Untitled VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI THÂN TRỌNG NHÂN BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ, TÁI ĐỊNH CƯ KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT THEO PHÁP LUẬT ĐẤT ĐAI TỪ THỰC TIỄN QUẬN BÌNH TÂN, THÀN[.]
LÝ LUẬN VỀ BỒI THƯỜNG , H Ỗ TR Ợ, TÁI ĐỊNH CƯ KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT VÀ PHÁP LU Ậ T VỀ BỒI THƯỜNG KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤ T
Lý lu ậ n v ề b ồi thườ ng, h ỗ tr ợ, tái định cư khi Nhà nướ c thu h ồi đấ t
1.1.1 Khái ni ệ m b ồi thườ ng, h ỗ tr ợ, tái định cư khi Nhà nướ c thu h ồi đấ t i) Khái niệm bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất
Khái niệm bồi thường được sử dụng phổ biến trong các quy định của pháp luật và trên nhiều lĩnh vực pháp luật khác nhau, như pháp luật dân sự, pháp luật lao động, pháp luật hình sự, bồi thường nhà nước, pháp luật đất đai Trong lĩnh vực pháp luật đất đai, bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất được xem là quyền lợi chính đáng của người dân, nhằm đảm bảo họ không bị thiệt hại tài chính khi bị thu hồi đất đai Việc bồi thường phù hợp và đúng quy định của pháp luật giúp đảm bảo quyền lợi của người dân và thúc đẩy trật tự pháp luật trong lĩnh vực đất đai.
Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất bị thu hồi cho người sử dụng đất, đảm bảo quyền lợi hợp pháp của họ theo quy định tại Khoản 6 Điều 4 Đây là nghĩa vụ của Nhà nước nhằm đảm bảo công bằng và ổn định cho người dân bị ảnh hưởng bởi quá trình thu hồi đất Việc bồi thường đúng mức giúp người dân giảm thiểu thiệt hại và duy trì quyền lợi về đất đai một cách hợp pháp.
Bồi thường thiệt hại do thu hồi đất là quyền của chủ thể đang sử dụng đất, nhằm mục đích bù đắp thiệt hại về vật chất khi đất bị thu hồi Quyền này áp dụng trong trường hợp đất bị thu hồi để chuyển mục đích sử dụng sang mục đích khác hoặc vì các nhu cầu của Nhà nước và xã hội Theo Từ điển Luật học do Viện Khoa học Pháp lý – Bộ Tư pháp xuất bản, công nhận quyền bồi thường thiệt hại là quyền cơ bản của chủ sở hữu đất trong quá trình thu hồi đất.
Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất là hậu quả trực tiếp của quyết định thu hồi đất, chỉ được thực hiện sau khi có quyết định chính thức của Nhà nước Chỉ những người sử dụng đất bị thu hồi vì lợi ích của Nhà nước và xã hội mới đủ điều kiện nhận bồi thường, không phải tất cả người bị thu hồi đất đều được đền bù Mục đích của bồi thường là để Nhà nước bù đắp lại những thiệt hại mà người sử dụng đất phải chịu do quá trình thu hồi đất gây ra.
Như vậy, theo tác giả, bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất được hiểu như sau:
Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất,
Bù đắp những thiệt hại về tài sản gắn liền với đất và thiệt hại khác cho người có đất bị thu hồi để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng theo quy định của pháp luật.
Bên cạnh các đặc điểm chung của bồi thường thì bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất còn có một số đặc điểm chủ yếu sau đây:
Việc bồi thường khi nhà nước thu hồi đất phát sinh khi đất bị thu hồi để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh hoặc phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng Chỉ khi đất bị thu hồi nhằm phục vụ các mục đích chung của nhà nước và xã hội mà không do lỗi của người sử dụng gây ra, việc bồi thường mới được thực hiện.
Chủ sở hữu đất bị thu hồi chỉ được bồi thường nếu đáp ứng đủ các điều kiện theo quy định của pháp luật, không phải tất cả người sử dụng đất đều được bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh hoặc phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia và công cộng.
Giá đất bồi thường phụ thuộc vào quyết định của Nhà nước, người sử dụng đất không có quyền thương lượng hoặc yêu cầu giá khác Trong quá trình thu hồi đất, người dân phải chấp nhận giá đất do Nhà nước quy định tại thời điểm thu hồi Để đảm bảo sự đồng thuận, tổ chức thực hiện công tác bồi thường và giải phóng mặt bằng lấy ý kiến góp ý của người bị thu hồi đất về phương án đền bù, hỗ trợ, tái định cư.
Người sử dụng đất được Nhà nước bồi thường không chỉ về đất đai và thiệt hại tài sản trên đất mà còn được hỗ trợ giải quyết các vấn đề xã hội như chỗ ở mới, đào tạo chuyển đổi nghề nghiệp và bố trí công ăn việc làm, nhằm đảm bảo ổn định cuộc sống và hoạt động sản xuất.
Trong nền kinh tế thị trường, việc bồi thường thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất phải dựa trên các biện pháp kinh tế thay vì chỉ sử dụng biện pháp chính trị - hành chính, do đất đai là vấn đề phức tạp, nhạy cảm và ảnh hưởng đến nhiều khía cạnh chính trị, kinh tế, xã hội Để đảm bảo quyền lợi và lợi ích giữa các bên liên quan, cần phải giải quyết hài hòa mối quan hệ về lợi ích kinh tế giữa Nhà nước, nhà đầu tư, người bị thu hồi đất và người hưởng lợi từ việc thu hồi thông qua các phương pháp như vận động, giáo dục, thuyết phục và các biện pháp kinh tế phù hợp.
Tinh thần đoàn kết "tương thân, tương ái" thể hiện rõ nét trong đời sống cộng đồng Việt Nam, qua các hoạt động hỗ trợ giúp đỡ những người gặp khó khăn như thiên tai, lũ lụt, hỏa hoạn hoặc các rủi ro khác để họ sớm ổn định cuộc sống Đây là biểu hiện của nhân văn, phản ánh truyền thống văn hóa tốt đẹp của người Việt về lòng nhân ái và đoàn kết Hành động hỗ trợ được xem là cách thể hiện tinh thần đó, giúp cộng đồng vượt qua thử thách và giữ vững tình đoàn kết, sẻ chia.
Hỗ trợ là sự giúp đỡ của cộng đồng nhằm giảm bớt khó khăn và rủi ro mà một thành viên hoặc nhóm người gặp phải trong cuộc sống Hoạt động hỗ trợ gồm hai hình thức chính: hỗ trợ về tinh thần như quan tâm, động viên, và hỗ trợ vật chất bao gồm hiện vật hoặc tiền Trong đời sống xã hội và lĩnh vực pháp luật, thuật ngữ "hỗ trợ" được sử dụng nhằm thể hiện sự giúp đỡ để vượt qua khó khăn, đặc biệt trong bối cảnh đất đai, nơi đất đai vừa là tư liệu sản xuất quan trọng trong nông nghiệp và lâm nghiệp, vừa là tư liệu tiêu dùng của con người Khi Nhà nước thu hồi đất, người sử dụng đất gặp khó khăn do mất tư liệu sản xuất hoặc tiêu dùng, như mất nơi ở hoặc công ăn việc làm; do đó, ngoài việc bồi thường, pháp luật cũng quy định rõ về trách nhiệm thực hiện hỗ trợ nhằm giúp họ ổn định cuộc sống và sản xuất.
Trong năm 2013, quan niệm về hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất được xác định là việc Nhà nước giúp đỡ người có đất bị thu hồi ổn định cuộc sống và duy trì hoạt động sản xuất (theo khoản 14 Điều 3) Khái niệm tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất thể hiện sự cần thiết của các chính sách hỗ trợ nhằm đảm bảo quyền lợi của người dân bị ảnh hưởng, đồng thời thúc đẩy tiến trình phát triển bền vững của địa phương.
2 Từ điển tiếng Việt thông dụng (2001), Sdd, tr.332
Hiến pháp năm 2013 quy định quyền có chỗ ở là quyền cơ bản của công dân, đồng thời Nhà nước có trách nhiệm thực hiện việc tái định cư khi thu hồi đất của người sử dụng đất Theo Từ điển Tiếng Việt, tái định cư nghĩa là đến một nơi nhất định để sinh sống lại một lần nữa, mặc dù thuật ngữ này chưa được giải thích rõ ràng trong pháp luật đất đai Luật Đất đai năm 2013 quy định rõ trách nhiệm của các cấp chính quyền trong việc tổ chức, xây dựng khu tái định cư đảm bảo hạ tầng và tiêu chuẩn phù hợp với phong tục tập quán của từng vùng miền Việc thu hồi đất chỉ được thực hiện sau khi hoàn thành xây dựng nhà ở hoặc hạ tầng khu tái định cư Theo quy định pháp luật, tái định cư là hoạt động chuẩn bị nơi ở mới cho người bị thu hồi đất, đảm bảo đầy đủ các điều kiện pháp luật đề ra nhằm giúp họ sớm ổn định cuộc sống.
1.1.2 Ý nghĩa củ a b ồi thườ ng, h ỗ tr ợ, tái định cư khi Nhà nướ c thu h ồi đấ t i) Bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất trước hết là nhằm bảo đảm lợi ích quốc gia, công cộng
Lý lu ậ n pháp lu ậ t v ề b ồi thườ ng, h ỗ tr ợ, tái định cư khi Nhà nướ c thu h ồi đấ t …
2.2.1 Khái ni ệ m pháp lu ậ t v ề b ồi thườ ng, h ỗ tr ợ, tái định cư khi Nhà nướ c thu h ồ i đấ t
Các quy định về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất được ghi nhận trong Luật Đất đai năm 2013 cũng như các văn bản hướng dẫn thi hành, nhằm đảm bảo quyền lợi của người bị thu hồi đất Tuy nhiên, từ góc độ pháp lý, khái niệm về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư chưa được định nghĩa chính thức trong Điều 3 của Luật Đất đai năm 2013 Pháp luật về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất có thể hiểu là các quy trình và chính sách nhằm đảm bảo quyền lợi cho người dân bị ảnh hưởng, thông qua việc bồi thường đầy đủ, hỗ trợ thích đáng và bố trí tái định cư phù hợp theo quy định của pháp luật hiện hành.
Pháp luật về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất là một chế định cơ bản của pháp luật đất đai, bao gồm các quy phạm pháp luật do Nhà nước ban hành để điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình thực hiện công tác này Chế định này đảm bảo việc thực hiện các biện pháp bồi thường, hỗ trợ và tái định cư được thực hiện công khai, minh bạch, công bằng và dân chủ, đồng thời sử dụng sức mạnh cưỡng chế của Nhà nước để đảm bảo tuân thủ pháp luật Chính phủ đặt ra các quy định rõ ràng nhằm bảo vệ quyền lợi của người dân bị thu hồi đất và thúc đẩy quá trình thu hồi đất diễn ra hợp lý, hiệu quả theo đúng pháp luật.
Pháp luật về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất ở nước ta có một số đặc điểm cơ bản sau:
Pháp luật về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất dựa trên chế độ sở hữu toàn dân về đất đai Đường lối, quan điểm của Đảng và Hiến pháp xác định đất đai không thuộc quyền sở hữu của người sử dụng đất mà thuộc về toàn dân, do Nhà nước đại diện chủ sở hữu trao quyền sử dụng đất cho các tổ chức, hộ gia đình, cá nhân Vì vậy, pháp luật đất đai quy định rằng khi cần thiết, Nhà nước có quyền thu hồi đất và người sử dụng đất sẽ được bồi thường thiệt hại tương ứng.
Vào thứ Hai, pháp luật về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất quy định rõ ràng về nội dung bồi thường cũng như các hình thức hỗ trợ phù hợp Các quy định này nhằm đảm bảo quyền lợi chính đáng của người dân bị ảnh hưởng, đồng thời thúc đẩy quá trình thực thi chính sách thu hồi đất một cách công bằng và minh bạch Hệ thống luật pháp về bồi thường và hỗ trợ còn hướng dẫn chi tiết các hình thức hỗ trợ, tạo điều kiện thuận lợi cho việc tái định cư và ổn định cuộc sống của người dân bị thu hồi đất.
Các quy định về nội dung liên quan đến Nhà nước thu hồi đất bao gồm các quy định về đối tượng, điều kiện, nguyên tắc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, cũng như quy định về giá đất bồi thường và thẩm quyền thu hồi đất Ngoài ra, còn có các quy định về xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến bồi thường, hỗ trợ, tái định cư nhằm đảm bảo quá trình thu hồi đất diễn ra minh bạch, đúng quy định pháp luật.
Các quy định về hình thức thu hồi đất bao gồm trình tự, thủ tục thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh hoặc phát triển Kinh tế - Xã hội vì lợi ích quốc gia, cộng đồng Ngoài ra, nội dung này còn quy định rõ ràng về trình tự, thủ tục thực hiện bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước tiến hành thu hồi đất Các quy định này đảm bảo tính minh bạch, đúng pháp luật và bảo vệ quyền lợi của người dân bị ảnh hưởng, góp phần thúc đẩy phát triển bền vững và rõ ràng trong quá trình thu hồi đất.
Thứ ba, pháp luật về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất là lĩnh vực quan trọng trong pháp luật công Các quy định này điều chỉnh mối quan hệ chính giữa Nhà nước và người bị thu hồi đất, nhằm đảm bảo quyền lợi của người dân khi Nhà nước thực hiện thu hồi đất đai Nhà nước thực hiện việc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư dựa trên quyền lực công và vai trò đại diện chủ sở hữu toàn dân về đất đai Các quy định này nhằm đảm bảo quyền lợi hợp pháp của người bị thu hồi đất và hỗ trợ họ ổn định cuộc sống sau khi đất đai bị thu hồi.
Pháp luật về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất ở Việt Nam đã được xây dựng và hoàn thiện phù hợp với thực tế, mặc dù việc sử dụng đất liên tục biến động và công tác quản lý đất đai còn gặp nhiều hạn chế.
Thực tế, việc sử dụng đất ở nước ta thường xuyên biến động về diện tích, loại đất, và chủ sở hữu, gây khó khăn trong quản lý và xác lập quyền sử dụng đất Việc lấn chiếm đất đai, sử dụng đất sai mục đích diễn ra phổ biến, trong khi công tác quản lý đất đai còn lỏng lẻo và cơ sở dữ liệu đất đai, đăng ký đất đai còn nhiều hạn chế Thêm vào đó, việc quản lý và xác lập quyền sử dụng đất cho tổ chức, hộ gia đình, cá nhân thường do nhiều cơ quan khác nhau thực hiện, nhiều loại giấy tờ về quyền sử dụng đất khác nhau hoặc sử dụng đất không có giấy tờ hợp lệ, gây ra khó khăn trong công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất.
2.2.2 C ấ u trúc c ủ a pháp lu ậ t b ồi thườ ng, h ỗ tr ợ, tái đị nh c ư khi Nhà nướ c thu h ồ i đấ t
Pháp luật bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất điều chỉnh các quy phạm liên quan đến quyền lợi của người bị ảnh hưởng, bao gồm các quy phạm quy định về bồi thường đất đai, tài sản gắn liền với đất, cũng như các chính sách hỗ trợ nhằm giảm thiểu thiệt hại cho người dân Nội dung pháp luật còn quy định về tái định cư, thẩm quyền, trình tự, thủ tục thu hồi đất, và các quy định về giải quyết khiếu nại, tố cáo liên quan đến bồi thường, hỗ trợ, tái định cư Cấu trúc của lĩnh vực pháp luật này nhằm đảm bảo quyền lợi hợp pháp của người bị thu hồi đất và hướng dẫn các hoạt động liên quan một cách rõ ràng, minh bạch, phù hợp với quy định pháp luật hiện hành.
Các quy định chung về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất quy định rõ phạm vi, đối tượng được hưởng, cũng như điều kiện để được nhận các khoản bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, đồng thời xác định các trường hợp Nhà nước thu hồi đất mà không cần bồi thường hoặc hỗ trợ Các quy định này còn căn cứ vào các phạm vi thu hồi đất và nguyên tắc thực hiện, đảm bảo quyền lợi hợp pháp của người dân trong quá trình thu hồi đất.
Phạm vi và đối tượng được bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất là những quy định xác định Nhà nước bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh; phát triển KT-XH vì lợi ích quốc gia, công cộng và xác định những người sử dụng đất được bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, bao gồm hộ gia đình, cá nhân, tổ chức kinh tế, cở sở tôn giáo, người Việt Nam định cư ở nước ngoài
Căn cứ thu hồi đất là các quy định cho phép Nhà nước thu hồi đất nhằm phục vụ mục đích quốc phòng, an ninh, phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia và công cộng Các quy định này không chỉ cho phép Nhà nước thực hiện thu hồi đất mà còn quy định rõ giới hạn quyền của Nhà nước trong quá trình này Theo pháp luật đất đai, Nhà nước chỉ được thu hồi đất trong các trường hợp đã được quy định rõ ràng nhằm đảm bảo quyền lợi hợp pháp của người sử dụng đất.
Nguyên tắc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất là nền tảng quy định đảm bảo quyền lợi của người bị thu hồi đất, trong đó họ được bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi đáp ứng các điều kiện theo quy định Việc bồi thường được thực hiện bằng đất có cùng mục đích sử dụng hoặc tiền nếu không có đất phù hợp; giá đất để tính bồi thường do UBND cấp tỉnh quyết định tại thời điểm thu hồi đất Quá trình thu hồi đất phải đảm bảo tính dân chủ, khách quan, công bằng, công khai, kịp thời và tuân thủ pháp luật Điều kiện để người sử dụng đất được bồi thường, hỗ trợ, tái định cư phụ thuộc vào hình thức sử dụng đất, thời điểm bắt đầu và quá trình sử dụng, cũng như nghĩa vụ tài chính về đất đai Pháp luật quy định cụ thể các trường hợp không đủ điều kiện hoặc không được bồi thường dựa trên giấy chứng nhận quyền sử dụng đất (GCNQSDĐ) hoặc các điều kiện cấp GCNQSDĐ Nhà nước có trách nhiệm đảm bảo bồi thường, hỗ trợ, tái định cư đầy đủ cho những người đủ điều kiện theo quy định.
Vào thứ hai, các quy định cụ thể về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất được chú trọng, bao gồm các hướng dẫn về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho các loại đất nông nghiệp và phi nông nghiệp Ngoài ra, các quy định còn quy định rõ về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư trong một số trường hợp đặc thù khác nhằm đảm bảo quyền lợi của người dân và thúc đẩy quá trình thu hồi đất diễn ra công bằng và minh bạch.