(Luận Văn Thạc Sĩ) Điều Tra Tình Hình Nhiễm Bệnh Lý Bệnh Cầu Trùng Gà Tại Thành Phố Buôn Ma Thuột Và Khả Năng Phòng Trị.pdf

B� GIÁO D C VÀ ĐÀO T�O TRƯ�NG Đ I H�C TÂY NGUYÊN ĐINH TH� HI�U H NH ĐI�U TRA TÌNH HÌNH NHI�M, B�NH LÝ B�NH C�U TRÙNG GÀ T I THÀNH PH" BUÔN MA THU$T VÀ KH'''' NĂNG PHÒNG TR� LU*N VĂN TH C SĨ THÚ Y BUÔN MA[.]

L I CAM ĐOAN

Tôi xin cam ñoan ñây là công trình nghiên c u c a riêng tôi Các s

li u, k!t qu# nêu trong lu$n văn là trung th'c và chưa ñư)c ai công b trong b+t kì m,t công trình nghiên c u nào khác

Ngư.i cam ñoan

Đinh Th0 Hi!u H2nh

Tơi xin chân thành c m ơn

Quý Th5y Cơ đã t$n tình hư7ng d9n, giúp đ<, truy=n đ2t ki!n th c, kinh nghi m cho tơi trong su t quá trình h>c t$p và nghiên c u t2i trư.ng

B, mơn Cơ sA Thú y đã t2o đi=u ki n thu$n l)i giúp đ< tơi trong th.i gian th'c hi n lu$n văn

Tr2m ChBn đốn Xét nghi m và Đi=u tr0 E Chi cFc Thú y thành ph HG Chí Minh đã giúp đ<, hJ tr) tơi hồn thành lu$n văn này

Gia đình, b2n bè đã t$n tình giúp đ< tơi trong th.i gian h>c t$p và hồn thành lu$n văn

Tơi xin bày t lịng bi t ơn đ n TS Đinh Nam Lâm đã t&n tình hư)ng d+n, giúp đ/ tơi trong su4t quá trình th7c hi8n và hồn thành lu&n văn

M C L C

Đ T V N Đ 1

Chương 1 T NG QUAN TÀI LI U 3

1.1 Gi i thi u chung v" b nh c$u trùng 3

1.1.1 Tên g(i và m+c đ- lưu truy"n 3

1.1.2 Vịng đ2i c$u trùng 4

1.1.3 Thi t h4i kinh t6 do b nh c$u trùng 4

1.1.4 D:ch t; h(c b nh c$u trùng 5

1.1.5 Cơ ch6 sinh b nh c$u trùng 6

1.1.6 Mi;n d:ch b nh c$u trùng 6

1.2 B nh c$u trùng trên gà 7

1.2.1 ĐBc điCm chung 7

1.2.2 Vịng đ2i cDa giFng c$u trùng Eimeria 8

1.2.3 Hình thái 11

1.2.4 B nh lý 14

1.2.5 D:ch t; h(c 15

1.2.6 ChLn đốn 16

1.2.7 Phịng b nh c$u trùng 16

1.2.8 KiCm sốt b nh c$u trùng 19

1.3 LưPc duy t các cơng trình nghiên c+u trong và ngồi nư c 20

1.3.1 LưPc duy t các cơng trình nghiên c+u trong nư c 20

1.3.1 LưPc duy t các cơng trình nghiên c+u ngồi nư c 22

Chương 2 NSI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CXU 23

2.1 Đ:a điCm và th2i gian ti6n hành 23

2.2 N-i dung nghiên c+u 23

2.3 Phương pháp và vZt li u nghiên c+u 23

2.3.1 Phương pháp nghiên c+u 23

2.3.1.1 Đi"u tra tình hình nhi;m c$u trùng gà t4i thành phF BMT 23

2.3.1.2 Xác ñ:nh chDng c$u trùng 25

2.3.1.3 Nghiên c+u v" s\ bi6n ñ]i c^u trúc ru-t gà khi b: nhi;m c$u trùng 25

2.3.1.4 Th` nghi m 1 sF lo4i thuFc phòng và tr: b nh c$u trùng trên gà 25

2.3.2 VZt li u nghiên c+u 27

2.3.3 Phương pháp x` lý sF li u 28

Chương 3 KbT QUc VÀ THcO LUeN 29

3.1 Đi"u ki n t\ nhiên, kinh t6 xã h-i cDa thành phF Buôn Ma Thu-t 29

3.2 K6t qui nghiên c+u v" tình hình nhi;m c$u trùng trên các ñàn gà th:t nuôi t4i Thành phF Buôn Ma Thu-t 31

3.2.1 Tình hình nhi;m c$u trùng gà 31

3.2.2 Tj l nhi;m c$u trùng gà theo tu$n tu]i 34

3.2.3 Tj l nhi;m c$u trùng gà theo phương th+c nuôi 36

3.2.4 Tj l nhi;m c$u trùng theo quy mô ñàn gà 37

3.3 Nhlng loài c$u trùng hi n ñang lưu hành t4i thành phF Buôn Ma Thu-t 39 3.4 Tri u ch+ng, b nh tích cDa gà b: b nh c$u trùng 41

3.5 B nh tích vi thC cDa gà b: b nh c$u trùng 43

3.6 K6t qui th` nghi m m-t sF thuFc phòng tr: 46

3.6.1 K6t qui thí nghi m dùng thuFc phòng b nh cho gà 46

3.6.2 Tn l gà ch6t o các lô thí nghi m 47

3.6.3 KhFi lưPng gà o các lô thí nghi m 49

3.6.4 K6t qui thí nghi m dùng thuFc tr: b nh cho gà 50

3.7 M-t sF ñ" xu^t phòng tr: c$u trùng khi nuôi gà th:t thương phLm 51

Chương 4 KbT LUeN VÀ Đ NGHp 52

4.1 K6t luZn 52

4.2 Đ" ngh: 53

TÀI LI U THAM KHcO 54

DANH M C B NG BI U

Bing 3.1 Tình hình nhi;m c$u trùng gà t4i thành phF Buôn Ma Thu-t 32

Bing 3.2 Tj l nhi;m c$u trùng theo ñ- tu]i cDa gà (ngày) 34

Bing 3.3 Tj l nhi;m c$u trùng gà theo phương th+c nuôi 36

Bing 3.4 Tj l nhi;m c$u trùng theo quy mô ñàn 38

Bing 3.5 Thành ph$n loài c$u trùng gà t4i Thành phF Buôn Ma Thu-t 39

Bing 3.6 Tri u ch+ng cDa gà b: b nh c$u trùng 41

Bing 3.7 B nh tích cDa gà b: b nh c$u trùng 42

Bing 3.8 B nh tích vi thC cDa gà b: b nh c$u trùng 43

Bing 3.9 Tj l nhi;m c$u trùng gà gila các lô thí nghi m 46

Bing 3.10 SF gà ch6t trong thí nghi m 48

Bing 3.11 KhFi lưPng gà khi xu^t chuvng (kg) 50

Bing 3.12 K6t qui dùng thuFc ñi"u tr: cho gà b: b nh c$u trùng 50

DANH M C HÌNH

Hình 1.1 Vòng ñ2i cDa c$u trùng Eimeria và Isospora 4

Hình 1.2 Quá trình phát triCn cDa c$u trùng gà 9

Hình 1.3 Schizonts ch+a merozoites (Eimeria tenella ) 10

Hình 1.4 V: trí t]n thương niêm m4c ru-t gây ra do các loài c$u trùng 12

Hình 1.5a Gà ch6t do c$u trùng 15

Hình 1.5b B nh tích o manh tràng 15

Hình 3.1 Ru-t 1, 2: Sung { xu^t huy6t nBng, tích d:ch phù, t6 bào biCu mô tuy6n ru-t b: hư h4i, thâm nhi;m t6 bào lympho 44

Hình 3.2 Thoái hóa t6 bào biCu mô tuy6n ru-t, thâm nhi;m t6 bào lympho 44

Hình 3.3 Thoái hóa t6 bào biCu mô tuy6n ru-t, xu^t huy6t nh} 44

Hình 3.4 E tenella ký sinh trong t6 bào niêm m4c ru-t (hình chùm nho) 45

Hình 3.5 Oocyst cDa c$u trùng trong niêm m4c ru-t 45

BiCu ñv 3.1 Tj l nhi;m c$u trùng gà t4i Thành phF Buôn Ma Thu-t 33

BiCu ñv 3.2 Tj l nhi;m c$u trùng gà theo tu$n tu]i 35

BiCu ñv 3.3 Tj l nhi;m c$u trùng gà theo phương th+c nuôi 36

BiCu ñv 3.4 Tj l nhi;m c$u trùng gà theo quy mô ñàn 39

BiCu ñv 3.5 Tj l các loài c$u trùng 40

BiCu ñv 3.6 SF gà ch6t trong thí nghi m 49

Đ T V N Đ

Tính c p thi t c a ñ tài

Trong nhlng năm g$n ñây, ngành chăn nuôi nư c ta ñã và ñang phát triCn m4nh, góp ph$n r^t l n vào vi c cung c^p th\c phLm, nâng cao ch^t lưPng bla ăn h•ng ngày cho con ngư2i Tuy nhiên, m-t trong nhlng tro ng4i

l n ñFi v i công tác chăn nuôi là d:ch b nh thư2ng xuyên xiy ra gây nhi"u thi t h4i làm h4n ch6 s\ phát triCn cDa ngành Vì th6 hi n nay vi c phòng tr:

b nh cho vZt nuôi ñưPc ñBc bi t chú tr(ng, không chj các b nh truy"n nhi;m ñưPc phòng b nh b•ng tiêm phòng vaccine, mà các b nh kí sinh trùng cũng ñưPc ngư2i chăn nuôi h6t s+c quan tâm phòng tr:, do b nh kí sinh trùng là m-t trong nhlng lo4i b nh quan tr(ng o vùng khí hZu nhi t ñ i Lm như nư c

ta, vì nóng và Lm là hai ñi"u ki n thuZn lPi cho kí sinh trùng phát triCn

B nh c$u trùng gà là m-t lo4i b nh do m-t lo4i ñơn bào ký sinh gây ra

và cũng là m-t b nh chi6m tn l cao trong các b nh kí sinh trùng • nư c ta,

b nh c$u trùng tro nên ph] bi6n t‚ khi phát triCn gà công nghi p và nhZp n-i m-t sF gà cao sin giFng tr+ng và giFng th:t t‚ nư c ngoài B nh c$u trùng gà không gây tn l ch6t cao cho ñàn gà nhưng gây thi t h4i v" mBt kinh t6: gà giim tăng tr(ng, còi c(c, s+c ñ" kháng y6u và d; b: các b nh truy"n nhi;m khác t^n công

Hi n nay, chăn nuôi gà theo hư ng công nghi p và thi vư2n ñang ngày càng phát triCn t4i Tp Buôn Ma Thu-t Tuy vZy, m-t trong nhlng v^n ñ" nan giii cDa ngư2i chăn nuôi là làm sao khFng ch6 ñưPc d:ch b nh cho ñàn gà cDa h( Trong ñó b nh c$u trùng h$u như vsn thư2ng xuyên xiy ra v i h$u h6t các ñàn gà, gây thi t h4i không nhƒ ĐC n„m ñưPc tình hình nhi;m c$u trùng gà

và ñưa ra bi n pháp phòng tr: hlu hi u t4i thành phF Buôn Ma Thu-t chúng

tôi ti6n hành ñ" tài: “Đi u tra tình hình nhi%m, b)nh lý b)nh c-u trùng gà t1i thành ph3 Buôn Ma Thu5t và kh8 năng phòng tr;”

Ý nghĩa th\c ti;n: Bư c ñ$u xác ñ:nh ñưPc tj l nhi;m, các bi6n ñ]i

b nh lý ñư2ng tiêu hóa cDa gà khi b: nhi;m c$u trùng, thành ph$n loài c$u trùng hi n ñang lưu hành trên ñàn gà, t‚ ñó giúp ngư2i chăn nuôi gà t4i thành phF Buôn Ma Thu-t có ñưPc bi n pháp phòng ng‚a hlu hi u ñC nâng cao

năng su^t chăn nuôi

Gi i h n c a ñ tài

Do chưa có th2i gian, kinh phí và vZt tư phương ti n k‡ thuZt nên bư c ñ$u chúng tôi chj ti6n hành ñ" tài trên m-t sF ñàn gà siêu th:t

Chương 1 TANG QUAN TÀI LIDU

1.1 GiEi thi)u chung v b)nh c-u trùng

B nh c$u trùng là m-t b nh kí sinh trùng truy"n nhi;m r^t nguy hiCm o ñ-ng vZt nuôi thu$n chDng, hoang thú và con ngư2i do m-t nhóm nguyên sinh

ñơn bào ngành Protozoa, l p Sporozoa, b- Coccidia, h( Eimeridae, giFng

Eimeria và Isospora ký sinh, sinh sôi niy no trong t6 bào vZt chD, chD y6u

trong t6 bào niêm m4c ñư2ng tiêu hóa và gây tiêu chiy cho nhi"u loài gia súc

• gia súc, b nh c$u trùng thC hi n tri u ch+ng m t mƒi toàn thân, rFi lo4n tiêu hóa, tiêu chiy, phân thư2ng lsn máu, b nh súc thi6u máu rvi ki t s+c

mà ch6t Bên c4nh nhlng biCu hi n chung ñó, do ñBc ñiCm khu trú o mˆi lo4i gia súc gia c$m khác nhau s‰ kèm thêm nhlng biCu hi n ñBc thù (Lê Văn Năm, 2003)[13]

1.1.1 Tên gGi và mHc ñ5 lưu truy n

Trên th6 gi i, c$u trùng tvn t4i và phát triCn r-ng kh„p, chúng kí sinh và phát triCn không chj o gia súc, gia c$m và con ngư2i mà chúng kí sinh trên thú hoang, cá, bò sát, lư•ng thê và côn trùng…

ĐFi v i ngành thú y, c$u trùng ñã ñưPc các nhà khoa h(c phát hi n

cách ñây hơn 370 năm và h( căn c+ vào b- căn nguyên Coccidia ñC ñBt tên

b nh chung cho c$u trùng là Coccidiosis

Do có 2 giFng Eimeria và Isospora gây b nh chD y6u o gia súc, gia

c$m nên cũng khá nhi"u tác gii cho r•ng n6u g(i Coccidiosis thì mang tính ch^t chung chung, do ñó h( ñ" ngh: g(i tên b nh phii do chính giFng c$u

trùng ñó gây nên và vì vZy n6u b nh do Eimeria gây nên thì b nh mang tên Eimeriois và n6u b nh do Isospora gây nên thì b nh mang tên Isosporosis

Ngày nay các tên ñó ñưPc h$u h6t các nhà nghiên c+u ch^p nhZn và cho

ñó là hPp lý nh^t Tuy nhiên b nh c$u trùng o ngư2i l4i có tên khác

Toxoplasmosis do Toxoplasma gondii và Sarcocystosis do Sarcocsistis…gây

ra (Lê Văn Năm, 2003)[13]

1.1.2 Vòng ñLi c-u trùng

S\ lưu truy"n r-ng kh„p cDa c$u trùng trên hành tinh chúng ta nh2 vào c^u trúc và vòng ñ2i ph+c t4p cũng như khi năng thích nghi nhanh ñC ti6p t•c phát triCn, tvn t4i lâu trong thiên nhiên

Hình 1.1 Vòng ñ"i c a c#u trùng Eimeria

Nguvn: http://en.wikipedia.org/wiki/Eimeria

Các nhà khoa h(c ñã tZp trung nghiên c+u khá k‡ giFng Eimeria hơn là

Isospora, boi giFng Eimeria ph] bi6n hơn, có nhi"u lo4i hơn và cũng gây

nhi"u b nh hơn cho gia súc, gia c$m (Lê Văn Năm, 2003)[13]

1.1.3 Thi)t h1i kinh tN do b)nh c-u trùng

B nh c$u trùng gây ra thi t h4i vô cùng to l n cho ngành chăn nuôi gia súc, gia c$m B nh gây ra thi t h4i v" kinh t6 bao gvm:

{ Giim đ$u con do tn l ch6t cao, đBc bi t là trong chăn nuơi gà và thƒ

b nh c$u trùng gây ch6t 60 { 80%, n6u b: ghép v i E.coli b4i huy6t thì tn l

ch6t lên đ6n 100%

{ Giim tFc đ- sinh trưong, tăng tr(ng kém

{ Tiêu tFn th+c ăn và các chi phí khác tăng cao

{ Giim tn l đ”, tn l ^p no

{ • lPn con, bê, nghé non khi b: c$u trùng các k‡ thuZt viên thư2ng cĩ sai sĩt trong chLn đốn thì 30 { 50% sF gia súc non b: ch6t, sF cịn l4i cịi c(c chZm l n… (Lê Văn Năm, 2003) [13]; Foster A O., 2006) [32]

Mơi trư2ng xung quanh, các d•ng c• thi6t b: máy mĩc b: ơ nhi;m và các lồi đ-ng vZt hoang thú b: nhi;m căn nguyên nhưng khơng gây b nh cho chính bin thân nĩ (mang trùng) l4i là nguvn b nh th+ 2 nguy hiCm cho đ-ng vZt nuơi

Các y6u tF stress như chăm sĩc nuơi dư•ng khơng đúng k‡ thuZt, th+c

ăn nghèo đ4m, nghèo vitamin, khơng cân đFi khống vi lưPng, đi"u ki n v sinh chăn nuơi kém và m-t sF b nh truy"n nhi;m mãn tính v" hơ h^p s‰ thúc đLy b nh c$u trùng nBng n" hơn

B nh c$u trùng xiy ra quanh năm, nhưng d; bùng phát hơn vào nhlng tháng cĩ mưa, nĩng Lm…

Th2i gian c$n ñC t4o bào t` nang cho t^t ci các lo4i c$u trùng dao ñ-ng

t‚ 24 ñ6n 72 gi2, duy chj Eimeria smithi gây b nh c$u trùng bò có th2i gian

t4o bào t` nang lâu nh^t t‚ 3 ñ6n 14 ngày

Nhi t ñ- thích hPp cho quá trình phát triCn bào t` nang ngoài cơ thC

là 15 { 350C L4nh {150C và nóng trên 400C bào t` nang s‰ ch6t

Khi ñã hình thành bào t` nang thì chúng tvn t4i r^t lâu trong môi trư2ng thiên nhiên hàng năm hoBc lâu hơn và ch:u ñ\ng ñưPc các ch^t kh` trùng tiêu ñ-c, các tác ñ-ng lý hóa khác… (Lê Văn Năm, 2003) [13]; Ronald Fayer, 1980) [36]

1.1.5 Cơ chN sinh b)nh c-u trùng

Cơ ch6 tác ñ-ng có h4i gây b nh cho ký chD xiy ra và ph• thu-c chD y6u vào sF lưPng c$u trùng, sF các t6 bào niêm m4c b: chúng ký sinh và phá hDy t4i ñư2ng ru-t, ñư2ng mZt và thZn Ngoài vi c phá v• tr\c ti6p các t6 bào niêm m4c dsn ñ6n rFi lo4n ch+c năng cho nhlng cơ quan nơi chúng cư trú,

mà t4i ñó chúng còn phá v• các mao m4ch, mao quin xung quanh gây chiy máu ng$m bên trong, viêm xu^t huy6t…

Các t6 bào niêm m4c nh^t là niêm m4c ñư2ng ru-t, sau khi b: phá hDy

ñã mo c`a t4o ñi"u ki n h6t s+c thuZn lPi cho hàng lo4t các lo4i vi trùng gây

ra nhi"u b nh th+ phát làm cho ký chD ñã y6u càng có nhi"u b nh m-t lúc xiy

ra như: E.coli, Salmonella, Clostridium, Klebsiela…và tri u ch+ng lâm sàng

càng ph+c t4p hơn

Cơ ch6 cDa b nh c$u trùng có thC tóm t„t như sau:

* Cơ ch6 cơ h(c: Sau khi noãn nang vào cơ thC vZt nuôi qua th+c ăn,

nư c uFng, noãn nang cim nhi;m xâm nhZp vào t6 bào nhung mao ru-t phát triCn các giai ño4n, phá hDy t] ch+c ru-t b•ng cách cơ gi i

* Cơ ch6 hóa h(c: C$u trùng ti6t ra các ñ-c tF và các men dung giii mô ru-t, gây ñ-c cho cơ thC (Lê Văn Năm, 2003)[13]

1.1.6 Mi%n d;ch b)nh c-u trùng

V" khi năng mi;n d:ch v i b nh c$u trùng thì ñ-ng vZt nhai l4i sau khi

khƒi b nh chúng có khi năng t4o ñưPc mi;n d:ch ñBc hi u cho mˆi lo4i c$u trùng Nhưng o nhlng loài ñ-ng vZt khác mi;n d:ch b"n vlng do c$u trùng kích thích t4o ra chj xu^t hi n v i nhlng chDng kí sinh trong các t6 bào n•m sâu trong thành ru-t

Ví d•: Gà b: c$u trùng có 6 { 7 loài Eimeria gây ra, nhlng chDng c$u trùng kí sinh trong t6 bào biCu bì trên b" mBt niêm m4c như Eimeria

acervulina, Eimeria necatrix, Eimeria mitis không t4o ñưPc mi;n d:ch Trong

khi các chDng c$u trùng kí sinh trong các t6 bào biCu bì n•m sâu trong l p

mucose cDa thành ru-t như Eimeria tenella, Eimeria maxima, Eimeria

praecox m i có khi năng t4o ñưPc mi;n d:ch th\c s\ nhưng mi;n d:ch cũng

không cao l„m, không tvn t4i ñưPc lâu

Vì th6 mBc dù ñã có r^t nhi"u nghiên c+u ch6 t4o vaccine chFng b nh c$u trùng song ñ6n nay hi u l\c cDa t^t ci các l(ai vaccine ñó vsn chưa ñáp +ng thƒa mãn cho th\c t6 sin xu^t và k6t qui là trong quá trình s` d•ng vaccine có ñàn ñã ñưPc dùng vaccine nhưng b nh vsn n] ra

ĐFi v i ñ-ng vZt trưong thành có s+c ñ" kháng tFt v i b nh c$u trùng là

do mi;n d:ch t\ nhiên theo l+a tu]i kháng ñưPc c$u trùng T4i chˆ các t6 bào biCu bì niêm m4c b: c$u trùng phá hDy trư c ñây nay ñưPc thay b•ng l p t6 bào biCu bì m i có khi năng kháng và ch:u ñ\ng ñưPc các tác ñ-ng cDa c$u trùng (Lê Văn Năm, 2003)[13]

1.2 B)nh c-u trùng trên gà

1.2.1 ĐUc ñiVm chung

C$u trùng gà là ñ-ng vZt ñơn bào thu-c:

Ngành: Protozoa

L p: Sporozoa B-: Coccidia H(: Eimeridae GiFng: Eimeria

B nh c$u trùng là m-t lo4i b nh ph] bi6n o gà ñBc bi t là gà nuôi theo

hư ng công nghi p Eimeria ký sinh o gà có tính ñBc hi u và chuyên bi t Ngoài

gà ra chúng không ký sinh o gia c$m khác, b nh gây ra boi m-t sF loài sau:

Eimeria acervulina, Tyzzer, 1929

Eimeria brunetti, Levine, 1942

Eimeria hagani, Levine, 1938

Eimeria maxima, Tyzzer, 1929

Eimeria mivati, Edgar và Sicbold, 1964

Eimeria mitis, Tyzzer, 1929

Eimeria necatris, Johnson, 1930

Eimeria Praecox, Johnson, 1930

Eimeria tenella, (Raillet và Lucer, 1891), Fantham, 1909 (Saif Y M.,

2003)[37]

Oocyst có hình tròn, b$u d•c Phía trên có n„p, có micropile, có h4t

c\c, bên trong có ch+a t6 bào phôi Oocyst có thC cBn Mˆi sporocyst cũng có

thC cBn Mˆi sporocyst có thC stieda (Nguy;n Văn Diên, 1999)[3].

1.2.2 Vòng ñLi cWa gi3ng c-u trùng Eimeria

Chu kì phát triCn c$u trùng giFng Eimeria cDa b^t c+ loài ñ-ng vZt nào

cũng trii qua 3 giai ño4n phát triCn

Giai ño4n 1: Sinh sin vô tính t\ nhân ñôi cDa c$u trùng trong t6 bào

biCu bì ñC hình thành nên các thC phân lZp g(i là Schizogonia Các thC phân

lZp riêng bi t g(i là Sizont

Giai ño4n 2: Là giai ño4n sinh sin hlu tính, t+c là ñ6n th6 h Sizont

chúng phân bi t thành giao t` ñ\c và giao t` cái, giao t` ñ\c chui vào giao t`

cái ñC th• tinh và t4o nên các hPp t`, vì vZy giai ño4n 2 cDa quá trình sinh sin

g(i là Gametogonia

Giai ño4n 3: Là giai ño4n sinh sin ngoài cơ thC, khi các noãn nang cùng

v i các ch^t bài ti6t thii ra ngoài dư i tác ñ-ng b^t lPi cDa môi trư2ng thiên

nhiên chúng nhanh chóng t4o vƒ b(c c+ng ñC thích nghi và ti6p t•c phát triCn

g(i là Sporogonia Như vZy, quá trình phát triCn cDa c$u trùng gvm có 2 giai

ño4n 1 và 2 xiy ra trong kí chD, còn giai ño4n 3 ngoài cơ thC Vì quá trình phát triCn cDa c$u trùng g„n li"n v i cơ ch6 sinh b nh, do ñó chúng ta c$n xem xét kĩ các bư c phát triCn cDa chúng (Lê Văn Năm, 2003)[13]

Hình 1 2 Quá trình phát tri,n c a c#u trùng gà

Nguvn: www.livestock.bayer.be

a Sinh s/n vô tính

Khi gia c$m ăn phii oocyst gây nhi;m Vách oocyst v• ra o di"u giii phóng sporocyst Các merozoite tro nên ho4t ñ-ng khi ñưPc d:ch hoá boi d:ch mZt hay trypsin Đ6n ru-t non, các merozoite ñưPc giii phóng Xâm nhZp vào t6 bào ti6n hành sinh sin vô tính o nhi"u mô hoBc b4ch c$u Sporozoite tròn l4i và t4o thành các meront (các giai ño4n sinh sin vô tính) ñC t4o thành

schizoite và meront Mˆi meroite ch+a khoing 900 merozoite (merozoite b„t

nguvn t‚ ch` hyl4p meros = m-t ph$n) sau 2,5 { 3 ngày chúng phá v• t6 bào ru-t hoàn thành giai ño4n sinh sin th6 h 1 Các merozoite ñưPc sinh ra (2{

4•m) xâm nhZp vào 1 t6 bào m i l4i ti6p t•c sinh sin vô tính th6 h 2 cho ra

nhi"u merozoite (mˆi merozoite th6 h 1 cho ra 200 { 250 merozoite th6 h 2,

dài 16•m, giai ño4n này xiy ra ngày th+ 5 sau khi nhi;m)

M-t sF merozoite th6 h 2 xâm nhZp vào t6 bào biCu mô m i, ñvng hoá

nguyên sinh ch^t, ñLy nhân v" 1 bên và ti6n hành sinh sin vô tính th6 h 3 t4o

thành 4 { 30 merozoite th6 h 3 dài 7•m Quá trình sinh sin vô tính c+ ti6p t•c,

song song ñó 1 quá trình sinh sin hlu tính s‰ xiy ra (Nguy;n Văn Diên, 1999)[3]

Hình 1.3 Schizonts ch a merozoites (Eimeria tenella )

Nguvn: http://umanitoba.ca

b Sinh s/n h9u tính

Ph$n l n merozoite th6 h 3 xâm nhZp vào biCu mô ru-t t4o thành

macrogametocyte (macrogamont) ti"n giao t` cái Mˆi 1 merozoite t4o thành 1 macrogametocyte n•m dư i nhân t6 bào sau ñó phát triCn thành macrogamete

(giao t` cái) SF khác xâm nhZp vào biCu mô ru-t t4o thành microgametocyte sau ñó phát triCn thành microgamete (giao t` ñ\c) Có r^t nhi"u giao t` ñ\c ñưPc sinh ra t‚ merozoite, giao t` ñ\c có 3 roi phá v• t6 bào xâm nhZp vào t6 bào có giao t` cái và th• tinh t4o thành zygote (hPp t`) HPp t` phát triCn thành

2 l p vƒ và phá v• t6 bào biCu mô cDa vZt chD theo phân ra ngoài Oocyst có trong phân ngày th+ 7 sau khi nhi;m Mˆi 1 oocyst có thC cho ra 2.520.000

merozoite th6 h 2 (E tenella) Mˆi m-t loài Eimeria s‰ t4o ra sF lưPng merozoite khác nhau Tu]i gia c$m khác nhau thì sF lưPng merozoite th6 h 2

sinh ra cũng khác nhau (Nguy;n Văn Diên, 1999)[3]

c Hình thành bào trùng

Oocyst ra ngoài gBp các ñi"u ki n khô, không thuZn lPi tvn t4i ñưPc 18{

30 ngày N6u gBp các ñi"u ki n thuZn lPi như ñ- Lm, nhi t ñ- thích hPp sau

12 gi2 phát triCn thành oocyst có 4 sporoplast Th2i gian này dài ng„n khác nhau tuỳ loài c$u trùng, sau ñó phát triCn thành sporocyst có ch+a 2

sporozoite trong mˆi bào t` (Belot J et Pangui J L., 1986)[29]

1.2.3 Hình thái

* Eimeria acervulina: Loài này ký sinh o ñ$u ru-t non cDa gà Oocyst

hình tr+ng, kích thư c 12 { 13 x 9 { 17•m, trung bình 16 { 18 x 13 { 15•m, có

2 l p vƒ ký sinh o t6 bào biCu mô, th2i gian nung b nh là 97 gi2

Th2i gian nung b nh 4 ngày E acerulina gây b nh nh}, nhưng có r^t nhi"u oocyst có thC gây nhlng tri u ch+ng tr$m tr(ng có thC gây ch6t Ru-t non d$y và viêm ca{ta, ít xu^t huy6t Oocyst n•m trong ru-t t4o nên nhlng

ñiCm màu tr„ng hay màu xám hoBc lan r-ng o mBt ru-t non

* E mivati: Loài này phân bF r-ng, ñ:nh cư o ño4n ru-t non, cũng có khi

o ci ru-t non và ru-t già cDa gà Oocyst có hình elip và hình tr+ng kích thư c

11 { 20 x 12 { 17•m, trung bình 16 x 13•m Th2i kỳ nung b nh 4 { 5 ngày E

mivati: gây b nh nBng hơn E acervulina nhưng t` sF không quá 10%

* Eimeria brunetti: Loài này phân bF r-ng trên gà Quá trình sinh sin

s m nh^t xiy ra trên toàn ru-t non, các quá trình sinh sin vô tính sau ñó như

meront, gamont và giao t` xiy ra o cuFi ru-t non, tr\c tràng, ru-t già manh

tràng và lˆ huy t

Oocyst hình tr+ng kích thư c 13 { 34 x 12 { 26•m, trung bình 23 { 25 x

19 { 20•m L p vƒ nhžn không có micropile hay thC cBn, có m-t h4t c\c

Sporocyst hình tr+ng dài 13 x 7,5•m, có thC stieda và thC cBn Th2i gian hình

thành bào trùng 18 { 48 gi2 Có ít nh^t 3 giai ño4n sinh sin vô tính trư c khi sinh sin hlu tính

E tenella E necatrix E acevulina

Hình 1.4 V; trí t<n thương niêm m c ru?t gây ra do các loài c#u trùng

Nguvn: http://www.merckvetmanual.com

E brunetti gây b nh ph• thu-c vào m+c ñ- nhi;m Nhi;m nh} không

th^y t]n thương Nhi;m nBng vách ru-t d$y và có d:ch màu hvng Phân lƒng

có ch+a ch^t nh$y và lsn máu, gia c$m D rũ Tri u ch+ng kéo dài 5 ngày Ru-t non xu^t huy6t o ph$n cuFi và có xu^t huy6t o ru-t già Nhi;m nBng có hi n tưPng viêm ho4i t` toàn b- Fng tiêu hoá nhưng thư2ng th^y o ño4n cuFi ru-t non, hvi tràng và manh tràng

* E hagani: Loài này hi6m gBp, có o n`a ño4n ñ$u ru-t non cDa gà Oocyst hình tr+ng 16 { 21 x 14 { 19•m trung bình 19 x 18um l p vƒ

nhžn không có micropile, có h4t c\c Th2i gian hình thành bào trùng 18 { 48

gi2 Th2i kì nung b nh 6 { 7 ngày Loài này gây b nh nh}

* E maxima: Phân bF r-ng và kí sinh o ru-t non cDa gà Oocyst hình

tr+ng 21 { 42 x 16 { 30•m trung bình 29 { 31 x 21 { 3•m V i l p vƒ nhžn ñôi

khi xù xì màu vàng, không có micropile hay thC cBn, có h4t c\c Sporocyst hình tr+ng 15 { 19 x 8 { 9•m, có thC stieda, không có thC cBn, sporozoite 19 x

4•m Th2i gian hình thành bào trùng t‚ 30 { 48 gi2

Quá trình sinh sin vô tính xiy ra o phía trên hoBc bên c4nh nhân t6 bào biCu mô lông nhung cDa tá tràng và ño4n trên không tràng Có 3 quá trình sinh sin vô tính Th2i kỳ nung b nh là 5 { 6 ngày

E maxima gây b nh nh} và trung bình Quá trình sinh sin hlu tính gây

ra m-t sF hư h4i niên m4c ru-t ñáng kC Giai ño4n sinh sin hlu tính gây inh hưong ñ6n niên m4c ru-t nhi"u hơn

Ru-t t]n thương, có xu^t huy6t o ru-t non Cơ ru-t m^t tính ñàn hvi Vách ru-t d$y, viêm có màu vàng nâu có nhi"u d:ch nhày m$u hvng hay vàng cam Gà qua khƒi s‰ tro l4i tr4ng thái bình thư2ng

* E mitis: Phân bF r-ng trên th6 gi i o t^t ci các ño4n cDa ru-t non

nhưng thư2ng th^y o ph$n ñ$u và ph$n cuFi manh tràng cDa gà

Oocyst có hình c$u 10 { 21 x 9 { 18•m trung bình 16 x 13 { 16•m Th2i

gian hình thành bào trùng 18 { 48 gi2 Loài E mitis gây b nh nh}

* E.necatrix: Phân bF r-ng trên th6 gi i Giai ño4n sinh sin vô tính th+

1 và th+ 2 o ru-t non, giai ño4n sinh sin vô tính th+ 3, ti"n giao t` và giai ño4n sinh giao t` xiy ra o ru-t già

Oocyst hình tr+ng kích thư c 12 { 19 x 11 { 24•m trung bình 20 { 17•m

Khi gia c$m ăn phii oocyst gây nhi;m, sporozoite xâm nhZp vào t6 bào

biCu mô ru-t non xuyên qua biCu mô t i trung tâm cDa lông nhung di chuyCn

t i màng cơ do các ñ4i th\c bào chuyCn vZn chúng Các ñ4i th\c bào xâm

nhZp t6 bào, sau ñó giii phóng sporozoite, merozoite tròn d$n l4i và b„t ñ$u

sinh sin vô tính

Th2i kỳ nung b nh là 6 { 7 ngày T]n thương thư2ng th^y o ru-t non ño4n gila và 2/3 phía trư c B nh tích nBng v i nhlng tiêu ñiCm nhƒ, màu tr„ng m2 ñưPc tìm th^y o ngày th+ 4 sau khi nhi;m Xu^t huy6t xiy ra vào

ngày th+ 5 hoBc th+ 6, lòng ru-t non ch+a ñ$y máu, có nhi"u ñFm máu xung

quanh nhlng t• ñiCm màu tr„ng ch+a meront o giai ño4n 2, sPi fibrin và b4ch

c$u ñơn nhân

Manh tràng ít b: t]n thương hơn, có ch+a nhi"u d:ch nh$y, t` cung thư2ng xu^t hi n o ngày th+ 7 sau khi xu^t hi n tri u ch+ng Gia c$m không uFng nư c, y6u t hay ñ+ng o tư th6 cánh xà, m„t nh„m l4i

* E praecox: Loài này phân bF r-ng, ñ:nh v: trên 1/3 phía trên ru-t non

cDa gà

Oocyst hình tr+ng kích thư c 20 { 25 x 16 { 20 •m Th2i gian nung

b nh 3 { 4 ngày Loài này ít gây b nh

* E tenella: Loài ph] bi6n o manh tràng gia c$m trên kh„p th6 gi i, oocyst hình tr+ng kích thư c 14 { 31 x 9 { 25 •m, trung bình 19 { 25 •m, chu

kỳ phát triCn cDa E tenella giFng chu kỳ phát triCn cDa c$u trùng ñã ñưPc

trình bày o m•c 1.2.2 ( Saif Y M., 2003)[37]

1.2.4 B)nh lý

E tenella là lo4i gây b nh nBng nh^t o gia c$m, gây thi t h4i nhi"u nh^t

H•ng năm o M‡ thi t h4i do E tenella gây ra là 34 tri u USD.

B nh o manh tràng thư2ng th^y khi gia c$m o 4 tu$n tu]i, o m-t hai tu$n tu]i gia c$m có s+c ñ" kháng cao hơn mBc dù 1 ngày tu]i ñã ăn phii

oocyst Gia c$m nhi"u tháng tu]i có s+c ñ" kháng cao hơn v i c$u trùng

B nh o manh tràng là m-t thC b nh c^p tính gây tiêu chiy xu^t huy6t toàn b- manh tràng xu^t hi n o giai ño4n sinh sin vô tính th+ 2 Phân có máu 4 ngày sau khi nhi;m, gà ít ăn, m t, y6u, nhưng vsn uFng nư c Xu^t huy6t nBng nh^t

o 5 { 6 ngày sau khi nhi;m Oocyst thư2ng có trong phân vào ngày th+ 8 { 9 sau ñó giim nhanh R^t ít oocyst có trong phân vào ngày th+ 11 M-t sF ít

oocyst vsn ti6p t•c ñưPc tìm th^y vài tháng sau ñó B nh c$u trùng có thC t\

khƒi n6u gia c$m có thC lư t qua ngày th+ 8 { 9 sau khi nhi;m

Hình 1.5 Gà ch t do c#u trùng Hình 1.5b BEnh tích F manh tràng

Nguvn: http://flockandherd.net.au

Niêm m4c manh tràng có nhi"u c•c máu • ngày th+ 7, vách manh

tràng chuyCn t‚ màu ñƒ sang màu nh4t hay tr„ng sla do vi c t4o thành oocyst Các lymphocyte tăng sinh, tăng tính thLm th^u thành m4ch t4o thành nhlng

c•m t6 bào kh]ng lv (Nguy;n Văn Diên, 1999) [3]; Chittur Venkitasubhan

Radhakrishnan, 1971) [31]

1.2.5 D;ch t% hGc

Eimeria phân bF nhi"u nơi trên th6 gi i, có o kh„p các nư c B nh

thư2ng xiy ra o gà nuôi theo hư ng công nghi p hơn là gà nuôi thi, m(i l+a

tu]i gà ñ"u nhi;m Các giFng gà như Hubbard Comet, Lerghorn, Plymouth,

Sexahlin, Isa( brown, New Hamshire, ñ"u b: nhi;m Tj l nhi;m t4i các tr4i gà

Vi t Nam t‚ 4 { 100% tuỳ thu-c vào t‚ng cơ so chăn nuôi, ñi"u ki n v sinh chăm sóc nuôi dư•ng, v sinh thú y, giFng gà, l+a tu]i, trung bình tn l nhi;m

30 { 50% Tn l ch6t dao ñ-ng t‚ 5 { 15% Có thC nói tác h4i quan tr(ng cDa

b nh là gây giim tr(ng lưPng và thi t h4i kinh t6 (Nguy;n Văn Diên, 1999)[3]

B nh c$u trùng phát ra khi gà msn cim ăn vào nhi"u oocyst, tình tr4ng

thư2ng xiy ra khi ñi"u ki n môi trư2ng lí tưong, thí d• ch^t ñ-n Lm, nhi t ñ- nóng và có gà mang trùng là nguvn b nh (Lê Văn Năm, 2003) [13]; http://www.ars.usda.gov) [38]

1.2.6 ChYn đốn

D\a vào tri u ch+ng b nh tích đC chLn đốn, c$n phân bi t các b nh do

virus, vi khuLn Lồi E tenella và E necatrix gây nhi;m nBng nh^t, sau đĩ đ6n E brunetti, E acervulina, E mitis Khi nhi;m các lồi E tenella và E necatrix, phân cĩ thC cĩ máu, cịn các lồi khác khơng cĩ máu trong phân

(www.liverstock.bayer.be)[39]

D\a vào k6t qui xét nghi m phân tìm oocyst theo phương pháp phù n]i D\a vào kích thư c cDa oocyst, màu s„c đC đ:nh danh t‚ng lồi Nhưng

phương pháp này khơng đưPc thơng d•ng và khĩ xác đ:nh lồi qua kích thư c

oocyst M+c đ- nBng hay nh} cũng khơng xác đ:nh đưPc vì khi năng gây

b nh cDa các lồi khác nhau là khác nhau, mˆi lồi thii ra sF lưPng oocyst

nhi"u hay ít khơng giFng nhau

M] khám đC quan sát nhlng t]n thương do Eimeria gây ra D\a vào

m+c đ- t]n thương cĩ thC bi6t đưPc lồi nào nhưng m-t sF lồi l4i đ:nh v: o nhi"u v: trí khác nhau trong giai đo4n sinh sin vơ tính Johnson và Reid xác đ:nh m+c đ- nhi;m qua nhlng t]n thương o niêm m4c ru-t và xác đ:nh m+c đ- nhi;m t‚ 0 đ6n ++++ M+c đ- 0 là bình thư2ng, m+c đ- ++++ là nBng nh^t Dùng phân đC đánh giá m+c đ- nhi;m, n6u phân cĩ nhi"u d:ch nhày, cĩ khi cĩ máu tiêu chiy nBng là 4+

Cĩ thC dùng các phin +ng huy6t thanh h(c đC chLn đốn như: Kĩ thuZt phĩng x4 mi;n d:ch, kĩ thuZt khuy6ch tán phĩng x4, mi;n d:ch huỳnh quang, nhu-m màu Sabin { Feldman, Elisa (Nguy;n Văn Diên, 1999)[3]

1.2.7 Phịng b)nh c-u trùng

Do b nh tZp trung trên thú non và lây lan nhanh do truy"n qua th+c ăn,

nư c uFng nên b nh d; b-c phát trong đi"u ki n chăn nuơi kém v sinh, chăm sĩc kém… Do đĩ phii th\c hi n nhi"u bi n pháp đvng b- thì vi c phịng b nh

m i cĩ hi u qui: nguvn nư c s4ch, khơng ch+a m$m b nh Trư c khi nuơi dư•ng đàn m i, c$n v sinh k‡ d•ng c• chăn nuơi, cho uFng hoBc tr-n vào

th+c ăn thuFc phòng b nh c$u trùng

Do căn nguyên có chu trình phát triCn r^t nhanh, các bào t` nang l4i ñưPc tvn t4i r^t lâu trong t\ nhiên nên o ñâu có ñ-ng vZt nuôi là o ñó có b nh c$u trùng có khi năng xu^t hi n, vì vZy công tác phòng b nh gBp r^t nhi"u khó khăn ñòi hƒi các cán b- kĩ thuZt và công nhân chăn nuôi phii nghiêm túc th\c hi n tFt các giii pháp sau:

V sinh chuvng tr4i, d•ng c• thi6t b: s4ch s‰ Cơ so chăn nuôi phii xây d\ng o nơi cao ráo có nhi"u ánh sáng tr\c ti6p cDa mBt tr2i Th+c ăn phii ñim bio, nư c uFng phii s4ch s‰

D+t khoát không nuôi chung gia c$m v i nhi"u l+a tu]i khác nhau trong m-t khu v\c

Mˆi ñàn gia c$m chj do m-t ngư2i tr\c ti6p chăm sóc, không t\ ý ñi l4i lung tung trong khu v\c chăn nuôi, c^m s` d•ng chung các d•ng c• trong khi chưa ñưPc kh` trùng

Ch^t thii t‚ ñàn gia c$m phii ñưPc thu gom hàng ngày và D kĩ ñúng nơi quy ñ:nh, thư2ng xuyên có bi n pháp tiêu di t côn trùng, chu-t…

Phii nghiêm túc th\c hi n l:ch phòng b nh theo chj dsn cDa cán b- thú y N6u b nh xiy ra phii nhanh chóng báo cho cán b- có thLm quy"n, có trình ñ- chuyên môn ñC có nhlng giii pháp dZp t„t Trong th2i gian xiy ra

b nh ñàn gia c$m phii ñưPc ăn th+c ăn ñ$y ñD ñ4m, vitamin và nguyên tF vi lưPng, nguvn nư c uFng phii s4ch s‰ và dvi dào, d+t khoát không ñưPc ñC gia c$m b: khát

Nguyên lý chung trong ñi"u tr: b nh c$u trùng phii d\a trên 3 y6u tF:

* Chu trình phát triCn sinh h(c cDa chDng c$u trùng

Quá trình phát triCn khép kín cDa c$u trùng thư2ng xiy ra trong khoing

th2i gian t‚ 3{5 ngày tr‚ E smithi

* ĐBc tính sinh h(c, mi;n d:ch t\ nhiên theo l+a tu]i gia súc, gia c$m

Mˆi loài gia súc, gia c$m có khi năng t\ kháng b nh c$u trùng ñ4t ñ6n l+a tu]i nh^t ñ:nh ĐFi v i gia c$m và heo là sau 80 { 90 ngày tu]i, ñFi v i gia súc (dê, bê, nghé…) là trên 180 ngày tu]i, ñFi v i thƒ là trên 120 ngày tu]i Sau th2i gian trên gia súc, gia c$m có khi năng kháng b nh c$u trùng t\ nhiên r^t tFt, vZt nuôi b: b nh o thC r^t nh}, không có tri u ch+ng lâm sàng và nhìn chung chúng chj là vZt kí chD mang trùng

* Bin ch^t tác d•ng cDa các lo4i thuFc

Mˆi nhóm thuFc nói chung và mˆi lo4i thuFc nói riêng có tác d•ng kìm hãm, tiêu di t c$u trùng theo cơ ch6 riêng bi t

Có nhlng lo4i thuFc có tác d•ng kìm hãm quá trình t\ nhân ñôi cDa c$u trùng trong th2i gian hình thành thC phân lZp, có nhlng lo4i thuFc tiêu di t các thC phân lZp ñã và s„p hình thành nhưng cũng có nhlng lo4i thuFc ngăn cin và tri t tiêu quá trình hình thành giao t` ñ\c và cái cDa c$u trùng Nhìn chung các lo4i thuFc tác d•ng chD y6u lên 2 giai ño4n phát triCn cDa c$u trùng (giai ño4n hình thành các thC phân lZp và giai ño4n hình thành các giao t`) ngay trong cơ thC ñ-ng vZt kí chD, +c ch6 và kìm hãm hình thành noãn nang cDa căn nguyên R^t ít lo4i thuFc nào tiêu di t ñưPc bào t` nang, nh^t là khi chúng ñã ra ngoài thiên nhiên cùng v i phân và các ch^t thii khác, càng không có thuFc nào tiêu di t ñưPc chúng khi bào t` ñã t4o ñưPc vƒ b(c c+ng Căn c+ vào 3 y6u tF trên, nguyên t„c ñi"u tr: b nh c$u trùng phii ñim bio: { Th2i gian ñi"u tr: b nh c$u trùng phii kéo dài ít nh^t 3 { 4 ngày;

{ Li"u dùng thuFc phii ñD ñC tiêu di t căn nguyên theo chj dsn s` d•ng cDa mˆi lo4i thuFc riêng bi t mà các nhà sin xu^t ñã khuy6n cáo;

{ Do chu trình phát triCn sinh h(c cDa c$u trùng phii c$n t‚ 3 { 5 ngày nên sau khi ñi"u tr: khƒi b nh 3 { 5 ngày ta phii duy trì li"u phòng liên t•c 3 ngày ñC kìm hãm s\ phát triCn cDa chúng, sau ñó nghj 3 ngày và lBp l4i cho ñ6n khi gia súc, gia c$m ñ4t ñ6n tu]i mi;n d:ch t\ nhiên

ĐC nâng cao hi u qui phòng tr: b nh c$u trùng, khi ñã dùng m-t lo4i thuFc vào m•c ñích phòng b nh, n6u b nh xiy ra nên dùng m-t lo4i thuFc khác thu-c nhóm khác ñC ñi"u tr: ñC mang l4i k6t qui tFt hơn và th2i gian ñi"u tr: s‰ ñưPc rút ng„n hơn (Lê Văn Năm, 2003)[13]

1.2.8 KiVm soát b)nh c-u trùng

ĐFi v i b nh c$u trùng gà, phòng ng‚a là bi n pháp tFt nh^t Nhi"u hóa ch^t là thuFc +c ch6 c$u trùng thư2ng ñưPc tr-n vào th+c ăn theo tj l xác ñ:nh, tuy nhiên t^t ci các hoá ch^t này thư2ng có khi năng khác nhau trong

vi c +c ch6 các lo4i c$u trùng Hoá dưPc làm giim hay lo4i tr‚ oocyst trong phân, do ñó làm giim hay ngăn ng‚a oocyst o n"n chuvng M-t sF thuFc chj ñBc hi u cho m-t sF loài Eimeria nh^t ñ:nh nên +c ch6 chúng hoàn toàn và ít

tác d•ng ñFi v i các loài khác Vì có ñ6n 9 loài c$u trùng, ngư2i chăn nuôi có thC ñang dùng thuFc ng‚a lo4i c$u trùng này trong khi d:ch b nh phát ra do loài khác Đi"u này gây khó khăn trong vi c ch(n s` d•ng thuFc +c ch6 c$u trùng Hơn nla, m-t sF loài c$u trùng tro nên ñ" kháng v i thuFc, nh^t là v i nhlng thuFc ñã s` d•ng liên t•c ñC ñi"u tr: o nhi"u th6 h gia c$m

Chương trình tiêm chDng ng‚a c$u trùng thay ñ]i thuFc ñưPc s` d•ng r-ng rãi trên gà th:t o M‡ (Mc Dougal và Reid, 1996) [34] so sánh 2 chương trình ng‚a liên t•c và thay ñ]i, k6t qui tr(ng lưPng gà o giai ño4n k6t thúc l n hơn, có ý nghĩa o chương trình ng‚a thay ñ]i trong khi tn l ch6t, h sF chuyCn hoá th+c ăn không khác bi t

Chương trình kiCm soát chăn nuôi gà th:t: Nuôi gà th:t c$n cho ăn m-t lo4i thuFc có khi năng +c ch6 b nh c$u trùng Do c$u trùng thư2ng phát triCn tính ñ" kháng ít nhi"u ñFi v i m-t lo4i thuFc ñBc hi u khi s` d•ng lâu dài nên nhà chăn nuôi c$n lưu tâm ñ6n vi c thay ñ]i thuFc khi tình tr4ng này xiy ra C$n lưu ý nhlng khuy6n cáo sau ñây trong vi c phòng và tr: b nh c$u trùng:

Giai ño1n 1: Gà t‚ 1 { 3 tu$n tu]i nên ch(n nhlng lo4i thuFc có khi

năng tiêu di t c$u trùng khi chúng ñang n•m trong giai ño4n phát triCn thC

schizont hoBc shizont 2, 3 t+c là giai ño4n ñ$u cDa quá trình phát triCn cDa c$u

trùng trong t6 bào biCu bì cDa vZt chD, như các ch6 phLm ch+a sulfadozin (sulfachloropyrirazin), amprolium, diaveridin

Giai ño1n 2: Gà t‚ 20 { 39 ngày tu]i là giai ño4n trong cơ thC gà có

nhi"u s\ thay ñ]i v" sinh lý và do c$u trùng có khi năng kháng thuFc nên bu-c phii thay thuFc Giai ño4n này nên dùng các ch6 phLm v‚a có tác d•ng phòng và tr: c$u trùng v‚a ngăn ng‚a các hi n tưPng nhi;m chDng m i hoBc k6 phát Nhlng thuFc ñBc tr: hoBc ñáp +ng 2 nhu c$u trên là các ch6 phLm có sulfamide, amprolium, rigecoccin

Vi c s` d•ng thuFc phii ñúng theo chj ñ:nh cDa t‚ng lo4i, nhưng muFn phòng tr: b nh c$u trùng ñ4t k6t qui tFt, chúng ta phii dùng bi n pháp t]ng hPp: v sinh thú y nghiêm ngBt, nuôi dư•ng chăm sóc chu ñáo, tránh nhlng y6u tF b^t lPi cho ñàn gia c$m (Mc Dougal và Reid, 1996)[34]

Theo Hoàng Tích Huy"n (1998), th2i gian ngưng thuFc trư c khi xu^t bán: h$u h6t thuFc tr: c$u trùng phii ñưPc ngưng s` d•ng 3 { 5 ngày trư c khi gi6t th:t ñC thuFc có th2i gian lo4i thii khƒi các mô cơ thC (Hoàng Tích Huy"n

và cs., 1998)[8]

1.3 Lư_c duy)t các công trình nghiên cHu trong và ngoài nưEc

1.3.1 Lư_c duy)t các công trình nghiên cHu trong nưEc

Theo Ph4m Hùng, (1979)[6] ti6n hành ñi"u tra gà nuôi t4i m-t sF tjnh mi"n Nam (thành phF Hv Chí Minh, Tây Ninh, Sông Bé, Đvng Nai) ñã cho

th^y có 8 loài Eimeria kí sinh o gà là E tenella, E necatrix, E mivati, E mitis,

E maxima, E hagani, E brunetti, E acervulina Nghiên c+u cDa tác gii còn

cho th^y gà o các l+a tu]i khác nhau có tn l nhi;m c$u trùng khác nhau; c• thC: gà 2 { 3 tu$n tu]i có tj l nhi;m 60%, gà 4 { 5 tu$n tu]i có tj l nhi;m 93%,

gà 6 { 13 tu$n tu]i có tj l nhi;m 100%, gà mái ñ” có tj l nhi;m 40 { 60%

Hv Th: ThuZn, Ph4m Văn Sơn, Huỳnh Th: Lan, Võ Bá Th(, Ph4m Văn Nam (1984)[24] ñã ti6n hành ñi"u tra, tr: b nh c$u trùng t4i 1 tr4i gà công

nghi p o Sông Bé cũ ghi nhZn Có 5 loài c$u trùng tìm ñưPc: E tenella, E

brunetti, E mitis, E maxima, E necatrix Gà 4 tu$n tu]i ñã b„t ñ$u xu^t hi n

c$u trùng, tj l nhi;m cao nh^t t‚ tu$n th+ 4 ñ6n tu$n th+ 7 E tenella là loài

c$u trùng gây b nh ph] bi6n, b nh tích rõ nh^t

Lương TF Thu, Ph4m QuFc Doanh, Ki"u Lan Hương (1993)[25] ñã nghiên c+u vi c dùng furazolidon phòng b nh c$u trùng cho gà t‚ 7 { 56 ngày tu]i nhưng gà vsn nhi;m c$u trùng o m+c ñ- cao Tj l m„c b nh bình quân 52,9%, gà ch6t lác ñác và inh hưong ñ6n quá trình sinh trưong

Theo Hoàng Th4ch, Phan Hoàng Dũng, Tr$n Văn Thành (1997)[17] qua ñi"u tra 2 huy n o thành phF Hv Chí Minh xác ñ:nh 6 loài c$u trùng gây b nh

cho gà: E tenella, E necatrix, E mitis, E maxima, E hagani, E acervulina

Gà có thC nhi;m 1 { 6 loài trên cùng 1 cá thC Gà dư i 2 tu$n tu]i chưa th^y nhi;m, gà b: nhi;m cao o 5 { 8 tu$n tu]i và giim d$n o tu]i l n hơn

• mi"n B„c, Dương Công ThuZn (1978)[23] ñã ghi nhZn k6t qui ñi"u tra o các cơ so chăn nuôi như sau:

Xí nghi p gà Đông Anh (Hà N-i) Gà nuôi trong chuvng, thông thoáng t\ nhiên, hơi Lm, v sinh tFt, dùng tikofuran phòng b nh cho gà Tn l nhi;m c$u trùng ñưPc ghi nhZn như sau: gà 2 { 4 tu$n tu]i 4%, gà 5 { 8 tu$n tu]i 24%,

gà 9 { 13 tu$n tu]i 11%, gà mái ñ” 14%

Xí nghi p gà Thành Tô (Hii Phòng), gà nuôi trong chuvng, v sinh chăm sóc tFt, không dùng thuFc ng‚a c$u trùng, tj l nhi;m như sau: gà 2 { 4 tu$n tu]i 46,9%, gà 5 { 8 tu$n tu]i 32%, gà mái ñ” 13,2%

Gà t‚ 2 { 8 tu$n tu]i tj l nhi;m cao, nh^t là gà t‚ 2 { 4 tu$n tu]i nhi;m t‚ 47{93% Sau 8 tu$n tu]i b nh giim h¡n xuFng, m-t sF gà mái ñ” cũng còn nhi;m c$u trùng nhưng tri u ch+ng lâm sàng không rõ

Dương Công ThuZn (1978)[23] qua theo dõi chu kì ti6n triCn cDa E

tenella ñã nhZn xét: oocyst phân lZp t‚ phân tươi nuôi trong dung d:ch

bicromat kali 2,5% trong phòng thí nghi m (24 { 360C) Sau 24 gi2, trong

oocyst ñã sinh 4 sporocyst hình lê hơi cong Sau 36 gi2 hoàn t^t s\ hình thành sporozoite So v i các nư c, th2i gian sinh sporocyst cDa oocyst o nư c ta

ng„n hơn các nư c khác 48 gi2

Th2i gian thii oocyst cDa E tenella: gà con 5 ngày tu]i cho nhi;m

oocyst, ngày th+ 4 sau khi nhi;m soi phân ñã th^y oocyst thii ra Ngày th+ 5 {6

sau khi nhi;m, oocyst thii ra nhi"u nh^t và lúc này là th2i kì gà có tri u ch+ng

lâm sàng

Năm 2001, B4ch M4nh Đi"u và Phan L•c [4] nghiên c+u s` d•ng

vaccin nhưPc ñ-c ñưPc ch6 t‚ oocyst 3 loài c$u trùng gà E.tenella, E.maxima

và E.acervulina cho th^y quá trình thii oocyst bình thư2ng sau khi gà uFng

vaccin 5 ngày Vaccine ch6 t‚ oocyst chi6u x4 15 Krad cho k6t qui t4o mi;n

d:ch tFt nh^t, m+c bio h- mi;n d:ch kéo dài 35 ngày sau khi dùng vaccine

1.3.1 Lư_c duy)t các công trình nghiên cHu ngoài nưEc

Jordan F T W., (1990)[33] ñã ghi nhZn có 7 loài gây b nh cho gà là:

E brunetti, E tenella, E acervulina, E maxima, E mitis, E praecox

và E hagani Loài E hagani ñưPc mô ti ñ$u tiên vào năm 1938 Biy loài c$u trùng kC trên phân bF o nhi"u nơi trên th6 gi i Loài E acervulina và loài E

maxima thư2ng th^y o b nh c$u trùng gà, ñBc bi t E tenella tác nhân gây

b nh cao và ph] bi6n

Ayssiwede et al (2011)[28] ñã nghiên c+u so sánh khi năng msn cim cDa các giFng gà ñFi v i c$u trùng Các tác gii nhZn th^y các giFng gà ñ:a phương ít msn cim v i c$u trùng hơn so v i các giFng gà nhZp

Chương 2 N`I DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CdU

2.1 Đ;a ñiVm và thLi gian tiNn hành

* Đ;a ñiVm: Chúng tôi ti6n hành ñ" tài nghiên c+u t4i 5 tr4i gà siêu th:t

ñưPc nuôi t4i thành phF Buôn Ma Thu-t (Tp BMT)

* ThLi gian: T‚ tháng 11 năm 2009 ñ6n tháng 5 năm 2010

2.2 N5i dung nghiên cHu

{ Tình hình nhi;m c$u trùng trên các ñàn gà nuôi t4i thành phF Buôn

Ma Thu-t

* Tn l nhi;m chung

* Tn l nhi;m theo l+a tu]i

* Tn l nhi;m theo phương th+c nuôi

* Tn l nhi;m theo quy mô ñàn { Xác ñ:nh thành ph$n loài c$u trùng hi n ñang lưu hành

{ Tri u ch+ng, b nh tích cDa gà b: c$u trùng

{ Bi6n ñ]i c^u trúc ru-t gà khi b: nhi;m c$u trùng

{ Th` nghi m m-t sF thuFc phòng tr:

2.3 Phương pháp và vet li)u nghiên cHu

2.3.1 Phương pháp nghiên cHu

2.3.1.1 Đi u tra tình hình nhiHm c#u trùng gà t i thành phI BMT

B•ng phương pháp xét nghi m phân và m] khám

* SF ñàn ñi"u tra: 5 ñàn gà siêu th:t giFng Cobb t4i thành phF BMT Phương pháp l^y msu: Ngsu nhiên không hoàn toàn

SF msu l^y: SF msu l^y dưPc tính theo công th+c n=[z2p(1{p)]/d2 = 369

V i p = 40% (Chúng tôi ñã l^y 50 msu khio sát th` ñC ñánh giá sơ b- tình hình nhi;m, và có 20 msu dương tính v i c$u trùng); z = 1.96; d = 0.05

Chúng tôi ñã l^y t]ng c-ng 372 msu ñC làm thí nghi m T4i tr4i 1 và tr4i

2 chúng tôi l^y mˆi tr4i 30 msu, tr4i 3 l^y 72 msu, tr4i 4 l^y 90 msu, tr4i 5 l^y

150 msu SF msu l^y cDa mˆi tr4i ñưPc chia ñ"u trong 6 tu$n

Đ:nh kì kiCm tra phân mˆi tu$n m-t l$n, msu ñưPc l^y ngsu nhiên, ch(n nhlng msu phân tươi m i, dùng gi^y carton m i l^y phân cho vào bao

ni lông Msu phân l^y xong ñưPc ñưa v" phòng thí nghi m và ñưPc xét

nghi m tìm Oocyst theo phương pháp phù n]i

Phương pháp phù n<i Willis

Phương pháp này d\a vào s\ khác bi t v" tj tr(ng gila dung d:ch và

oocyst c$u trùng Tn tr(ng oocyst nhƒ hơn dung d:ch nên oocyst s‰ n]i lên

{ Dùng lamen ñBt lên l( t‚ t‚ ñC không có b(t khí, ñC yên 10 { 15 phút, sau ñó l^y phi6n kính ra ñC kiCm tra

Tìm oocyst c$u trùng o vZt kính 10 và 40

* Tính tn l nhi;m c$u trùng trên gà t4i thành phF BMT (%)

Tn l nhi;m (%) = (SF msu nhi;m/ SF msu kiCm tra) x 100

2.3.1.2 Xác đ;nh ch ng c#u trùng

Qua quá trình đi"u tra chúng tơi đã ti6n hành m] khám k6t hPp g`i 40 msu phân dương tính v i c$u trùng đi xét nghi m t4i Tr4m ChLn đốn xét nghi m và đi"u tr: { Chi c•c Thú y thành phF Hv Chí Minh

Phương pháp xét nghi m: soi tươi, tZp trung và l„ng g4n

2.3.1.3 Nghiên c u v sM bi n đ<i c u trúc ru?t gà khi b; nhiHm c#u trùng

Qua k6t qui xét nghi m phân và d\a vào tri u ch+ng, b nh tích m] khám chúng tơi xác đ:nh đưPc gà b: b nh c$u trùng Sau đĩ ti6n hành l^y nhlng đo4n ru-t cĩ b nh tích điCn hình đi xét nghi m

Chúng tơi ti6n hành g`i 8 msu (msu đưPc bio quin trong dung d:ch formol 10%) đ6n Tr4m chLn đốn xét nghi m và đi"u tr: { Chi c•c Thú y thành phF Hv Chí Minh đC xét nghi m

Phương pháp xét nghi m: nhu-m Hematoxylin { Eosin

2.3.1.4 ThS nghiEm 1 sI lo i thuIc phịng và tr; bEnh c#u trùng trên gà

* Chúng tơi s` d•ng 2 lo4i thuFc ph] bi6n tr: b nh c$u trùng cho gà

hi n nay là Rtd { Cocired, Nova { coc 2.5% cho thí nghi m

Li u dùng:

Rtd { Cocired v i li"u 1g /2 lít nư c dùng liên t•c trong 5 ngày

Nova { coc 2.5% v i li"u 1.5ml /1 lít nư c dùng liên t•c trong 2 ngày Chúng tơi ti6n hành xét nghi m phân và ch(n ra 60 con dương tính đC thí nghi m đi"u tr: Gà đưPc chia đ"u làm 2 lơ thí nghi m, mˆi lơ 30 con, 1 lơ dùng Rtd { Cocired, và 1 lơ dùng Nova { coc 2.5% Gà thí nghi m đ"u o 3 tu$n tu]i, đưPc nuơi trên n"n v i đ m lĩt là vƒ tr^u, là giFng gà Cobb và đưPc chăm sĩc, nuơi dư•ng như nhau trong suFt quá trình thí nghi m Sau khi cho

gà uFng thuFc, l$n lưPt 3 ngày, 5 ngày và 7 ngày, mˆi lơ thí nghi m chúng tơi l^y đ"u l^y 100% msu phân cDa t‚ng lơ đC xét nghi m

Rtd { Cocired v i li"u 1g /4 lit nư c dùng liên t•c trong 5 ngày

Nova { coc 2.5% v i li"u 1ml/1 lit nư c dùng liên t•c trong 2 ngày

Cobb Các gà thí nghi m cũng ñưPc chăm sóc, nuôi dư•ng như nhau trong suFt th2i gian thí nghi m

* Cơ ch6 tác ñ-ng cDa thuFc

+ Sulfadimerazin: ThuFc thu-c nhóm sulfamid Các sulfamid có c^u trúc tương t\ v i para { aminobenzoic (PABA), do có c^u trúc hơi giFng PABA nên kiCu tác ñ-ng cDa sulfamid là +c ch6 tranh ch^p v i PABA Vì c$u trùng c$n PABA ñC t]ng hPp acid folic, t‚ ñó ti6p t•c t]ng hPp bazo purin và t4o thành acid nucleic Sulfamid thay th6 v: trí cDa PABA trong phin phin +ng nên h4n ch6 s\ nhân lên cDa c$u trùng

+ Diaveridine:

C^u trúc hóa h(c: 2,4 { diamino { 5 { (3,4 { dimethoxy benzyl) pyrimidin ThuFc có tác d•ng làm ]n ñ:nh c$u trùng ThuFc can thi p vào quá trình bi6n dư•ng cDa acid folic

+ Toltrazuril:

ThuFc o d4ng hˆn hPp, o d4ng dung d:ch tan trong nư c có tác d•ng tFt tr:

c$u trùng o giai ño4n schizogony và gametogony ThuFc có tác d•ng +c ch6 s\ sinh sin và phát triCn cDa sporozoites Dùng 25ppm (1ppm = 1ml/1lit nư c)

2.3.2 Vet li)u nghiên cHu

Kính hiCn vi, phi6n kính, lam kính

Rây lưPc

L( thDy tinh

CFc có mƒ

Đũa thDy tinh

Bao nylon ñ\ng msu,

Các lo4i dung d:ch, hóa ch^t dùng xét nghi m phân và bio quin msu

2.3.3 Phương pháp xj lý s3 li)u

Các sF li u thu thZp ñưPc x` lý b•ng phương pháp thFng kê sinh h(c trên ph$n m"m Minitab 16 (Tr:nh Công Thành (2003)[19]; Tr:nh Công Thành (2005)[20])