thiện môi trờng rất có hiệu quả Phân gia súc luôn

là vấn đề nan giải đối với đa số các hộ nông dân, gây ô nhiễm đất, nớc, không khí Việc dùng phân gia súc làm nguồn cung cấp chất đốt trong từng

gia đình đã giải quyết đợc nguồn chất thải bẩn vào môi trờng nớc, giảm đáng

kể lợng ruồi, muỗi, mùi hôi

Cơ sở khoa học của việc sử dụng công nghệ khí sinh học là lợi dụng khả năng phân huỷ chất hữu cơ trong môi trờng của một loại vi khuẩn yếm khí

gọi là vi khuẩn sinh mêtan (Methanobacter) Loại vi khuẩn này tồn tại trong

tự nhiên dới đáy các ao hồ, nơi thiếu không khí và lợng chất hữu cơ ứ đọng lớn Khả năng của loại vi khuẩn này là phân cắt các phân tử hữu cơ lớn (prôtêin, saccarit ) thành các phân tử hữu cơ nhỏ (thờng là hiđrôcácbon dới dạng khí mêtan - CH4) và sinh ra năng lợng Năng lợng tích luỹ trong các chất hữu cơ đợc vi khuẩn phân huỷ và sử dụng, phần còn lại tích luỹ trong các khí Đây là các chất dễ cháy và khi cháy tạo ra lợng nhiệt lớn Ngời ta lợi dụng khả năng của loại vi khuẩn này để phân huỷ các chất hữu cơ - sản phẩm thải của chăn nuôi Trong môi trờng hầm Biogas, vi khuẩn có thể phân huỷ các chất và sinh ra nhiệt lớn (nhiệt độ hầm ủ có thể lên tới 70oC) Phân gia súc và các chất hữu cơ khác khi đi vào hầm ủ có thể đợc phân huỷ nhanh chóng thành khí đốt, các chất độc hại cũng có thể bị phân huỷ, cuối cùng là sản phẩm vô cơ lắng đọng và các muối khoáng hoà tan

ở ấn Độ, thời "cách mạng trắng", lợng phân đại gia súc ứ đọng với số l-ợng rất lớn đã trở thành bài toán khó Khi công nghệ khí sinh học đợc ứng dụng đã mở ra một triển vọng lớn cho đất nớc này trong việc cải thiện môi trờng Đó là một trong những hớng đi rất tích cực để giảm thiểu sự ô nhiễm môi trờng ở Việt Nam, công nghệ này đợc đa vào từ cuối những năm 80,

đầu những năm 90 của thế kỷ trớc Tuy nhiên, việc xây dựng các hầm ủ đòi hỏi công phu và tơng đối tốn kém đối với một gia đình bình thờng (từ 2 - 5 triệu đồng) Hơn nữa, ở những vùng ngập lụt thờng xuyên, việc xây hầm gặp nhiều trở ngại