Phân tích nguyên lý về sự phát triển của phép biện chứng duy vật ý nghĩa phương pháp luận của nguyên lý liên hệ với đại dịch covid 19 từ nguyên lý trên

Vì thế Ph.Ăngghen đã định nghĩa “Ph: ép biện chứng chẳng qua chỉ là m khoa hôn ọc về những quy luật phổ biến của ự vận động vs à sự phát triển của tự nhiên, của xã hội loài người và của

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HOÁ HÀ NỘI

BÀI THI KẾT THÚC HỌC PHẦN

HỌC KỲ: I NĂM HỌC: 2021 - 202 2

Học phần: TRIẾT HỌC MÁC - LÊNIN

Hình thức thi: Tự luận nộp bài sau

Ngày thi: /12/2021 15/12/2021 12 –

Đề thi chung

Giảng viên: Th.s Nguyễn Thị Huệ

Sinh viên: Nguyễn Minh Thuý

Mã SV: 62DQT05041

Mã lớp: CT 6001(N02)

Hà Nội, ngày 14 tháng 12 năm 202 1

Sinh viên: Nguyễn Minh Thuý Mã SV: 62DQT05041

2

BÀI THI KẾT THÚC HỌC PHẦN MÔN: TRIẾT HỌC MÁC – LÊNIN

Thời gian làm bài: 8h30’ ngày 12/12/2021 – 8h30’ ngày 15/12/2021

ĐỀ BÀI:

Câu 1 (5 điểm): Phân tích nguyên lý về sự phát triển của phép biện chứng duy vật Ý nghĩa phương pháp luận của nguyên lý? Liên hệ với đại dịch Covid-19

từ nguyên lý trên

Câu 2 (5 điểm): Trình bày và phân tích mối quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý

thức xã hội theo quan điểm của triết học Mác – Lênin Ý nghĩa phương pháp luận rút ra từ mối quan hệ trên?

BÀI LÀM:

Câu 1:

* Phân tích nguyên lý về sự phát triển của phép bi ện chứng duy vật Ý nghĩa

phương ph áp luận của nguyên l ý.

Chữ “phép biện chứng” có gốc từ động từ tiếng Hy Lạp có nghĩa là “đối thoại”,

và ban đầu có nghĩa là “nghệ thuật đối thoại, bàn luận hay tranh biện” ép biPh ện chứng duy vật được xây dựng trên cơ sở một hệ thống những nguyên lý, những phạm trù cơ bản, những quy luật phổ biến phản ánh đúng đắn hiện thực Trong hệ thống đó nguyên lý về mối liên hệ phổ biến và nguyên lý về sự phát triển là hai nguyên lý khái quát nhất Vì thế Ph.Ăngghen đã định nghĩa “Ph: ép biện chứng chẳng qua chỉ là m khoa hôn ọc về những quy luật phổ biến của ự vận động vs à sự phát triển của tự nhiên, của xã hội loài người và của tư duy.”

Trong cuộc sống, mọi sự vật hiện tượng luôn vận động, phát triển và tồn tại theo một quy luật nhất định Sự phát triển gắn liền với tính phổ thông của mọi sự vật,

sự việc, hiện tượng Trong phép biện chứng duy vật, nguyên lý về sự phát triển là một trong hai nguyên lý quan trọng, là cơ sở hình thành quan điểm toàn diện Phát triển là đặc trưng phổ biến, phát triển là một tất yếu khách quan

(1) Kh ái niệm sự phát tri ển

Xem xét về sự phát triển cũng có những quan ểm khđi ác nhau, đối lập nhau: quan điểm siêu hình và quan điểm biện chứn Theo quan g điểm siêu hình, nói chung, phủ nhận sự phát triển, tuyệt đối hoá mặt ổn định của sự vật, hiện tượng Phát triển ở đây chỉ sự tăng lên hay sự giảm đi đơn thuần về mặt lượng, không có

sự thay đổi g ề mặt chất của sự vì v ật; hoặc nếu có sự thay đổi nhất định về chất thì sự thay đổi ấy cũng chỉ diễn ra theo một vòng khép kín, chứ không có s hình ự thành ra cái mới chất mới Đối lâp với quan điểm siêu hình theo quan điểm biện ,

chứng xem xét sự phát triển là một quá trình tiến lên từ thấp đến cao Quá trình

Sinh viên: Nguyễn Minh Thuý Mã SV: 62DQT05041

3

đó vừa dần dần, vừa nhảy vọt, đưa tới sự ra đời của cái mới thay thế cái cũ Sự phát triển là kết quả của quá trình thay đổi dần ần về lượng dẫn đến sự thay đổi d

về chất, là quá trình diễn ra theo đường xoáy ốc và hết mỗi chu k ự vật lặp lại ì s

dường như sự vật ban đầu nhưng ở cấp độ cao hơn Khái niệm phát triển, phát triển là một phạm trù triết học dùng để chỉ quá trình vận động của sự vật theo

đến hoàn thiện

Như vậy, úng ta thch ấy rằng quan ểm siđi êu hình chỉ đúng trong một phạm vi hẹp, bởi vì sự đứng im của sự vật chỉ l ương đối (đặt trong một quan hệ nhất à t định), còn vận động của sự vật, hiện tượng là tuyệt đối, sự phát triển của một con người rõ ràng không chỉ thay đổi về chiều cao, cân nặng, tuổi tác, (mặt lượng)

mà còn có sự thay đổi về chất, qua nhiều chất khác nhau ở những quan hệ khác nhau V d í ụ như sự phát triển về trình độ học vấn của một người từ Tiểu học – THCS THPT Cao – – đẳng – Đạ ọc, i h hay sự phát triển của con người trải qua các thời k ừ Thơ ấu –ì t Thi u niên Thanh ế – niên – Trung niên – Lão niên, Cho thấy nguồn gốc của sự phát triển phải nằm ở bên trong sự vật

Phân biệt sự khác nhau giữa khái niệm phát triển với khái ni ệm vận động, tiến hoá và tiến bộ

Khái niệm vận động có nội hàm rộng hơn khái niệm phát tri , ví dển ụ đi lên thì cũng là vận động, đi xuống cũng là vận động, theo một vòng tuần hoàn cũng là vận động, nhưng chỉ vận động nào theo khuynh hướng đi lên thì mới phát triển

Do đó phát triển chỉ là một trường ợp đặc biệt của vận đh ộng, nó chr khái quát xu hướng chung của vận động là vận động đi lên của sự vật, hiện tượng mới trong quá trình thay thế sự vật, hiện tượng cũ át triPh ển là khuynh hướng chung của sự vật, hiện tượng ều đĐi ó ông có nghkh ĩa l ất cả mọi sự và t ật, hiện tượng đều phát

triển Chẳng hạn ví dụ các thành phần kinh t ở Việt Nam những năm qua thế ì khuynh hướng chung là phát triển nhưng ều đđi ó không có nghĩa l ất cả mọi à t thành phần kinh tế như kinh tế Nhà nước, kinh tế tập thể, kinh tế tư nhân, kinh tế

có vốn đầu tư nước ngoài đều phát triển đi lên những cũng có thành ph , doanh ần nghiệp làm ăn thua lỗ, phá sản,

Ti ến hoá là một dạng của phát tri , diển ễn ra từ từ; là sự biến đổi hình thức của tồn tại t đơn giản đến phức tạp Cừ òn tiến bộ là quá trình biến đổi hướng tới cải

thiện thực trạng xã hội từ chỗ chưa hoàn thiện đến hoàn thiện hơn

(2) Tính chất của sự phát triển

c ơ bản: Tính khách quan, tính phổ biến, tính k ế thừ a và tính đa dạng, phong phú

Thứ nhất, sự phát triển bao giờ cũng mang tính khách quan Tính khách quan

thể hiện ở chỗ: Nguồn gốc của sự phát triển nằm trong chính bản thân sự vật, hiện tượng, chứ không phải do tác động từ bên ngoài và đặc biệt không phụ thuộc vào

ý muốn chủ quan của con người ực chTh ất là quá trình giải quyết liên tục ững nh

Sinh viên: Nguyễn Minh Thuý Mã SV: 62DQT05041

4

mâu thuẫn nảy sinh trong sự tồn tại và vận động của sự vật Nhờ đó sự vật luôn luôn phát tri Vì th sển ế ự phát triển là tiến trình khách quan, không phụ thuộc vào

ý thức của con người

giải quyết mâu thuẫn trong quá trình nhận thức, đó là mâu thuẫn giữa cái chúng

ta ã biđ ết với cái chúng ta chưa biết giữa c, ái biết ít (nghe, nói, đọc viết ới y) v êu cầu rất cao của chứng chỉ tiếng anh đó Mâu thuẫn ở đây thực chất là mâu thuẫn trong quá trình nhận thức của chúng ta Nhưng muốn đạt được cái chứng chỉ đó, đạt được nặng lực tiếng anh như vậy, thực chất ở đây là chúng ta phải giải quyết cái mâu thuẫn trong quá trình nhận thức giữa cái chúng ta bi ít vết ới yêu cầu của chứng chỉ đó rất cao, giữa cái năng lực của chúng ta còn rất hạn chế với cái yêu cầu của chứng chỉ rất cao Giải q ết bằng cuy ách phải học, thực hành, kĩ năng giao tiếp Về bản chất là phải tích luỹ về lượng để thay đổi về chất Hay như v ụ ví d ề

sự phát triển về trọng lượng của một con người, thì thực chất ở đây cũng là giải quyết mâu thuẫn ở bên trong cơ thể của mối chúng ta, ó lđ à mẫu thuẫn giữa đồng hoá(nạp nặng lượng) và di hoá (giải phóng nặng lượng) Thông qua giải quyết mâu thuẫn giữa việc nạp năng lượng và giải phóng năng lượng như vậy th ơ thì c ể con người của chúng ta mới có thể phát triển, duy trì được sự sống Từ bé chúng

ta sinh ra có 3 kg rồi lên 5 kg lên 10, 20 thậm chí 100 kg

là nó diễn ra ở mọi lĩnh vực tự nhiên, xã hội và tư duy; ở bất cứ sự vật hiện ượng t nào của thế giới khách quan

Ví dụ như trong tự nhiên, sự phát triển từ thực vật lên động vật rồi đến con người hay sự phát triển của các hình thái kinh tế xã hội từ cộng sản nguyên thuỷ lên chiếm hữu nô l ên phong kiệ l ến lên tư bản chủ nghĩa rồi lên cộng sản chủ nghĩa Hay là sự phát triển thu nhập bình quân đầu người của Việt Nam từ 500$ lên 1000$ rồi lên 1500$ đến nay là khoản 2600$ một người/năm,

Thứ ba, phát triển có tính kế thừa Đây là điểm khác biệt với nguyên lý về mối

liên hệ phổ biến Sự vật, hiện tượng mới ra đời từ sự vật, hiện tượng cũ chứ không phải ra đời từ hư vô, vì vậy trong sự vật, hiện thượng ới cm òn giữ l , có chại ọn lọc

và cải tạo các yếu tố còn tác dụng òn th, c ích hợp với chúng, trong khi vẫn gạt bỏ mặt tiêu c , lực ỗi thời, lạc hậu của sự vật, hiện tượng cũ gây cản trở sự vật mới tiếp tục phát triển

Ví dụ như sự ra đời của thuyết Mác kế thừa trực tiếp ba tiền đề lý luận đó là Triết học cổ điển Đức, Kinh tế chính trị học cổ điển Anh và Chủ nghĩa xã hội không tưởng Pháp Mặc dù phê phán học thuyết đã có từ trước, nhưng nhờ có các học thuyết đó thì Mác và Ăngghen mới có thể xây dựng nên được Chủ nghĩa Mác với ba bộ phận cấu thành đó là Triết học Mác, Kinh t chính trế ị Mác và Chủ nghĩa

xã hội khoa học hay như việc xây dựng nền văn hoá Việt Nam hiện nay, chủ trương xây dựng nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc thì đương nhiên

Sinh viên: Nguyễn Minh Thuý Mã SV: 62DQT05041

5

cần phải kế thừa những ểm tđi ích cực của nền văn hoá truyền thống đồng thời phải tiếp thu những cái á trgi ị, tinh hoa văn hoá của nhân loại

Thứ tư, phát triển còn có tính đa dạng, phong phú Quá trình phát triển của sự

vật, hiện tượng không hoàn toàn giống nhau Tính đa dạng, phong phú của sự phát triển còn phụ thuộc vào không gian và thời gian, c yác ếu tố, ều kiện tđi ác động lên sự phát triên ó đ

Ví dụ sự phát triển của thực vật khác với sự phát triển của động vật, một cái cây

đặt trong bóng tối thì cái sự phát triển của nó sẽ khác cái cây đặt ngoài tr ; cùng ời một giống ổi nhưng trồng ở trên đất khác nhau, điều kiện khác nhau thì đương nhiên quả khác nhau nhưng có cây cho ra quả to, có cây cho quả nhỏ, có cây cho

qu ngả ọt,…hay như sự phát triển của hai đứa trẻ sinh đ được tôi ách ra hai môi trường ống s khác nhau, hai nền giáo dục khác nhau, hai nền văn hoá khác nhau thì sự phát tri n cể ủa hai đứa trẻ đó cũng khác nhau, Nói lên tính phong phú… , đa dạng của sự phát tri ển

(3) Ý nghĩa phương pháp luận

Từ đó, sau khi nghiên cứu và phân tích nguyên lý sự phát triển có th út ra ể r ý ngh ĩa về phương pháp luận sau: Muốn nắm được bản chất, nắm được khuynh hướng phát triển của sự vật, hiện tượng thì phải tự giác tuân thủ nguyên t c phát ắ triển

Cơ sở lí luận nguyên tắc phát triển ính là nguyên lý vch ề sự phát tri ển

Nguyên tắc này yêu cầu:

Thứ nhất, khi nghiên c , cứu ần đặt đối tượng vào sự vận động, phát hiện xu hướng biến đổi của n để khó ông chỉ nhận thức nó ở trạng thái hiện tại mà còn dự báo được khuynh hướng phát triển của nó trong tương lai Ví dụ như việc lựa chọn ngành nghề để học đại học của học sinh phải căn cứ vào sở thích, lực học trong quá khứ

để lựa chọn trường tương lại

Thứ hai, cần nhận thức được rằng, phát triển là quá trình trải qua nhiều giai đoạn, mỗi gia đoạn c đặc ểm, ti ó đi ính chất, hình thức khác nhau nên cần tìm hình thức, phương pháp tác động phù hợp để hoặc thúc đẩy, hoặc kìm hãm sự phát triển đó Điều đó có nghĩa là chúng ta phải tuân theo nguyên tắc lịch sử - cụ thể Ví dụ như

sự phát triển về trình độ từ tiểu học => THCS => THPT => Đại học, th ứng với nì ó

là sự phát triển từ học sinh => sinh viên, mỗi giai ạn cđo ó đặc điểm tính chất khác nhau, chẳng hạn học đại ở học đặc ểm của kiến đi thức rộn đồ sộg, , người học chủ yếu l ự nà t ghiên cứu, tự học còn người thầy chỉ đóng vai trò định hướng ợi , g mở

tư vấn cho người học mà thôi, người học phải làm trung tâm chứ không phải người dạy làm trung tâm

dẻo, linh hoạt để phản ánh đúng sự thay đổi của sự vật, hiện tượng,phải sớm phát hiện v ủng h đối tượng mới hợp quy luà ộ ật, tạo ều kiện cho nđi ó phát triển; chống lại quan ểm bảo thủ, tđi rì trệ, định kiến Ví dụ như là một sáng kiến mới trong một

Sinh viên: Nguyễn Minh Thuý Mã SV: 62DQT05041

6

tập thể ể đ thay đổi cách làm, quản lý cũ thì mỗi người nên cần trân trọng à ủng hộ v hay một người lầm lỡ mắc phải sai lầm th ập thểì t , người quản lý cần phải nhân văn, chỉ cho học thấy cái sai lầm và khi h àm tọ l ốt rồi thì chúng ta nên nhìn vào

mặt tốt của h để khuyến khọ ích, động viên ủng hộ họ l, àm tốt hơn chứ không phải nhìn vào cái quá kh , lứ ỗi lầm để mang ra chỉ trích, kìm hãm sự phát triển của họ

Thứ tư, trong quá trình xây dựng và hoàn thiện phải biết kế thừa các yếu tố tích

cực từ đối tượng cũ và phát triển sáng tạo chúng trong điều kiện mới Ví dụ s thay ự thế của thế hệ già bằng thế hệ trẻ là tất yếu, người tr được bổ nhiệm vẻ ào vị trí mới cần ứng xử như thế nào với người tiền nhiệm, chúng ta phải cầu thị, tiếp thu, học hỏi kinh nghiệm

Phê phán quan điểm sai lầm Quan điểm sai lầm thực chất vi phạm nguyên tắc phát triển trong hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn Nếu vi phạm thì chúng

ta sẽ rơi vào quan điểm đối lập Đó chính là quan điểm định kiến, bảo thủ, trì tr ệ

với sự phát triển Ví dụ như bản thân không biết những người mà người ta đi tù về,

đi cai nghiện về, sau những năm tháng đen tối đó họ nhận thức được tác hại của nó, tội ác mà gây ra, khi ra khỏi tù, khỏi trạ ọ muốn cộng đồng nhi h ìn nhận họ là một con người đã thay đổi, và bản thân họ cũng đã thay đổi, muốn hoà nhập cộng đồng nhưng thử hỏi không ít người trong chúng ta có chịu thay đổi cách nhìn nhận về họ hay không Một bộ phận người vẫn bảo thủ quan điểm và xa lánh họ

*Liên hệ với đại dịch Covid 19 từ nguyên lý tr ên

Chủ trương và cách chống dịch của chúng ta chống lại đại dịch Covid-19 cần phải có sự linh hoạt Tại sao? V ản thì b ân Covid-19 có sự biến đổi, biến chủng của nó là biến chủng Delta nó nguy hiểm rất nhiều.Hiện có 4 biến thể virus

và Delta được phát hiện lần đầu tại Anh, Nam Phi, Brazil và Ấn Độ Trong đó, biến thể Delta được đánh giá là nguy hiểm nhất, là chủng lây nhiễm thống trị trên toàn cầu bởi khả năng lây lan cao Cho n , cách lên àm, phương pháp làm, chủ trương chống dịch của chúng ta phải thay đổi cho phù hợp với biến chủng Covid Đứng trên nguyên tắc phát triển, ta thấy năm 2020 chúng ta chống dịch rất tốt Việt Nam được đánh giá là một trong số ít nước thành công trong chống dịch Covid-19 Đó là gì? ó là thành công kiĐ ểm soát dịch bệnh, khoanh vùng, dập dịch, truy vết rất tốt Được gọi là điển h ình hay kiểu mẫu trong công tác phòng chống dịch Và Việt Nam l một trong sà ố ít những nước trên thế giới đạt tăng trưởng kinh tế dương (2,91%), có những nước tăng trưởng kinh tế âm rất khủng khiếp Nhưng đến năm 2021, biến chủng Delta nó nhanh và nó mạnh v ác động à t rất lớn, thể hiện ở tỉ lệ người nhiễm covid tăng đáng kể, tăng mất kiểm soát và chúng ta mang cách làm khoanh vùng truy vết nó không còn phù hợp Nó vẫn có tác dụng nhưng tác dụng của nó trong một phạm vi rất hẹp và c ý nghó ĩa nhất định Nếu đứng trên nguyên t c phát triên thì chúng ta thắ ấy rõ ràng là đánh á sgi ự vật chúng ta phải biết nó ở quá khứ, hiện tại và dự báo xu hướng phát triển tương lai Th c s , ự ự đứng trên nguyên tắc này thì những năm tháng của năm 2020 chúng

ta ã lđ àm ất t r ốt và đến đầu năm 2021 chúng ta phải ch động, bản thủ ân chúng ta,

Sinh viên: Nguyễn Minh Thuý Mã SV: 62DQT05041

7

mà ở đây chính là những nhà quản lý đứng đầu là Bộ Y Tế phải dự báo được sự biến đổi của chủng Delta, xem nó biến đổi như ế n th ào và chúng ta nhìn sang cái bài học của Ấn Độ, Indonexia, chúng ta phải dự báo được Mà khi dự báo được

nó phải thể hiện bằng hành động của chúng ta Đó là chúng ta chủ động sản xuất vacxin, nghiên cứu và sản xuất vacxin Còn nếu chưa làm được ều đđi ó thì phải mua vacxin và đặc biệt là tiêm vacxin cho người dân Nếu như làm được ều đđi ó thì rõ ràng là làm giảm thiếu rất lớn ti lệ người chết vì Covid-19 giảm đi rất nhiều.Trên ây l ý kiđ à ến chủ quan của chính bản thân em, có điều gì sai sót em mong cô có thể chỉ ra v ửa cho em để em hoà s àn thiện hơn

Câu 2:

*Trình bày và phân tích mối quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội theo quan điểm của triết học Mác – nin Lê

Trước khi phân tích m quan hối ệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội theo quan điểm của triết học Mác – Lênin, úng ta hãy cùng tìm ch hiểu về các khái niệm của tồn tại xã hội và khái niệm của ý thức xã hội

Tồn tại xã hội là toàn bộ phương diện sinh hoạtvật chất và những điều kiện sinh hoạt vật chất bao gồm các yếu tố chính là phương thức sản xuất vật chất, điều kiện

tự nhiên hoàn cảnh địa lý, dân số - Trong đó phương thức sản xuất ật ch v ất là yếu

tố cơ bản nhất Ý thức xã hội là mặt tinh thần của đời sống xã hội, bao gồm toàn

bộ những quan điểm,tư ưởng cùng những tình cảm tâm trạng của những t , con người trong một cộng đồng xã hội, nảy sinh từ tồn tại xã hội,trong những giai đoạn

xã hội nhất định, được hình thành một cách trực tiếp từ hoạt động thực tiễn hàng ngày, chưa được hệ thống hoá, khái quát hoá thành lí lu Cận ấu trúc của ý thức xã hội rất phức tạp, dựa vào các căn cứ người ta chia ý thức xã h i nhiộ ều loại

Phân tích mối quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội theo quan điểm của

triết học Mác – nin Lê

(1) Vai trò quyết định của tồn tại xã hội đối với ý thức xã h ội

Tồn tại xã hội có vai trò quyết định đối với ý thức xã hội luận đ ểm đ, i ó được bắt nguồn từ nguyên lý: Vật chất quyết định ý thức

Cơ sở xuất ph át của luận điểm trên là: Đời sống tinh thần của xã hội nó được hình thành, nảy sinh và phát triển trên cơ sở của đời sống vật chất Do đó, không thể tìm nguồn gốc trong bản thân nó Tức là không th ìm ý thể t ức trong ý thức hay tìm đời sống tinh thần trong chính đời sống tinh thần như các nhà duy tâm ã làm đ

mà phải lấy đời sống hiện thực giải thích cho nó Đời sống hiện thực chính là đời sống vật chất để giải thích cho chính đời sống tinh thần Nên, ta có thể nói đời sống tinh thần, ý thức xã hội chỉ là sự phản ánh của đời sống vật chất hay của tồn tại xã hội

Chủ nghĩa duy vật lịch sử ch õ rỉ r ằng tính quyết đinh của tồn tại xã hội đối với ý thức xã hội Trong đó, tồn tại xã hội như thế nào th ý thì ức xã h sẽ như thế đó ội Mỗi khi tồn tại xã hội, nhất là phương thức sản xuất biến đổi thì những tư tưởng và

Sinh viên: Nguyễn Minh Thuý Mã SV: 62DQT05041

8

lý luận xã hội, những quan điểm về chính trị, pháp quyền triết học, đạo đức văn hóa, nghệ thuật…sớm muộn sẽ biến đôi theo Cho nên ở những thời kỳ lịch sử khác nhau nếu chung ta thấy có những lý luận, quan điểm, tư tưởng xã hội khác nhau thì

đó là do những điều kiện khác nhau của đời sống vật chất quyết định

Ví dụ chứng minh: Đối với người phương Đông, trong ó có ngđ ười Việt Nam,

họ có tư tưởng trọng nam khinh n Tữ ư tưởng đó là tâm lý của cha mẹ luôn ưa thích con trai hơn là con g tái – ư tưởng gia trưởng phụ quyền của người đàn ông Vậy ở đây cái gì sinh ra ý thức? Chính là đời sống vật chất đã tác động đến đời sống tinh thần Đời sống ật chv ất, tồn tại xã h ở đây, chính là phương thức sản xuất Các ội nước phương Đông với nền văn minh lúa nước, trong đó đặc biệt là người Việt Nam có nền sản xuất nhỏ lẻ ạc hậu ới lực lượng sản xuất, l , v , công cụ còn thô sơ Nên, ở thời ểm bấy giờ, con traiđi được ưa thích hơn vì có thể lực khoẻ mạnh, àm được những công việc bốc vác, cày cấy ngoài đồng áng, còn con gái sẽ không được

ưa chuộng vì thể lực yếu chỉ làm công việc như cấy hái Do đó, con người sẽ nảy sinh tâm lý ưu thích con trai dẫn đến quan niệm trọng nam khinh nữ

Những biến đổi của ý thức xã hội có nguyên nhân sâu xa từ tồn tại xã hội Đặc biệt là sự biến đổi của phương thức sản xuất Khi m ồn tại xà t ã hội thay đổi mà trong tồn tại xã hội có yếu tố quan trọng nhất chính là phương thức sản xuất thay đổi thì kéo theo đời sống tinh thần cũng thay đổi theo Nhưng mỗi yếu tố thì biến đổi nhanh chậm khác nhau

Như vậy triết học Mác – Lênin đòi hỏi phải có thái độ biện chứng khi xem xét sự tồn tại xã hội của ý thức xã hội

(2) Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội

Khi khẳng định vai trò quyết định của tồn tại xã hội đối với ý thức xã h ội đối với ý

thức xã h ội, v ý th à ức xã hội là sự phản ánh của tồn tại xã h ội, chủ nghĩa duy vật

l ịch sử không xem ý thức xã hooij như một yếu tố thụ động, tr ái lại còn nhấn mạnh

tác dụng tích cực của ý th ức xã hội đối với đời sống kinh tế -xã hội, nhấn mạnh tính

độc lập tương đối Tính độc lập tương đối ểu hiện ở những ểm sau đbi đi ây:

Thứ nhất, ý thức xã hội thường lạc hậu hơn so với tồn tại xã hội

Theo nguyên lý tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội, khi tồn tại xã hội biến đổi

sẽ tất yếu dẫn tới sự biến đổi của ý thức xã hội, tuy nhiên không phải trong mọi trường hợp sự biến đổi của tổn tại xã hội đều ngay lập tức dẫn tới sự biến đổi của

ý thức xã hội Trái lại, không ít những yếu tố của ý thức xã hội đặc biệt là trong đời sống tâm lý của xã hội có thể tồn tại rất lâu dài ngay cả khi tồn tại xã hội sản sinh

ra nó đã được thay đổi căn bản Vậy c những nguyên nhânó sau: Tồn tại xã hội biến đổi nhanh nên ý thức xã hội phản ánh không kịp và trở nên lạc hậu; Do tính lạc hậu, bảo thủ của một số hình thái ý thức xã hội; Ý thức xã hội mang tính giai cấp nên các thế lực xã hội phản tiến bộ lưu giữa và truyền bá nhắm chống các lực lượng xã hội tiến bộ

Sinh viên: Nguyễn Minh Thuý Mã SV: 62DQT05041

9

Vẫn tiếp tục chứng minh ở quan điểm trọng nam khinh nữ ở ý (1) Hiện nay ản , s xuất nông nghiệp đóng góp vào nền kinh tế ngày càng giảm Đặc biệt, sản xuất nông nghiệp hiện nay do áp dụng khoa học công nghệ hiện đại như có công cụ lao động bằng máy móc nên đã giải phóng sức lao động của con người ở nh ều ci ông

đoạn c quá trình sủa ản xuất nông nghiệp Nhưng tư tưởng này vẫn còn tồn tại, rõ

về bản chất là với nền sản xuất nông nghiệp hiện tại cũng không nhất thiết phải coi trọng người đàn ông mà khi áp dụng máy móc thì dù là đàn ông hay àn bđ à th ẫn ì v

có th àm chể l ủ những tư liệu sản xuất đó Vấn đ đặt ra ề ở đây, chính là tư tưởng này vẫn còn tồn tại và đó là biểu hiện của tính lạc hậu của ý thức xã h Tội ừ đó, dẫn tới nhiều hậu quả trong xã hội: sự bất bình đẳng nam n nhiều gia đình ưa thích ữ, con trai dẫn đến việc xét nghiệm giới tính trước khi sinh khi không đạt mục đích

họ sẵn sàng bỏ thai nhi đó đi, tỉ lệ giới tính nam nữ chênh lệch cao, hiện tượng ạo b lực gia đình

Ví dụ khác như khi chúng ta ra đường tham gia giao thông, thấy ý thức tham gia giao thông của người Việt Nam còn tương đối kém, là một trong nguyên nhân dẫn đến tỉ lệ tử vong do tai nạn giao thông cao

Từ đó, rút ra được ý nghĩa: Những tư tưởng lạc hậu, tiêu cực thường không dễ dàng mất đi nên phải thường xuyên đấu tranh xoá bỏ các tàn dư của xã hội cũ, đồng thời, cần giữ gìn, phát huy truyền thống tư tưởng ăn ho, v á tốt đẹp

Thứ hai, ý thức x ã hội có thể vượt trước tồn tại xã h ội

Biểu hiện của nó là trong những ều kiện nhất địđi nh, những tư tưởng khoa học tiên tiến có thể vượt trước sự phát triển của tồn tại xã hội, dự báo tương lai Khi khẳng định vấn đề này cần có 3 lưu ý sau: có những tư tưởng vượt trước, dự báo

sự phát triển của tồn tại xã hội là khoa học (xuất phát từ tồn tại xã hội), có những

tư tưởng vượt trước là phản khoa học (xuất phát từ ý muốn chủ quan), khi nói tư tưởng tiên tiến có thể vượt trước tồn tại xã hội có tác dụng tổ chức chỉ đạo con người trong hoạt động thực tiễn tuy nhiên không có nghĩa là những tư tưởng khoa học đó không còn bị tồn tại xã hội quyết định

Việc nghiên cứu ý thức xã hội vượt trước tồn tại xã hội có ý nghĩa rất lớn: Những

tư tưởng khoa học vượt trước có vai trò định hướng, ch đạo hoạt động của con ỉ người đi đến thành công Ngược lại nếu không có tư tưởng, ý thức chỉ dẫn thì con người sẽ mò mẫm trong hành động dẫn đến thất bại

Ví dụ về sự vận dụng không úng, tđ ư tưởng quan ểm khđi ông xuất phát từ hoàn cảnh cụ thể, xu thế giáo dục hiên nạy cần phải đổi mới cập nhật, rút ngắn khoảng cách giáo dục ở Việt Nam với các nước trên thế giới, chủ trương của Đảng và Nhà nước đổi mới căn bản và toàn diện, chuyển mạnh cái quá trình trang bị kiến thức sang phát triển toàn toàn năng lực và phẩm chất của người học Khi chúng ta tiếp cận nền giáo dục phương Tây thì có thể học được ất nhiều từ họ, r một trong những cách tiếp thu được là chương trình ào tđ ạo tín chỉ ở bậc Đại học Điều đó có rất nhiều điểm tích cực, đặc biệt là phát huy tính tự giác, chủ động sáng tạo của sinh viên, tuy nhiên để thực hiện việc đào tạo tín chỉ thì phải có điều kiện: cơ sở vật

Sinh viên: Nguyễn Minh Thuý Mã SV: 62DQT05041

10

chất, đội ngũ giáo viên trình độ cao, mô hình quản trị hiện đại, đặc biệt ý thức người học rất cao Tuy nhiên, những điều kiện này ở các trường còn hạn chế nên hình thức đào tạo ấy chưa phát huy tác dụng ều đĐi ó cho th rấy ằng việc phát triển hình thức đào tạo mới, thì xuất phát điều kiện hoàn cảnh cụ thể ủa nước ta, của từng c trường

Thứ ba, ý thức xã hội có tính kế thừa trong sự phát triển

Trong đời sống tinh thần của một cộng đồng người có thể có những nhân tố tinh thần xã hội vốn không phải là cái được nảy sinh từ điều kiện sinh hoạt vật chất khách quan mà là sự giao lưu, tiết biến tư tưởng văn hoá giữa các cộng đồng người hoặc là kế thừa truyền thống tư tưởng từ những cộng đồng người trong lịch sử để

lại Nội dung này được biểu hiện ở 4 khía cạnh sau: Lịch sử phát triển đời sống tinh thần của xã hội cho thấy rằng những quan ểm lđi í luận của một thời đại không xuất hiện trên mảnh đất trống không mà được tạo ra trên các cơ sở đã có thời đại trước; Do ý thức xã hội có tính kế thừa trong quá trình phát triển nên không thể giải thích được một tư tưởng, quan điểm nào ó nđ ếu chỉ dựa vào quan h ệ hiện có; Tính

kế thừa ắn liền tg ính giai cấp trong xã hội; Trong điều kiện hiện nay, khi mà các nước trên thế giới ngày càng mở rộng hợp tác giao lưu, toàn cầu hoá thì sự kế thừa trong át triph ển càng diễn ra mạnh mẽ

Tính kế thừa của ý thức xã hội có ý nghĩa: Khi nghiên cứu các hình thái ý thức

xã hội phải nghiên cứu bối cảnh xuất hiện tư tưởng đó (TTXH) và cả những tư tưởng, ý thức đã có từ trước (YTXH)

Ví dụ liên hệ đối với công cuộc đổi mới nước ta hiện nay trên lĩnh vực văn hoá

tư tưởng, Đảng ta khẳng định, trong điều kiện kinh tế thị trường và mở rộng giao lưu quốc tế, phải đặc biệt quan tâm giữ gìn và nâng cao bản sắc văn hoá dân t c, ộ

kế thừa và phát huy truyền thống đạo đức, tập quán tốt đẹp và lòng tự hào dân tộc Tiếp thu tinh hoa các dân tộc trên thế giới, làm giàu làm đẹp thêm nền văn hoá Việt Nam

Thứ tư, sự tác động qua lại giữa các hình thái ý thức xã hội trong sự phát triển của chúng

Trong bản thân đời sống tinh t ần của một cộng đồng thh ì thường xuyên có s ác ự t động ảnh hưởng qua lại giữa các hình thá ý thi ức xã hội, cũng như giữa đời sống tâm lí xã h và hội ệ tư tưởng xã hội, ều nđi ày cũng là một nguyên nh nân ội tại của

sự biến đổi và phát triển của đời sống tinh thần của mỗi cộng đồng người Như vậy

sự biến đổi của ý thức xã hội, không ch ó nguyên nhân tỉ c ừ sự biến đổi của tồn tại

xã hội mà còn có những nguyên nhân từ sự biến đổi trong bản thân cấu trúc của đời sống tinh thần của xã hội Điều này được biểu hiện ở hai ía ckh ạnh:

Sự tác động qua lại giữa các hình thái ý thức xã hội mà làm cho ở mỗi hình thái

ý thức có những ặt m , những tính chất không thể giải thích được một cách trực tiếp bằng tồn tại xã hội hay bằng các điều kiện vật chất của xã hội đó