Vai trò của nhà nước trong hoạt động xuất khẩu khi Việt Nam là thành viên của WTO

Vai trò của nhà nước trong hoạt động xuất khẩu khi Việt Nam là thành viên của WTO

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ -*** -

NGUYỄN TIẾN HÙNG

VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC TRONG HOẠT ĐỘNG XUẤT KHẨU

KHI VIỆT NAM LÀ THÀNH VIÊN CỦA WTO

LUẬN ÁN TIẾN SỸ KINH TẾ

Hà Nội – 2012

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ -*** -

NGUYỄN TIẾN HÙNG

VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC TRONG HOẠT ĐỘNG XUẤT KHẨU KHI VIỆT NAM LÀ THÀNH VIÊN CỦA WTO

Chuyên ngành : Kinh tế Chính trị

LUẬN ÁN TIẾN SỸ KINH TẾ

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS.TS PHAN HUY ĐƯỜNG

Hà Nội – 2012

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận án này là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả trong luận án là trung thực và chưa từng được công bố trong bất

kỳ công trình nào khác

Tác giả luận án

Nguyễn Tiến Hùng

MỤC LỤC

Mở đầu 1

Chương1: Vai trò của nhà nước trong hoạt động xuất khẩu - cơ sở lý luận và thực tiễn 9

1.1 Khái luận về vai trò nhà của nước trong hoạt động xuất khẩu……… 9

1.1.1 Khái niệm, tính tất yếu và những nhân tố ảnh hưởng đến vai trò của nhà nước trong hoạt động xuất khẩu……… 9

1.1.2 Chức năng của nhà nước trong hoạt động xuất khẩu 18

1.1.3 WTO và vai trò của nhà nước trong hoạt động xuất khẩu ở các nước thành viên 29

1.2 Vai trò của nhà nước trong hoạt động xuất khẩu ở một số quốc gia và những gợi ý đối với Việt Nam 40

1.2.1 Hàn Quốc 40

1.2.2 Trung Quốc 47

1.2.3 Thái Lan 53

1.2.4 Những gợi ý đối với Việt Nam về vai trò nhà nước trong hoạt động xuất khẩu61 Kết luận chương 1 64

Chương 2: Phân tích vai trò của nhà nước trong hoạt động xuất khẩu khi Việt Nam là thành viên của WTO 67

2.1 Tổng quan hoạt động xuất khẩu Việt Nam từ 1995 đến năm 2010 67

2.2 Thực trạng vai trò của nhà nước Việt Nam trong hoạt động xuất khẩu khi

là thành viên WTO 79

2.2.1.Định hướng chiến lược xuất khẩu 79

2.2.2 Tạo lập môi trường , điều tiết, hỗ trợ xuất khẩu ……… …81

2.2.3 Tổ chức nguồn lực, bộ máy vận hành và thực hiện chính sách xuất khẩu ……… … …….111

2.2.4 Kiểm tra, giám sát hoạt động xuất khẩu 114

2.3 Đánh giá vai trò của nhà nước trong hoạt động xuất khẩu khi Việt Nam là thành viên WTO 116

2.3.1.Mặt tích cực ……….… ……… 116

2.3.2 Mặt hạn chế, bất cập 120

2.3.3 Nguyên nhân của hạn chế bất cập trong vai trò của nhà nước đối với hoạt động xuất khẩu 135

Kết luận chương 2 155

Chương 3: Quan điểm và khuyến nghị nhằm thực hiện đầy đủ vai trò của nhà nước Việt Nam trong hoạt động xuất khẩu giai đoạn 2011-2020 157

3.1 Bối cảnh mới tác động tới xuất khẩu Việt Nam và vai trò của nhà nước trong hoạt động xuất khẩu……… ………… 140

3.1.1 Bối cảnh quốc tế……… …… 157

3.1.2 Bối cảnh trong nước 152

3.2 Định hướng xuất khẩu Việt Nam giai đoạn 2011-2020 164

3.3 Quan điểm về vai trò nhà nước trong hoạt động xuất khẩu của Việt Nam giai đoạn 2011-2020 ………165

3.3.1 Nhà nước không làm thay doanh nghiệp, mà phải làm và chỉ làm những

gì doanh nghiệp không làm được……… ……… 165 3.3.2 Nhà nước vừa phải thực hiện các cam kết quốc tế, vừa phải bảo vệ được lợi ích quốc gia, dân tộc, nâng cao vị thế quốc gia trên trường quốc tế 166

3.3.3 Nhà nước phải chủ động cải cách tổ chức, bộ máy tiến tới nhà nước

hiệu lực, hiệu quả, ……….…………167

3.4.Khuyến nghị nhằm thực hiện đầy đủ vai trò của nhà nước Việt Nam trong hoạt động xuất khẩu giai đoạn 2011-2020 186 3.4.1 Nhóm khuyến nghị về tiếp tục đổi mới tư duy và nhận thức 186 3.4.2.Nhóm khuyến nghị về tạo lập và hoàn thiện thể chế xuất khẩu…… 172 3.4.3 Nhóm khuyến nghị về tổ chức nguồn lực, bộ máy vận hành và thực hiện chính sách xuất khẩu ……….… 180 3.4.4 Nhóm khuyến nghị về đổi mới hoạt động kiểm tra, giám sát xuất khẩu……… …………181 3.4.5 Nhóm khuyến nghị về định hướng, hỗ trợ xuất khẩu:…….…………181 Kết luận chương 3 215 Kết luận chung 218 Danh mục công trình khoa học của tác giả liên quan đến luận án 220

Tài liệu tham khảo 199

Phụ lục 1 221

Phụ lục 2 222

Phụ lục 3 227

Phụ lục 4 229

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Cùng với sự tăng trưởng và phát triển của nền kinh tế, xuất khẩu Việt Nam từ năm 2001 đến nay đạt được kết quả đáng kể Có rất nhiều nguyên nhân dẫn tới thành tựu trên: Nguyên nhân chủ quan là nỗ lực của các doanh nghiệp; nguyên nhân khách quan bối cảnh kinh tế trong nước, quốc tế thuận lợi vấn đề vai trò nhà nước thể hiện thông qua chức năng (hay hoạt động) của nhà nước trong lĩnh vực xuất khẩu cũng là nhân tố rất quan trọng thúc đẩy xuất khẩu phát triển Vai trò của nhà nước trong hoạt động xuất khẩu thời gian gần đây đã phát huy một cách tích cực, song cũng bộc lộ nhiều hạn chế bất cập: Trong bối cảnh Việt Nam ngày càng hội nhập sâu, rộng nền kinh

tế quốc tế, khu vực, đặc biệt khi là thành viên chính thức WTO, một loạt các vấn đề đặt ra đối với doanh nghiệp Nếu để doanh nghiệp tự xoay sở trong điều kiện qui mô còn nhỏ bé, trình độ kỹ thuật quản lý còn nhiều hạn chế chắc chắn doanh nghiệp khó có thể vượt qua Vậy nhà nước phải làm gì (nội dung hoạt động); làm như thế nào (phương thức hoạt động) để hỗ trợ doanh nghiệp xuất khẩu trong thời gian tới? Đây là đòi hỏi khách quan, bức

thiết Xuất phát từ lý do trên NCS chọn đề tài: “Vai trò của nhà nước trong hoạt động xuất khẩu khi Việt Nam

là thành viên của WTO”

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

* Ở nước ngoài:- Vai trò nhà nước trong hoạt động xuất khẩu được nhiều tác giả nghiên cứu lồng ghép

trong các công trình vai trò nhà nước về kinh tế như trong cuốn “ Internation Trade: theory and Evidence” (1995) Cuốn “Nhà nước trong một thế giới đang chuyển đổi” - Báo cáo về tình hình phát triển thế giới năm 1997 của Ngân hàng

Thế giới

2

- Cuốn “Hành chính công và quản lý hiệu quả chính phủ” - Tác giả Trung Quốc, biên dịch do Nguyễn Cảnh

Chất - Nhà xuất bản Lao động xã hội Các tác giả chỉ ra 5 vai trò của chính phủ đối với nền kinh tế trong đó có xuất khẩu

* Ở trong nước: Tác giả Bùi Tiến Quý “ Quản lý nhà nước về kinh tế đối ngoại” NXB Lao động – Hà Nội

2005: từ quan điểm của Đảng CSVN về phát triển kinh tế đối ngoại (trong đó có xuất khẩu); tác giả đề xuất phương hướng, biện pháp phát triển kinh tế đối ngoại và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về kinh tế đối ngoại (trong đó

có lịch sử xuất khẩu) Luận án tiến sĩ “Hoàn thiện chính sách ngoại thương Việt Nam trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập khu vực và thế giới” của Từ Thanh Thủy; Luận án tiến sĩ “Hoàn thiện chính sách

thương mại quốc tế của Việt Nam, trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế”

Nhìn chung các công trình nghiên cứu đã đưa ra hệ thống các quan điểm phương hướng nhà nước hoàn thiện

cơ chế, thể chế quản lý nền kinh tế, kinh tế đối ngoại trong từng giai đoạn phát triển kinh tế; mới đi sâu ở khía cạnh chính sách kinh tế đối ngoại, quản lý nhà nước về kinh tế nói chung, kinh tế đối ngoại nói riêng (trong đó có xuất khẩu) Như vậy, vai trò của nhà nước trong hoạt động xuât khẩu mới chỉ được nghiên cứu lồng ghép trong các công trình về cơ chế, chính sách kinh tế, chính sách kinh tế đối ngoại Đến nay chưa có công trình nghiên cứu một cách

có hệ thống vai trò nhà nước đối với hoạt động xuất khẩu hàng hóa nhất là khi Việt Nam là thành viên của WTO

Do đó, đề tài được lựa chọn là mới và có ý nghĩa cả về phương pháp luận và nội dung trong điều kiện Việt Nam hội nhập WTO

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3

* Mục đích: Đề xuất định hướng xuất khẩu quan điểm về vai trò của nhà nước trong hoạt động xuất khẩu và

khuyến nghị nhằm thực hiện đầy đủ vai trò của nhà nước trong hoạt động xuất khẩu giai đoạn 2011-2020

* Nhiệm vụ: - Nghiên cứu cơ sở lý luận về, vai trò của nhà nước trong hoạt động xuất khẩu

- Tìm hiểu vai trò nhà nước trong hoạt động xuất khẩu ở các nước thành viên WTO có điều kiện địa kinh tế,

địa chính trị tương đồng với Việt

Nam từ đó đưa ra một số gợi ý đối với Việt Nam

- Trình bày thực trạng và đánh giá vai trò nhà nước trong hoạt động xuất khẩu khi Việt Nam là thành viên WTO; Từ đó, chỉ rõ nguyên nhân hạn chế bất cập trong vai trò của nhà nước về hoạt động xuất khẩu thời gian qua

- Đề xuất quan điểm và các nhóm khuyến nghị nhằm thực hiện đầy đủ vai trò của nhà nước trong hoạt động xuất khẩu giai đoạn 2011-2020

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

* Đối tượng: Vai trò của nhà nước trong hoạt động xuất khẩu

Nhà nước Việt Nam khi là thành viên WTO, không trực tiếp tham gia hoạt động xuất khẩu mà là tác nhân bổ sung cho các thị trường; quản lý vĩ mô và hỗ trợ xuất khẩu

* Phạm vi nghiên cứu:

- Luận án tập trung khai thác ở khía cạnh đổi mới, hoàn thiện thể chế xuất khẩu: pháp luật, chiến lược, chính sách, hoạt động hỗ trợ xuất khẩu; cơ chế, thủ tục, biện pháp thực hiện hoạt động hỗ trợ xuất khẩu “ Thể chế” trong luận án là thể chế xuất khẩu Luận án không nghiên cứu thể chế chính trị quốc gia và thể chế nền hành chính quốc

4

gia Luận án không phân tích toàn bộ hệ thống xã hội dân sự mà chỉ phân tích một số tổ chức phi chính phủ trong

hệ thống này như: Hiệp hội doanh nghiệp, hiệp hội ngành hàng

- Lĩnh vực xuất khẩu: hàng hóa hữu hình, tập trung ở một số mặt hàng có kim ngạch xuất khẩu hàng năm cao như: dệt may, nông sản, thủy sản; không phân tích xuất khẩu dịch vụ, xuất khẩu tư bản vốn và lao động ; Hoạt động xuất khẩu là quá trình sản xuất, chế biến, bán hàng, vận chuyển hàng qua biên giới và nhận ngoại tệ

- Vai trò của nhà nước trong xuất khẩu là khái niệm trừu tượng nên tác giả phân tích dưới giác độ định tính

- Thời gian nghiên cứu: từ khi Việt Nam gia nhập WTO (tháng 11/2006) nhưng để phân tích có tính toàn diện, lịch sử logic, luận án khai thác số liệu từ năm 1995 đến nay (từ khi Việt Nam nộp đơn xin gia nhập WTO)

5 Phương pháp nghiên cứu

Chương 1: Luận án sử dụng tư liệu có tính lịch sử, sử dụng phương pháp phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa,

phương pháp logic, phương pháp duy vật biện chứng, phương pháp duy vật lịch sử

Chương 2: Luận án sử dụng số liệu thống kê, sử dụng phương pháp đối chiếu, so sánh, phân tích, đánh giá Chương 3: Luận án sử dụng phương pháp tư duy logic, biện chứng

Xuyên suốt cả luận án tác giả sử dụng phương pháp duy vật biện chứng, duy vật lịch sử, kết hợp phương pháp nghiên cứu trên quan điểm tổng thể toàn diện và quan điểm phát triển hiện đại

6 Những đóng góp mới của luận án

- Làm mới, làm rõ hơn cơ sở lý luận về chức năng hay hoạt động của nhà nước biểu đạt vai trò của nhà nước trong hoạt động xuất khẩu hàng hóa

- Đề xuất định hướng xuất khẩu quan điểm và các nhóm khuyến nghị để thực hiện đầy đủ vai trò của nhà nước Việt Nam trong hoạt động xuất khẩu giai đoạn 2011-2020

7 Bố cục luận án

Ngoài mở đầu, kết luận, mục lục, lời cam đoan, tài liệu tham khảo, mục lục, danh mục bảng biểu, danh mục chữ viết tắt, danh mục công trình đã công bố của tác giả, luận án được kết cấu 3 chương (181trang):

Chương 1: Vai trò của nhà nước trong hoạt động xuất khẩu, cơ sở lý luận và thực tiễn ( 55 trang)

Chương 2: Phân tích vai trò của nhà nước Việt Nam trong hoạt động xuất khẩu khi là thành viên của WTO (

71 trang)

Chương 3: Quan điểm và khuyến nghị nhằm thực hiện đầy đủ vai trò của nhà nước Việt Nam trong hoạt động

xuất khẩu giai đoạn 2011-2020.(55 trang)

CHƯƠNG 1 VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC TRONG HOẠT ĐỘNG XUẤT KHẨUCƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1.1 Khái luận về vai trò nhà nước trong hoạt động xuất khẩu

1.1.1.2 Tính tất yếu của vai trò nhà nước trong hoạt động xuất khẩu

Quan điểm nhà nước cần thiết phải can thiệp vào hoạt động xuất khẩu ngay cả khi nền kinh tế hoàn thành công nghiệp hóa, trở thành nước phát triển Ở các nước này, doanh nghiệp đã đủ sức cạnh tranh quốc tế, thông thường vai trò quản lý nhà nước về xuất khẩu có giảm nhẹ chút ít Ở các nước đang phát triển hàng loạt yêu cầu đặt ra: về bản thân, chủ yếu là doanh nghiệp vừa và nhỏ; việc xúc tiến xuất khẩu để mở rộng thị trường; việc vượt rào cản thuế quan, phi thuế quan; việc nâng cao năng lực cạnh tranh của hàng hóa, của doanh nghiệp việc xây dựng, bảo vệ và phát triển thương hiệu việc cung ứng kết cấu hạ tầng cho xuất khẩu; cung ứng dịch vụ công, đảm bảo phát triển bền vững, an sinh xã hội Nếu để doanh nghiệp tự xoay sở, chắc chắn sẽ khó vượt qua Nhà nước cần phải phát huy vai trò của mình; nhà nước phải có sự hỗ trợ tích cực, có hiệu quả, phù hợp cam kết và thông lệ quốc tế Theo tác giả luận án, vấn đề ở chỗ không phải là nhà nước nên hay không nên mà nhà nước can thiệp tại thời điểm nào và mức độ, liều lượng can thiệp tại thời điểm đó như thế nào!

1.1.1.3 Những nhân tố ảnh hưởng đến vai trò của nhà nước trong hoạt động xuất khẩu

 Nhân tố khách quan

7

* Tình hình kinh tế – chính trị quốc tế:

Xu hướng tự do hóa kinh tế, toàn cầu hóa tác động mạnh mẽ tới vai

trò của nhà nước đối với nền kinh tế nói chung trong đó có hoạt động xuất khẩu Để xây dựng chiến lược phát triển kinh tế, xã hội các chính phủ phải coi việc nhận định tình hình kinh tế chính trị quốc tế là một căn cứ quan trọng hàng đầu Trong điều kiên hội nhập kinh tế quốc tế, hội nhập khu vực, hội nhập WTO các quốc gia phải bổ sung sửa đổi chính sách xuất khẩu, luật về xuất khẩu, chính sách hỗ trợ xuất khẩu Các quốc gia phải tuân thủ cam kết quốc tế

* Tình hình kinh tế, chính trị, xã hội trong nước:

- Thể chế chính trị, thể chế hành chính quốc gia

- Mỗi giai đoạn phát triển, mô hình kinh tế tương ứng, vai trò của nhà nước cần phải được bổ sung sửa đổi phù hợp

Doanh nghiệp xuất khẩu Nhà nước

huy trùc tiÕp

tin ph¶n héi

8

Sơ đồ 1.1: Mối quan hệ giữa nhà nước

và doanh nghiệp xuất trong nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung

9

Ghi chú - Định chế kinh tế tài chính quốc tế: IMF, WB, WTO, ADB,-

Khối kinh tế khu vực: EU, AFTA, NAFTA

: mối quan hệ tác động trực tiếp

Sơ đồ 1.2 Sáu tác nhân trong mối quan hệ giữa nhà nước và doanh nghiệp xuất khẩu trong điều kiện hội nhập kinh tế

quốc tế

 Nhân tố chủ quan

Định chế kinh tế tài chính quốc tế

Khối kinh tế khu vực Công ty xuyên quốc gia

Nhà nước

Doanh nghiệp xuất khẩu

Hiệp hội ngành hàng

và Hiệp hội doanh nghiệp

10

* Nhận thứccủa các cơ quan quản lý nhà nước về xuất khẩu

* Tổ chức, bộ máy vận hành và thực hiện chính sách xuất khẩu

* Năng lực điều hành của bộ máy nhà nước

- Năng lực chuyên môn

- Đạo đức nghề nghiệp của đội ngũ công chức

1.1.2 Chức năng của nhà nước trong hoạt động xuất khẩu

1.1.2.1.Trong nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung:

 Định hướng chiến lược: Ký các nghị định thư về xuất khẩu trong quan hệ với cộng đồng XHCN cũ

 Tạo lập môi trường điều tiết, hỗ trợ hoạt động xuất khẩu:Chính sách đóng cửa, hỗ trợ thưởng xuất khẩu trợ

cấp, nhà nước độc quyền ngoại thương

.Tổ chức bộ máy vận hành và thực hiện chính sách xuất khẩu:Nhà nước là chủ thể thực hiện hoạt động xuất khẩu: quan

hệ với đối tác, xuất nhập, giá cả do nhà nước định đoạt

 Kiểm tra giám sát hoạt động xuất khẩu.Kiểm tra giám sát chặt chẽ với tư cách là cấp trên

1.1.2.2 Trong nền kinh tế thị trườnghiện đại

Bốn chức năng được điều chỉnh phù hợp yêu cầu hội nhập quốc tế: phù hợp nguyên tắc định chế kinh tế, khu vực phù hợp xu hướng phát triển các công ty xuyên quốc gia, phù hợp với sự tồn tại, phát triển các hiệp hội ngành hàng hiệp hội doanh nghiệp

 Định hướng chiến lược xuất khẩu Quan hệ quốc tế da phương, da dạng

Việc sắp xếp bộ máy vận hành và thực hiện chính sách xuất khẩu

 Kiểm tra, giám sát hoạt động xuất khẩu

Phát hiện sai sót vi phạm để xử lý và điều chỉnh

1.1.3 WTO và vai trò của nhà nước trong hoạt động xuất khẩu ở các nước thành viên

1.1.3.1 Khái quát về WTO

Luận án trình bày 5 chức năng, 5 nguyên tắc hoạt động của WTO:

1.1.3.2 Vai trò của nhà nước trong hoạt động xuất khẩu ở các nước thành viên WTO

12

Sơ đồ 1.3 Vai trò của nhà nước trong hoạt động xuất khẩu

ở các nước thành viên WTO

1.2 Vai trò của nhà nước trong hoạt động xuất khẩu ở một số quốc gia và những gợi ý đối với Việt Nam

Hiệp hội ngành hàng Hiệp hội doanh nghiệp

Kiểm tra, giám sát hoạt động xuất khẩu

Tạo lập môi trường, điều tiết, hỗ trợ xuất khẩu

2

3

4

Chủ động thực thi qui định của Định chế kinh tế, Tài chính quốc tế Và cam kết BTA FTA về xuất khẩu Chủ động thực thi cam kết với WTO về xuất khẩu

Doanh nghiệp XK

Quan hệ tác động trực tiếp

Quan hệ thông tin phẩn hồi

2c

Ghi chú: