Sống đạo của cộng đồng giáo dân giáo xứ Sở Kiện thị trấn Kiện Khê huyện Thanh Liêm tỉnh Hà Nam (trong bối cảnh xây dựng đời sống văn hóa mới)
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI VIỆN VIỆT NAM HỌC VÀ KHOA HỌC PHÁT TRIỂN
-
NGUYỄN THỊ THU HẰNG
SỐNG ĐẠO CỦA CỘNG ĐỒNG GIÁO DÂN GIÁO XỨ SỞ KIỆN THỊ TRẤN KIỆN KHÊ HUYỆN THANH LIÊM TỈNH HÀ NAM
LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Việt Nam học
Hà Nội - 2013
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI VIỆN VIỆT NAM HỌC VÀ KHOA HỌC PHÁT TRIỂN
-
NGUYỄN THỊ THU HẰNG
SỐNG ĐẠO CỦA CỘNG ĐỒNG GIÁO DÂN GIÁO XỨ SỞ KIỆN THỊ TRẤN KIỆN KHÊ HUYỆN THANH LIÊM TỈNH HÀ NAM
Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Việt Nam học
Mã số: 60.31.60
Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Đỗ Quang Hưng
Hà Nội - 2013
Trang 3MỤC LỤC
Trang
A MỞ ĐẦU 8
1 Lý do chọn đề tài 8
2 Lịch sử nghiên cứu 9
3 Mục tiêu, nhiệm vu ̣ 11
4 Phạm vi nghiên cứu 12
5 Phương pháp nghiên cứu 12
6 Đóng góp của luận văn 12
7 Cấu trúc luận văn 13
B NỘI DUNG 14
Chương 1: KHÁI QUÁT CHUNG VỀ GIÁO XỨ SỞ KIỆN 14
1.1 Lịch sử hình thành và phát triển giáo xứ Sở Kiện 14
1.1.1 Tên gọi của giáo xứ 14
1.1.2 Cơ sở vật chất tôn giáo của giáo xứ 15
1.1.3 Dòng tu của giáo xứ 23
1.2 Đặc điểm giáo xứ Sở Kiện 29
1.2.1 Cộng đồng giáo dân giáo xứ Sở Kiện 29
1.2.2 Đời sống đạo của cộng đồng giáo dân giáo xứ Sở Kiện 36
Chương 2: NHỮNG BIỂU HIỆN SỐNG ĐẠO CỦA CỘNG ĐỒNG GIÁO DÂN GIÁO XỨ SỞ KIỆN 41
2.1 Giáo lý Công giáo và đời sống đạo 41
2.1.1 Bí tích Công giáo và đời sống đạo 42
2.1.2 Giới răn Công giáo và đời sống đạo 52
2.2 Nghi lễ Công giáo và đời sống đạo 70
2.2.1 Nghi thức thánh lễ ngày chúa nhật và đời sống đạo 71
2.2.2 Nghi thức thánh lễ các ngày lễ trọng và đời sống đạo 73
2.2.3 Thánh lễ ngày lễ quan thầy và đời sống đạo 83
Trang 42.3 Hội đoàn Công giáo và đời sống đạo 84
2.3.1 Hội đoàn đạo đức và đời sống đạo 85
2.3.2 Hội đoàn phục vụ lễ nghi tôn giáo và đời sống đạo 87
2.3.3 Hội đoàn bác ái xã hội và đời sống đạo 91
2.4 Phương diện kinh tế, văn hóa – xã hội, giáo dục và đời sống đạo 92
2.4.1 Khía cạnh kinh tế và đời sống đạo 92
2.4.2 Khía cạnh văn hóa – xã hội và đời sống đạo 89
2.4.3 Khía cạnh giáo dục và đời sống đạo 97
Chương 3: SỐNG ĐẠO VÀ ĐỜI SỐNG VĂN HÓA CỦA CỘNG ĐỒNG GIÁO DÂN GIÁO XỨ SỞ KIỆN: GIÁ TRỊ - HẠN CHẾ VÀ GIẢI PHÁP 99
3.1 Sống đạo và những giá trị tích cực đối với công cuộc xây dựng đời sống văn hóa mới ở các thôn làng 99
3.1.1 Giáo lý Công giáo và những giá trị tích cực đối với công cuộc xây dựng đời sống văn hóa mới ở các thôn làng 99
3.1.2 Nghi lễ Công giáo và những giá trị tích cực đối với công cuộc xây dựng đời sống văn hóa mới ở các thôn làng 109
3.1.3 Hội đoàn Công giáo và những giá trị tích cực đối với công cuộc xây dựng đời sống văn hóa mới ở các thôn làng 110
3.1.4 Phương diện kinh tế, văn hóa - xã hội, giáo dục và những giá trị tích cực đối với công cuộc xây dựng đời sống văn hóa mới ở các thôn làng 112
3.2 Sống đạo và những hạn chế đối với công cuộc xây dựng đời sống văn hóa mới ở các thôn làng 112
3.2.1 Giáo lý Công giáo và những hạn chế đối với công cuộc xây dựng đời sống văn hóa mới ở các thôn làng 112
3.2.2 Nghi lễ Công giáo và những hạn chế đối với công cuộc xây dựng đời sống văn hóa mới ở các thôn làng 115
3.2.3 Hội đoàn Công giáo và những hạn chế đối với công cuộc xây dựng đời sống văn hóa mới ở các thôn làng 115
Trang 53.2.4 Phương diện kinh tế, văn hóa xã hội, giáo dục và những hạn chế đối với công cuộc xây dựng đời sống văn hóa mới ở các thôn làng 117
3.3.1 Giải pháp từ phía địa phương 118 3.3.2 Giải pháp từ phía giáo xứ 121
C KẾT LUẬN 125 TÀI LIỆU THAM KHẢO
PHỤ LỤC
Trang 6Công trình được hoàn thành tại Viện Việt Nam học và Khoa học Phát triển
Ng-êi h-íng dÉn khoa häc:
GS.TS Đỗ Quang Hưng
Ph¶n biÖn 1 : PGS.TS Nguyễn Quang Hưng
Ph¶n biÖn 2 : PGS.TSKH Nguyễn Hải Kế
Luận văn được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận văn, họp tại Viện Việt Nam học và Khoa học Phát triển
Vµo håi giê, ngµy th¸ng n¨m 2013
Có thể tìm hiểu luận văn tại Trung tâm Thư viện Đại học Quốc gia Hà Nội
Trang 7A MỞ ĐẦU 1.Lý do chọn đề tài
Tôn giáo là một hình thái ý thức xã hội, ra đời cùng với sự ra đời của xã hội loài người, còn tồn tại và còn có ảnh hưởng lâu dài tới xã hội loài người Dù tôn giáo là
“bông hoa tưởng tượng”, là “mặt trời hư ảo”, phản ánh hư ảo thế giới khách quan nhưng tôn giáo luôn có kỳ vọng đáp ứng nhu cầu của một bộ phận con người về nhận thức thế giới tự nhiên, xã hội và chính con người Và với hệ thống các giá trị văn hóa vật chất hữu hình, vô hình tồn tại qua nhiều thế kỷ qua tôn giáo còn có tác dụng đặc biệt đối với sự phát triển mọi mặt của đời sống xã hội loài người
Trong các tôn giáo ở Việt Nam, Công giáo là tôn giáo có số lượng tín đồ lớn thứ hai sau Phật giáo Tuy không có sự ăn sâu bám rễ và chi phối mạnh mẽ, dai dẳng vào đời sống dân tộc như Nho giáo, không có lịch sử tồn tại lâu đời và gần gũi với đông đảo đời sống nhân dân như Phật giáo, song Công giáo với hệ thống văn hóa vật thể và phi vật thể mang đậm dấu ấn phương Tây kết hợp với truyền thống dân tộc được tạo dựng trong 500 năm qua cũng đã tạo ra một ảnh hưởng sâu sắc đối với các mặt của đời sống
xã hội Việt Nam truyền thống cũng như hiện đại
Trong hệ thống các giá trị văn hóa Công giáo, sống đạo của cộng đồng giáo dân hiện là một trong những vấn đề được quan tâm hàng đầu không chỉ của giới nghiên cứu tôn giáo mà còn của chính giáo hội Công giáo các nước nói chung, Việt Nam nói riêng Đời sống đạo của người tín hữu giáo dân đã và đang có những biến đổi tích cực Ở Việt Nam, trước những biến đổi mạnh mẽ của của đời sống xã hội, trước những cải cách của công đồng Vatican II và đặc biệt là sau thư chung 1980, ngày nay lối sống đạo của cộng đồng giáo dân các giáo xứ, giáo họ cũng đã và đang có những biến đổi to lớn, ảnh hưởng không nhỏ đến công cuộc đổi mới ở Việt Nam
Trong hệ thống các giáo xứ giáo họ ở nước ta, Sở Kiện là một trong những mảnh đất khắc ghi đậm nét dấu ấn lịch sử phát triển đạo Công giáo ở Việt Nam Và ngày nay ở Việt Nam, khi Sở Kiện được Hội đồng giám mục thế giới chỉ định là tiểu vương cung thánh đường thứ ba thì tầm quan trọng về mặt tôn giáo và văn hóa của giáo
xứ này càng không thể phủ nhận Có thể nói, ở Việt Nam Sở Kiện là một trong những thánh địa tôn giáo có vai trò quan trọng
Là một trong những giáo xứ có bề dày lịch sử, có vai trò quan trọng trong tổng giáo phận Hà Nội, ngày nay đời sống đạo ở cộng đồng giáo dân giáo xứ Sở Kiện cũng
đã và đang có những thay đổi sâu sắc, tác động không nhỏ đến sự đổi mới ở địa phương Tìm hiểu những thay đổi và những tác động của đời sống đạo ấy đến công cuộc xây dựng đời sống văn hóa mới ở địa phương là việc làm có ý nghĩa thực tiễn
Với tất cả những lý do trên chúng tôi đã chọn đề tài là “Sống đạo của cộng đồng
giáo dân giáo xứ Sở Kiện thị trấn Kiện Khê huyện Thanh Liêm tỉnh Hà Nam (trong bối cảnh xây dựng đời sống văn hóa mới)”
2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Viết về những ảnh hưởng của đạo Công giáo đối với các lĩnh vực của đời sống
xã hội tiêu biểu có các công trình: “Góp phần tìm hiểu tư tưởng đạo đức trong Kinh
thánh" của Trương Như Vương "Khía cạnh nhân văn của giáo lý Thiên chúa và công tác xây dựng nếp sống mới ở vùng đồng bào Thiên chúa giáo"; “Đời sống đạo của người dân Công giáo ở thành phố Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh” của Nguyễn
Hồng Dương
Trang 8Về vấn đề sống đạo và ảnh hưởng qua lại giữa lối sống đạo và văn hóa truyền thống của dân tộc, đáng kể nhất là những tham luận trong cuộc hội thảo về nếp sống đạo của Viện Nghiên cứu tôn giáo năm 2009 Mỗi tác giả, với những chiều cạnh, góc
độ tiếp cận khác nhau đã đặt ra và giải quyết những vấn đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn cấp bách Tuy nhiên viết về ảnh hưởng của lối sống đạo đối với công cuộc xây dựng đời sống văn hóa mới ở cộng đồng người Công giáo mà cụ thể là ở cộng động người Công giáo giáo xứ Sở Kiện- thị trấn Kiện Khê – huyện Thanh Liêm – tỉnh Hà Nam thì chưa có một công trình nào nghiên cứu
3 Mục đích, nhiệm vụ
3.1 Mục đích
Từ trước đến nay, đạo Công giáo thường được xem xét nhìn nhận nhiều ở khía cạnh chính trị Tuy nhiên ở góc độ văn hóa, đạo Công giáo đã có những đóng góp về văn hóa vật thể, phi vật thể, văn hóa đời sống,văn hóa tinh thần Thông qua một giáo
xứ cụ thể đề tài hướng đến mục tiêu tìm hiểu những đóng góp trong lĩnh vực văn hóa của tôn giáo này đối với công cuộc xây dựng đời sống mới ở địa phương qua lối sống đạo của cộng đồng giáo dân
3.2 Nhiệm vụ
-Tìm hiểu lịch sử hình thành và đặc điểm của giáo xứ Sở Kiện
- Chỉ ra những biểu hiện sống đạo của cộng đồng giáo dân giáo xứ Sở Kiện qua giáo lý, nghi lễ, hội đoàn và các phương diện kinh tế, văn hóa - xã hội, giáo dục
- Chỉ ra những giá trí tích cực và hạn chế nhất định của lối sống đạo đó đối với công cuộc xây dựng đời sống văn hóa mới ở địa phương, đề xuất một số giải pháp góp phần nâng cao lối sống đạo ấy
4.Phạm vi nghiên cứu
Luận văn không đi sâu nghiên cứu nội dung giáo lý, lề luật, lễ nghi, hội đoàn
mà chủ yếu chỉ nêu những ảnh hưởng của nó đối với công cuộc xây dựng đời sống văn hóa mới ở cộng đồng người Công giáo
Giáo xứ Sở Kiện hiện có 8 cộng đồng họ đạo.Đề tài tập trung ở không gian nghiên cứu tiêu biểu Ninh Phú và Kiện Khê
5 Phương pháp nghiên cứu
Để thực hiện đề tài này luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu cơ bản sau:
- Phương pháp điền dã với các kĩ năng quan sát, miêu tả, ghi chép, tham dự, phỏng vấn
- Phương pháp điều tra xã hội học với bảng hỏi (gồm 14 câu, số phiếu phát ra
106, thu về 100)
- Phương pháp thu thập thông tin từ sách báo, tạp chí và các nguồn tài liệu trên internet
6 Đóng góp của luận văn
Viết về đời sống đạo của cộng đồng giáo dân thông qua giáo lý, nghi lễ, hội đoàn, kinh tế , văn hóa -xã hội, giáo dục đã có sự quan tâm của nhiều tác giả Tuy nhiên các bài viết ở đây thường khuôn ở một số khía cạnh nhất định, chưa có công trình nào tìm hiểu một cách hệ thống về vấn đề sống đạo của cộng đồng giáo dân ở tất cả các khía cạnh trên Viết về các giáo xứ giáo họ Việt Nam hiện nay cũng có rất ít công trình Viết
về giáo xứ Sở Kiện một giáo xứ lớn của tổng giáo phận Hà Nội, tiểu vương cung thánh đường thứ 3 của Việt Nam cũng mới chỉ có một số bài viết nhỏ lẻ đăng tải trên các
Trang 9mạng xã hội, chưa có một công trình hệ thống nào Trong 4 tiểu vương cung thánh đường mang nhiều giá trị văn hóa tôn giáo ở Việt Nam hiện nay, Sở Kiện là tiểu vương cung thánh đường đầu tiên được tìm hiểu một cách hệ thống
7 Cấu trúc luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, luận văn gồm 3 chương chính:
Chương 1: Khái quát chung về giáo xứ Sở Kiện
Chương 2: Những biểu hiện sống đạo của cộng đồng giáo dân giáo xứ Sở Kiện Chương 3: Sống đạo và đời sống văn hóa của cộng đồng giáo dân giáo xứ Sở
Kiện: giá trị, hạn chế và giải pháp
B NỘI DUNG Chương 1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ GIÁO XỨ SỞ KIỆN 1.1 Lịch sử hình thành và phát triển giáo xứ Sở Kiện
Sở Kiện là giáo xứ có lịch sử lâu đời Tuy nhiên cũng như nhiều giáo xứ giáo họ khác ở Việt Nam việc tìm hiểu lịch sử giáo xứ thông qua sự hình thành các họ đạo là việc làm khó bởi sự hạn chế của nguồn tư liệu Các họ đạo ở Sở Kiện được hình thành
cụ thể như thế nào qua các thời kỳ thì đến nay cũng chưa được rõ Chỉ biết rằng cho đến nay giáo xứ đã từng trải qua hai tên gọi một là Kẻ Sở và hai là Sở Kiện Cách đặt tên giáo xứ cũng như cách đặt tên của nhiều giáo xứ, giáo họ khác ở Việt Nam là lấy tên làng để tạo thành tên giáo xứ
1.1.1.Tên gọi của giáo xứ
Sở Kiện là tên gọi ngày nay của giáo xứ Danh xưng Sở Kiện bắt đầu có từ khoảng năm 1980 thời linh mục Nguyễn Khắc Quế Sở Kiện là cách ghép tên của hai làng: làng Kiện (Kiện Khê) ở phía Tây con sông Đáy và làng Sở (Ninh Phú) nằm sát nhà thờ Từ năm 1980 trở về trước, giáo xứ được biết đến với tên gọi Kẻ Sở Tên gọi
Kẻ Sở chính thức có trong văn bản của giáo hội từ khi nào thì hiện nay cũng chưa được biết Chỉ biết rằng từ sau năm 1862 khi thủ phủ của địa phận Tây Đàng Ngoài chính thức được chuyển từ Kẻ Vĩnh về mảnh đất Sở Kiện ngày nay thì tên gọi Kẻ Sở bắt đầu xuất hiện nhiều trên các sách kinh, sách học, bia mộ hay các công trình kiến trúc tôn giáo Tên gọi Kẻ Sở là lấy theo tên làng Sở cũng là làng Ninh Phú
1.1.2 Cơ sở vật chất tôn giáo của giáo xứ
Trong khoảng cuối thế kỷ XVIII thị trấn Kiện ngày nay cũng như các vùng lân
cận được biết đến là một vùng đất lau sậy thưa thớt dân cư, làng đã có nhưng người chưa đông đúc Tuy nhiên thời kỳ này đã có sự xuất hiện của các hoạt động tôn giáo Theo truyền khẩu trong khoảng thời gian này đã có một số nhà truyền giáo đến rao giảng Phúc âm bằng đường sông Trong thời buổi đó, các hoạt động rao giảng được thực hiện chủ yếu trên thuyền
Đến nửa đầu thế kỷ XIX, để tiện cho việc rao giảng dạy dỗ bổn đạo mới người
dân trong làng đã dựng lên trên đất liền những ngôi nhà tranh tre nứa lá cho các nhà truyền giáo ở và làm nhà cầu nguyện
Từ 1862 đến đầu những năm 30 của thế kỷ XX, Sở Kiện là thủ phủ hành chính
của địa phận Tây Đàng Ngoài Để thay thế cho các cơ sở tranh tre, nứa lá các công trình kiên cố đã được xây dựng lên ở đây với bốn loại hình chính: Một là cơ sở in ấn, hai là
cơ sở thờ tự, ba là cơ sở đạo tạo linh mục, bốn là cơ sở phát triển đời sống giáo dân
Trang 10Cơ sở thờ tự được tạo dựng trong giai đoạn này quan trọng nhất là ngôi nhà thờ ông Thánh Giu se, nhà thờ Chính tòa Kẻ Sở và nhà thờ Trại Nhà thờ ông thánh Giuse
được biết đến như là ngôi nhà thờ kiên cố đầu tiên của giáo xứ được xây dựng năm
1874 Nhưng quan trọng nhất vẫn là ngôi nhà thờ được xây dựng năm 1877 (là nhà thờ
Sở Kiện ngày nay) Ngôi nhà thờ này có nhiều giá trị về kiến trúc, văn hóa,tôn giáo Bề ngoài ngôi nhà thờ trông giống nhà thờ Lớn Hà Nội Trong nhà thờ có 4 quả chuông và hiện còn một cây đại phong cầm “độc nhất trên toàn cõi đông dương” một thời Đặc biệt trong lòng cung thánh của nhà thờ hiện còn lưu giữ thi hài của bốn giám mục người Tây (Phước, Liêu,Chiêu, Đông) có ý nghĩa rất lớn đối với giáo hội thế giới
Để góp phần làm thay đổi đời sống giáo dân từ đầu thế kỷ XX các giáo sĩ cũng đã tập trung vào các công trình mang tính xã hội Các cơ sở chăm sóc sức khỏe, nâng cao
trình độ dân trí, phát triển đời sống kinh tế, văn hóa cho giáo dân đã được gây dựng
Về văn hóa tinh thần, trong năm 1905, 1925 ở làng Ninh Phú, Kiện Khê đã có một ngôi nhà (sau này là đình làng Ninh Phú, Kiện Khê) chuyên phục vụ cho các nhu cầu rước xách thời kỳ đó
Về đời sống ăn ở của người dân Trong khoảng thời gian từ 1926-1928 nhà xứ đã đứng ra tổ chức quy hoạch lại nơi chôn cất người chết cho cộng đồng giáo dân Ninh Phú, Kiện Khê ra hai vườn thánh.Vườn thánh Ninh Phú, Kiện Khê ra đời
Năm 1928, trên cơ sở bãi đất tha ma bị bỏ trống (do người dân kỵ đất người chết không dám làm nhà ở) nhà chung đã quyết định bỏ tiền ra thuê người gánh đất san lấp tôn cao nền để mở chợ cho dân sinh hoạt Chợ Kiện ra đời Từ năm 1929, các hoạt động xã hội được hướng vào các cơ sở giáo dục, y tế Về cơ sở giáo dục, được gây dựng trong thời kỳ này là sự ra đời của trường Lê Bảo Tịnh.Cơ sở y tế có nhà thương.
Cuối những năm 1930, Thủ phủ hành chính tôn giáo được chuyển hết về Hà Nội,
Sở Kiện không còn là trung tâm tôn giáo mà chỉ còn là giáo xứ Nhà thờ Chính toà Kẻ
Sở trở thành nhà thờ xứ
Từ 1930 đến năm 1975 là thời kỳ khó khăn và biến động của giáo xứ Cùng với
sự tàn phá của hai cuộc chiến tranh, cộng với sự khắc nghiệt của thời tiết và những bước chuyển đổi cải cách ở miền Bắc đã làm bộ mặt giáo xứ mang nhiều sắc màu
Từ khoảng 1980 đến nay khi linh mục Nguyễn Khắc Quế về nhiệm sở thì bộ
mặt giáo xứ có những chuyển mình lớn lao Tinh thần Vatican II bắt đầu thâm nhập mạnh mẽ vào đời sống của cộng đồng giáo dân
1.1.3 Dòng tu của giáo xứ
Từ năm 1862 khi trung tâm Công giáo của địa phận Tây Đàng ngoài chuyển từ
Kẻ Vĩnh về Kẻ Sở, Dòng Mến Thánh đã có mặt ở đây và tiếp tục thực thi sứ mệnh của dòng Về thời gian ra đời chính xác của Dòng Mến Thánh giá Kẻ Sở theo tài liệu chính thức của giáo xứ thì hiện vẫn chưa tiếp cận được, tuy nhiên theo bia đá trên mộ ở vườn thánh các nữ tu thì cũng có thể dòng tu nữ này đã có mặt ở Kẻ Sở từ năm 1862 Nếu muộn hơn thì cũng ít nhất là từ năm 1911 Theo lịch sử họ đạo Kiện chép thì đến năm
1920, dòng có 15 chị em và 3 sơ người Pháp
Khoảng những năm 1926 – 1927, dòng tập trung vào các hoạt động dạy chữ và dạy nghề cho con em giáo dân.Cùng năm 1932 dòng tham gia sâu hơn vào các hoạt động cứu bần Công việc của dòng lúc này là tiếp nhận nuôi dưỡng trẻ mồ côi, tàn tật
người già không nơi nương tựa “Năm 1941, nhà mụ đã nuôi được gần 100 cháu thoát
Trang 11cảnh mồ côi” [1] Ngày nay, để tham gia sâu hơn nữa vào các hoạt động giáo dục, các
nữ tu đã đi học các trường sư phạm để nâng cao trình độ tay nghề
1.2 Đặc điểm giáo xứ Sở Kiện
1.2.1 Cộng đồng giáo dân giáo xứ Sở Kiện
*Định nghĩa giáo dân
Giáo dân là thành phần Kitô hữu đông đảo nhất không thuộc về hàng giáo sĩ hay
tu sĩ nhưng nhờ phép rửa đã trở nên dân Thiên Chúa và tham dự vào chức vụ tư tế, ngôn sứ và vương giả của Chúa Kitô Họ là những người thực hiện sứ mạng của toàn dân Kitô giáo trong giáo hội và trên trần gian theo nhiệm vụ của riêng mình
*Giáo dân giáo xứ Sở Kiện
Phân bố: Giáo xứ Sở Kiện hiện có 8 giáo họ, tương ứng với 8 cộng đồng giáo
dân Các cộng đồng giáo dân đều có vị trí gần sông Đáy và không xa quốc lộ 1 A Nếu căn cứ theo cơ cấu hành chính thì các họ đạo không cùng một nơi mà ở 4 xã thị trấn
khác nhau Ở vào vị trí thuận lợi là họ Kiện Khê và Ninh Phú
Số lượng: Vị trí khác nhau là nhân tố góp phần làm cho các họ đạo có sự phát
triển không đồng đều về số lượng giáo dân Họ có số lượng giáo dân đông nhất là Kiện Khê với 2976 nhân danh, ít nhất là Ô Cách 104 Mặc dù là họ sở tại nhưng Ninh Phú
có số lượng giáo dân ít hơn Kiện Số giáo dân Ninh Phú là 1013 nhân danh, chỉ hơn Khắc Cần đôi chút, số nhân danh của Khắc Cần là 820 Các họ còn lại có số lượng ít
và vênh nhau không đáng kể Yên Xá 350, Ô Giang 253, Trung Thứ 230, Thủy Cơ (Xóm Bến) 170
Vài nét về lịch sử hình thành cộng đồng, vị trí, kinh tế, văn hóa xã hội của họ đạo Ninh Phú, Kiện Khê
Họ đạo Ninh Phú sinh cơ lập nghiệp tại làng Ninh Phú Làng Ninh Phú trong
lịch sử được biết đến là một ngôi làng Công giáo toàn tòng có từ lâu đời Nếu lấy năm sinh của ông Thánh Trương Văn Thi làm mốc thì làng đã theo đạo khoảng 250 năm Tổ tiên của làng là hai họ Trương, Viên Là chủ thể văn hóa của làng Ninh Phú ngày nay,
họ Ninh Phú là giáo dân gốc của làng thường sống tập trung chủ yếu quanh khu vực nhà thờ Bộ phận mới thì tập trung ở rìa ngoài cánh đồng làng Năm 2003 theo hương ước, làng có 230 hộ với 990 khẩu, người Công giáo chiếm 90%
Về kinh tế, cơ bản làng Công giáo Ninh Phú là làng thuần nông Giáo dân nơi đây sống chủ yếu bằng nghề truyền thống là trồng trọt, chăn nuôi chài lưới, tráng bánh
đa, đội đá Theo soạn giả Ngô Vĩ Liễn trong “Tên làng xã và địa dư các tỉnh Bắc Kỳ”
(1924) thì làng này vào đầu thế kỷ XX còn nổi tiếng với nghề làm xì gà Giai đoạn đầu thập niên 70 làng có thêm nghề thợ xây và thợ mộc Diện tích của làng so với làng Kiện nhỏ hơn Hiện diện tích đất nông nghiệp của làng có chiều hướng thu hẹp
Về đời sống sinh hoạt, làng Ninh Phú từ rất sớm đã đi vào nề nếp Ăn, uống sạch
sẽ đảm bảo vệ sinh Tuy nhiên, trong đời sống hiện tại làng đang gặp vấn đề về nguồn nước (Nước sinh hoạt của làng có màu vàng sậm, tanh, không dùng được, nguồn nước máy thì chưa ổn định; nước thải sinh hoạt thì chưa có chỗ thoát)
Ninh Phú không phải là làng có truyền thống cách mạng làng có 7 liệt sỹ và 8 thương, bệnh binh
Họ đạo Kiện, sinh cơ lập nghiệp tại làng Kiện.Làng Kiện từ trong lịch sử cũng
từng được biết đến là làng Công giáo toàn tòng, làng cũng theo đạo được khoảng 250 năm, thậm chí còn sớm hơn thế Cộng đồng họ đạo Kiện Khê là sự tập hợp của người
Trang 12dân bốn phương không thuần nhất như bên Ninh Phú Hiện nay với trên 30 dòng họ đang cùng sinh sống trong làng, thì đến nay cũng chưa biết được dòng họ nào theo đạo đầu tiên chỉ biết chiếm số lượng lớn là dòng họ Nguyễn, Trần, Lê, Bùi
Về kinh tế, cơ bản làng Công giáo Kiện Khê là làng thuần nông (50%) Người làng còn làm nghề chẻ đá, đội đá, đục, chạm bia đá, nung vôi, buôn bán
Về cảnh quan môi trường sống: Nhìn chung đường làng ngõ xóm ở làng chưa được hoàn thiện bằng bên Sở Môi trường sống của người làng đang bị đe dọa bởi các
hộ sản xuất vôi, từ bãi rác tập kết ở chân Cầu Kiện, từ các cơ sở khai thác chế biến đá trên địa bàn thị trấn và từ chợ Kiện
Về truyền thống cách mạng theo bia đá tại đài tưởng niệm làng đã cống hiến cho đất nước 18 liệt sỹ
1.2.2 Đời sống đạo ở cộng đồng giáo dân giáo xứ Sở Kiện
Sống đạo là vấn đề căn bản của các tôn giáo nói chung, của đạo Thiên Chúa nói riêng Bên các nước phương Tây, vấn đề này đã được manh nha hình thành từ thời kì trung cổ Theo nhiều công trình nghiên cứu lịch sử Công giáo Pháp, ở vào giai đoạn giữa của hai cuộc chiến tranh thế giới thứ nhất và thứ hai, khi xuất hiện phong trào
“Công giáo tiến hành (actioncatholique)” thì người ta đã bắt đầu thấy được hình hài
của khái niệm “sống đạo” Nội hàm khái niệm “sống đạo” lúc này đã được đề cập đến yếu tố “đời”
Ở Việt Nam, “có lẽ từ sống đạo xuất hiện ít nhất từ năm 1849, trong Những
thư chọn trong các thư chung”, Kẻ Sặt, 1903 (dẫn theo Đỗ Quang Hưng), tuy nhiên nó
cũng chưa hàm chứa giá trị đích thực của từ này Phải đến đầu những năm 1970 với sự
xuất hiện đặc biệt của tờ báo Sống đạo thì cung cách sống đạo mới hôm nay mới được
bộc lộ rõ ràng
Sống đạo” là thuật ngữ thuộc phạm trù tôn giáo Ở Việt Nam khái niệm “sống đạo” thường được các nhà nghiên cứu, các học giả sử dụng với các tên gọi “nếp sống đạo”, “lối sống đạo”, “đời sống đạo”, “cung cách sống đạo”
Mặc dù khái niệm sống đạo ngày nay đã trở nên quen thuộc, tuy nhiên cho đến nay vẫn chưa có một khái niệm hoàn chỉnh nào
Theo giáo sư Đỗ Quang Hưng, trong tác phẩm Đời sống Tôn giáo Tín ngưỡng
Thăng Long Hà Nội thì: “Sống đạo là những hành vi tôn giáo và niềm tin tôn giáo của một tín đồ hay một cộng đồng tín đồ theo một tôn giáo được hình thành trong lịch sử”
Ngày nay, nội dung khái niệm sống đạo được hiểu là sự kết hợp khăng khít của hai chân đế Sống đạo là sống cho nước chúa và nước nhà Hai chân đế có mối quan hệ
mật thiết với nhau
Là giáo xứ lớn của tổng giáo phận Hà Nội, nhìn chung cũng như đời sống đạo ở các giáo xứ trong cả nước, ngày nay về cơ bản đời sống đạo của cộng đồng giáo dân giáo xứ Sở Kiện cũng giữ đúng tinh thần theo thánh ý chúa và giáo hội Cộng đồng người Công giáo Sở Kiện đang nỗ lực sống trong sứ mệnh là chứng nhân của chúa ki tô, sống Phúc âm giữa lòng dân tộc
Tiểu kết chương 1
Sở Kiện là giáo xứ có lịch sử lâu đời Lịch sử của giáo xứ này chính thức thành hình từ năm 1862 khi giáo xứ trở thành thủ phủ hành chính của địa phận Tây Đàng Ngoài Từ khi Sở Kiện chính thức trở thành trung tâm Công giáo của địa phận Tây Đàng
Trang 13Ngoài thì tại đây các giáo sỹ đã cho xây dựng một quần thể các cơ sở vật chất thiết yếu Trong đó, có giá trị nhất về mặt văn hóa tôn giáo là ngôi thánh đường Sở Kiện
Cùng với quá trình hình thành cơ sở vật chất, tạo dựng dòng tu, giáo hội đặc biệt coi trọng việc gây dựng nên các họ đạo Trong lịch sử giáo xứ Sở Kiện có 17 giáo họ, hiện
có 8 giáo họ, ra đời sớm, giữ vai trò quan trọng nhất là giáo họ sở tại Ninh Phú và có số lượng giáo dân đông nhất là giáo họ Kiện Khê Từ sau thư chung 1980 đời sống đạo của cộng đồng giáo dân mang đậm sắc màu: dấn thân vào đời sống xã hội, hội nhập mạnh mẽ
vào văn hóa tộc và bên cạnh đó cũng giữ gìn lối sống đạo truyền thống từ lâu đời
Chương 2 NHỮNG BIỂU HIỆN SỐNG ĐẠO CỦA CỘNG ĐỒNG GIÁO DÂN GIÁO XỨ SỞ KIỆN
Sống đạo là vấn đề căn bản của các tôn giáo nói chung, của đạo Công giáo nói riêng Ngày nay trước những biến đối đa dạng và mạnh mẽ của thế giới và đời sống xã hội hiện đại, bức tranh sống đạo ở cộng đồng giáo dân Việt Nam nói chung, cộng đồng giáo dân Sở, Kiện nói riêng cũng mang nhiều sắc thái
2.1 Giáo lý Công giáo và đời sống đạo của cộng đồng giáo dân giáo xứ Sở Kiện
Trong hệ thống giáo lý Thiên chúa giáo thì sau phép bí tích, mười điều răn của chúa và tám mối phúc thật có thể coi là tấm gương phản chiếu rõ nét nhất lối sống đạo của cộng đồng giáo dân Ninh Phú, Kiện Khê
2.1.1.Bí tích Công giáo và đời sống đạo
Đối với cuộc đời người Công giáo, các bí tích luôn giữ một vị trí vô cùng quan trọng Dù đã trải nhiều sự biến động của lịch sử xã hội thì các gia đình Công giáo Sở, Kiện vẫn duy trì các lệ tục thực hành các bí tích rửa tội, thánh thể, hôn phối, hòa giải
và xức dầu
Về việc thực hành bí tích rửa tội ở cộng đồng giáo dân Sở, Kiện.Trong tâm thức của mình, cộng đồng người Công giáo Sở, Kiện vẫn hết sức gìn giữ và coi trọng bí tích này Khi con trẻ vừa mới được sinh ra thì 100 % các gia đình vẫn giữ lệ tục mang con đến nhà thờ để làm lễ rửa tội Sau khi đã được làm lễ rửa tội, con trẻ có thêm một tên thánh Cách đặt tên thánh ở đây thường theo lệ “cha nào con nấy, mẹ nào con vậy”
Không chỉ coi trọng bí tích rửa tội, cộng đồng giáo dân Sở, Kiện ngày nay cũng vẫn đặc biệt coi trọng bí tích thánh thể Theo kết quả khảo sát câu hỏi số 1 – phiếu điều tra việc thực hành bí tích Công giáo ở cộng đồng giáo dân Ninh Phú, Kiện Khê vẫn có 53% trả lời thường xuyên đi lễ ngày thường Theo kết quả câu hỏi số 2 có 81% thường xuyên đi lễ ngày chủ nhật Người dân nơi đây cũng vẫn nâng niu biểu tượng “bánh
thánh” Theo kết quả câu hỏi số 3 “Ông bà có thường xuyên chịu lễ không?” – thì tỷ lệ
thường xuyên là 21%, thỉnh thoảng 59%, ít khi là 19 %, chỉ có 1% không bao giờ
Ngày nay, dù cuộc sống vội vã nhưng người Công giáo Sở Kiện vẫn dành thời gian để đến nhà thờ xét lại bản thân mình Theo kết quả khảo sát việc thực hành bí tích
hòa giải ở cộng đồng Ninh Phú, Kiện Khê với câu hỏi số 4 “Ông bà có thường xuyên đi
xưng tội không” thì tỷ lệ một năm một lần chiếm 17%, một năm vài lần 51 % , tháng
một lần 16 %, tuần một lần 11%, không bao giờ 5 % Đối tượng không bao giờ xưng tội thường là người đang làm việc trong cơ quan nhà nước hoặc người làm nghề tự do Đối tượng tuần một lần thường là người già Một năm vài lần thường là thanh niên và trung niên nam.Đối với người Công giáo nói chung, người Công giáo Sở, Kiện nói riêng, khi
Trang 14đến nhà thờ xưng tội người ta luôn mang theo một tâm thức thánh kính và tuân giữ những nguyên tắc xưng tội truyền thống
Người Công giáo Sở, Kiện cũng luôn coi trọng bí tích hôn phối.Trước khi tiến tới hôn nhân, dù là lấy người trong đạo hay ngoại đạo thanh niên làng Sở hay làng Kiện cũng luôn học giáo lý trước khi làm luật đời Tuy nhiên, ngày nay trong tâm lý của một
bộ phận người trẻ cũng nảy sinh một vấn đề đó là ngại học giáo lý
Lệ tục xức dầu ngày nay cũng vẫn được giáo dân duy trì Phỏng vấn nhanh nhóm
trung niên trong làng Ninh Phú câu hỏi“Nếu sau này trong lúc lâm chung, ông/bà có
mong muốn được cha xứ đến xức dầu cho không?” thì tất cả trả lời là có Với tâm thức
ấy, bất cứ gia đình nào khi có người nhà sắp mất cũng lập tức vào nhà xứ rước cha ra xức dầu Nếu người nhà không qua khỏi sẽ làm đám tang Về cơ bản đám tang của người Công giáo giống đám tang của người Việt nhưng cũng có những nét riêng
Là cộng đồng có bề dày lịch sử theo đạo, qua việc thực hành bí tích Công giáo có thể thấy về cơ bản cộng động người Công giáo Kiện Khê, Ninh Phú hôm nay vẫn luôn gìn giữ lề lối của đạo và hòa mình vào đời sống văn hóa dân tộc
2.1.2.Giới răn Công giáo và đời sống đạo của cộng đồng giáo dân giáo xứ Sở Kiện
Sở Kiện là một giáo xứ cổ kính, luôn có những linh mục nhiệt thành cai quản nên
có thể nói về cơ bản đời sống đạo của cộng đồng người Công giáo nơi đây đã theo được thánh ý chúa sống tốt đời đẹp đạo Bên cạnh những điểm chung trong đời sống đạo của
cả nước, do đặc điểm lịch sử, địa lý, phong tục, điều kiện kinh tế xã hội ở mỗi cộng đồng có sự khác nhau cho nên sống đạo của cộng đồng giáo dân Ninh Phú, Kiện Khê cũng có những sắc thái riêng Ngay trong hai cộng đồng này sống đạo cũng có những nét đặc thù dù hai cộng đồng cùng nằm chung trên một dải đất
2.1.2.1 Kinh Mười điều răn và đời sống đạo của cộng đồng giáo dân giáo xứ
Sở Kiện
Là cộng đồng có truyền thống theo đạo, giáo dân nơi đây ai cũng biết kinh này.Người ta chủ yếu biết qua việc học giáo lý và đọc kinh trong nhà thờ Kinh mười điều răn cho ta thấy những răn dạy của Chúa đối với dân người trong ba mối quan hệ:
Thực tế quan sát tại các gia đình Công giáo ở Kiện Khê và Ninh Phú và qua kết
quả khảo sát của câu hỏi số 5 “Trong gia đình ông bà có bàn thờ Chúa không thì
100 % các gia đình đều có bàn thờ Chúa Để khẳng định sự yêu mến Chúa, trước khi ăn cơm 100 % giáo dân nơi đây luôn làm dấu thánh giá Để thể hiện lòng tin tưởng chúa một số người chọn chủ nhật để làm các việc quan trong Để tỏ lòng sợ chúa đang khi mắc tội trọng mà chưa đi xưng tội thì sẽ không bao giờ dám đi chịu lễ Trong ứng xử với linh mục – người được sai đến bởi Chúa cũng được giáo dân ngưỡng vọng, tôn thờ