Phân tích nguyên lý về sự phát triển của phép biện chứng duy vật ý nghĩa phương pháp luận của nguyên lý liên hệ với đại dịch covid 19 từ nguyên lý trên

0 BỘ VĂN HOÁ THỂ THAO VÀ DU LỊCH, TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HOÁ HÀ NỘI BÀI THI KẾT THÚC HỌC PHẦN HỌC KỲ I NĂM HỌC 2021 2022 Lênin Học phần Triết học Mác Hình thức thi Tự luận nộp bài sau Ngày thi 12/12/2021[.]

0

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HOÁ HÀ NỘI

BÀI THI KẾT THÚC HỌC PHẦN

HỌC KỲ: I

NĂM HỌC: 2021-2022

Học phần Triết học Mác : - Lênin

Hình thức thi: Tự luận nộp bài sau

Ngày thi: 12/12/2021-15/12/2021

Đề thi: 01

Giảng viên: Nguyễn Thị Huệ

Sinh viên: Nguyễn Thanh Duy

Mã sinh viên: 62DQT05015

Hà Nội, ngày 15 tháng 12 năm 2021

Lớp: QTDV5A

Câu 1 (5 điểm): Phân tích Nguyên lý về sự phát triển của phép biện chứng

duy vật Ý nghĩa phương pháp luận của nguyên lý? Liên hệ với đại dịch

Covid-19 từ nguyên lý trên

Bài làm

1 Nguyên lý về sự phát triển của phép biện chứng duy vật

a, Khái niệm phép biện chứng duy vật

Định nghĩa khái quát về phép biện chứng duy vật, Ph.Ăngghen cho rằng:

“Phép biện chứng là môn khoa học về những quy luật phổ biến của sự vận động và sự phát triển của tự nhiên, của xã hội loài người và của tư duy” (trích

“ Toàn tập “ – Ph Ăngghen)

Khi nhấn mạnh vai trò của nguyên lý về mối liên hệ phổ biến, Ph.Ăngghen

đã định nghĩa rằng: “Phép biện chứng là khoa học về sự liên hệ phổ

biến”(trích “ Toàn tập “ – Ph Ăngghen ; còn khi nhấn mạnh vai trò của ) nguyên lý về sự phát triển (bao hàm cả học thuyết về sự phát triển của nhận thức) trong phép biện chứng mà C.Mác đã kế thừa từ triết học Hêghen, V.I.Lênin khẳng định: “Trong số những thành quả đó thì thành quả chủ yếu

là phép biện chứng, tức là học thuyết về sự phát triển, dưới hình thức hoàn bị

nhất, sâu sắc nhất và không phiến diện, học thuyết về tính tương đối của nhận thức của con người, nhận thức này phản ánh vật chất luôn luôn phát triển

không ngừng” (trích “ Toàn tập “ – C.Mác)

b, Nguyên lý về sự phát triển của phép biện chứng duy vật

• Khái niệm phát triển

Đối lập với quan điểm siêu hình, rằng: phát triển chỉ là sự tăng, giảm thuần tuý về lượng mà không có sự thay đổi về chất của sự vật hiện tượng, xem phát triển là một quá trình tiến lên liên tục, không trải qua những bước quanh co phức tạp; trong phép biện chứng, khái niệm phát

triển dùng để chị khuynh hướng đi lên của sự vật hiện tượng, đi từ trình

độ thấp lên trình độ cao, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn Đó là một

Lớp: QTDV5A

2

quá trình diễn ra từ từ, dần dần, không phải lúc nào cũng là một đường thẳng mà có những khúc quanh co, phức tạp hoặc thậm chí là những bước lùi tạm thời Ví dụ về sự phát triển: Con đường học vấn của một người đi

từ cấp mầm non lên tiểu học, trung học rồi đại học và những cấp bậc cao học cao hơn

Như vậy, phát triển không có nghĩa là “vận động” (biến đổi) nói chung, không phải là sự biến đổi tăng lên hay giảm đi đơn thuần về lượng hay là

sự biến đổi tuần hoàn lặp đi lặp lại ở chất cũ mà là sự thay đổi về chất theo xu hướng ngày càng hoàn thiện hơn ở những sự vật, hiện tượng với trình độ ngày càng cao hơn

Phát triển cũng là quá trình phát sinh và giải quyết mâu thuẫn khách quan vốn có của sự vật, hiện tượng; là quá trình thống nhất, tổng hợp, dung hoà giữa phủ định cái tiêu cực và kế thừa, nâng cao cái tích cực của sự vật, hiện tượng cũ trong hình thái của sự vật hiện tượng mới

• Tính chất của sự hát triển:p

Các quá trình phát triển đều có tính khách quan, tính phổ biến và tính đa dạng phong phú

− Tính khách quan biểu hiện trong nguồn gốc của sự vận động và phát

triển, là quá trình bắt nguồn từ bản thân sự vật, hiện tượng tự giải quyết mâu thuẫn nội tại Vì vậy, phát triển là thuộc tính tất yếu, khách quan, vốn có của sự vật, hiện tượng không phụ thuộc vào ý thức của con người Ví dụ: Cây cối ven đường nếu có đầy đủ các điều kiện sống như đất, nước ánh sáng, khí hậu thì sẽ tự phát triển mà không cần con

người chăm sóc

− Tính phổ biến được thể hiện ở các quá trình phát triển diễn ra trong

mọi lĩnh vực tự nhiên, xã hội và tư duy; trong mọi sự vật, hiện tượng

và trong mọi quá trình, mọi giai đoạn của sự vật, hiện tượng đó Trong mỗi quá trình biến đổi, đều có khả năng dẫn đến sự ra đời của cái mới,

Lớp: QTDV5A

phù hợp với quy luật phát triển khách quan Ví dụ: trong tự nhiên, cây

mạ non phát triển thành cây lúa chín; trong xã hội, cơ sở vật chất thời

kì sau hiện đại hơn thời kì trước ; trong tư duy: trình độ hiểu biết của

một người ngày càng được tích luỹ và trau dồi thêm

− Tính đa dạng, phong phú thể hiện ở chỗ: phát triển là một khuynh hướng chung của mọi sự vật, hiện tượng, song tuỳ theo không gian, thời gian và những yếu tố nội ngoại khác nhau tác động sẽ có những quá trình phát triển khác nhau, thậm chí có thể làm cho sự vật, hiện tượng thụt lùi tạm thời, có thể dẫn tới sự phát triển ở mặt này và thoái hoá ở mặt khác Ví dụ: sự phát triển về cơ thể của con trai không giống con gái; con sâu phát triển thành con bướm nhưng con nghé trưởng thành lại là con trâu… Đó đều là những biểu hiện của tính phong phú

và đa dạng

2 Ý nghĩa phương pháp luận của nguyên lý

Nguyên lý về sự phát triển là cơ sở lý luận khoa học để định hướng việc nhận thức thế giới và cải tạo thế giới Theo nguyên lý này, trong nhận thức và thực tiễn cần phải có quan điểm phát triển Theo V.I.Lênin, “ Logic biện chứng đòi hỏi phải xét sự vật trong sự phát triển, trong “sự tự vận động”…, trong sự biến đổi của nó” Quan điểm phát triển đòi hỏi phải khắc phục tư tưởng bảo thủ, trì trệ, chủ quan duy ý chí, định kiến, đối lập với sự phát triển

Theo quan điểm phát triển, khi nhận thức và giải quyết một vấn đề thực tiễn cần phải đặt sự vật, hiện tượng theo chiều hướng đi lên và nhận thức tính quanh co, phức tạp của sự vật, hiện tượng trong quá trình phát triển của nó Tức là cần phải có quan điểm lịch sử cụ thể - trong nhận thức và giải quyết các vấn đề thực tiễn phù hợp với tính phong phú, đa dạng, phức tạp của nó Nguyên lý về sự phát triển là quan điểm toàn diện, góp phần định hướng, chỉ đạo hoạt động nhận thức cũng như hoạt động thực tiễn cải tạo chính bản thân của con người Xem xét sự vật, hiện tượng theo quan điểm phát triển dựa trên

Lớp: QTDV5A

4

các giai đoạn của sự phát triển Trên cơ sở đó, tìm ra phương pháp nhận thức

và những cách tác động phù hợp nhằm thúc đẩy quá trình nhanh hơn hoặc kìm hãm sự phát triển của nó tuỳ thuộc với lợi ích hay tác hại mà sự vật, hiện tượng đó mang lại

Như vậy, với tư cách là khoa học về mối liên hệ phổ biến và sự phát triển, phép biện chứng duy vật của chủ nghĩa Mác – Lênin giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong nhận thức và thực tiễn Khẳng định vai trò đó, Ph.Ăngghen viết:

“Phép biện chứng là phương pháp mà điều căn bản là nó xem xét những sự vật và những phản ánh của chúng trong sự ràng buộc, sự vận động, sự phát sinh và sự tiêu vong của chúng” V.I.Lênin cũng cho rằng: “Phép biện chứng đòi hỏi người ta phải chú ý đến tất cả các mặt của những mối quan hệ trong

sự phát triển cụ thể của những mối quan hệ đó”

3 Liên hệ với đại dịch Covid – 19

Bên cạnh sự khủng hoảng về kinh tế xã hội nghiêm trọng và những mất - mát, đau thương thì đại dịch Covid – 19 cũng bất ngờ mang đến những điều tích cực trong cuộc sống vốn đang vận hành hối hả trên khắp thế giới Sự giãn cách xã hội lại càng kéo con người xích lại gần nhau hơn Nhịp sống dường như bị kéo chậm lại để con người có thời gian nhìn ngắm xung quanh

và nhìn lại chính mình Còn các nhà môi trường thì đã nhận ra những thay đổi đáng mừng của môi trường sống trên Trái Đất trong diễn biến phức tạp của đại dịch thời gian qua

Bầu không khí ở các thành phố vốn chìm trong ô nhiễm trong nhiều năm qua

đã trở nên dễ thở hơn Los Angeles là thành phố ô nhiễm nhất tại Mỹ, tuy nhiên trong năm 2020, người dân thành phố được hít thở bầu không khí trong lành hơn bao giờ hết Thủ đô Bắc Kinh của Trung Quốc bỗng chốc thoát khỏi danh sách các thành phố ô nhiễm nhất thế giới sau 20 năm nỗ lực chiến đấu với tình trạng này Các biện pháp giảm sự lây lan của Covid – 19 như phong toả, cách ly, tạm ngừng hoạt động sản xuất kinh doanh đã khiến Trái Đất yên

Lớp: QTDV5A

lặng hơn Các nhà khoa học thuộc Đài quan sát hoàng gia Bỉ cho biết kể từ khi đại dịch Covid – 19 bùng phát từ cuối tháng 12/2019 đến nay, các rung động địa chất đã giảm tới 1/3; Các nhà khoa học của dự án Các – mon toàn cầu cho rằng lượng khí thải C02 trong năm 2020 có thể giảm mạnh nhất từ sau Chiến tranh thế giới thứ Hai đến nay

Tình trạng môi trường trong đại dịch Covid – 19 nhìn chung đã có sự phát triển, cải thiện hơn giai đoạn trước đó, thể hiện đầy đủ những tính chất chủ yếu của sự phát triển

Câu 2 (5 điểm): Trình bày và phân tích mối quan hệ giữa tồn tại xã hội và

luận rút ra từ mối quan hệ trên?

Bài làm

1 Mối quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội

a, Giải thích khái niệm

Tồn tại xã hội bao gồm toàn bộ các sinh hoạt vật chất và những điều kiện sinh hoạt vật chất của xã hội, bao gồm các yếu tố cơ bản như: phương thức sản xuất, điều kiện tự nhiên và dân cư, trong đó phương thức sản xuất vật chất là yếu tố

cơ bản nhất

Ý thức xã hội là mặt tinh thần của cuộc sống xã hội bao gồm những tư tưởng, quan điểm, tình cảm, tâm trạng, thói quen, phong tục, tập quán nảy sinh từ tồn tại xã hội và phản ánh tồn tại xã hội trong những giai đoạn phát triển nhất định

b, Mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội

− Vai trò quyết định của tồn tại xã hội với ý thức xã hội:

Theo C.Mác và Ph.Ăngghen, đời sống tinh thần của xã hội hình thành phát triển dựa trên cơ sở của đời sống vật chất; rằng không thể tìm được nguồn gốc của ý thức xã hội trong bản thân nó mà phải tìm trong hiện thực vật chất

Lớp: QTDV5A

6

Sự biến đổi của một thời đại không thể giải thích được nguyên nhân chính xác nhất nếu chỉ dựa ý thức xã hội của thời đại ấy Theo C.Mác “… không thể nhận định về một thời đại đảo lộn như thế căn cứ vào ý thức của thời đại

đó Trái lại, phải giải thích ý thức ấy bằng những mâu thuẫn của đời sống vật chất, bằng sự xung đột hiện có giữa các lực lượng sản xuất xã hội và những quan hệ sản xuất xã hội” Ví dụ: ta thấy một người làm ra tiền hạnh phúc, còn người nghèo thì chật vật, bon chen, khổ cực Tiền là một dạng tồn tại xã hội ảnh hưởng không nhỏ tới tinh thần của con người

Quan điểm trên của C.Mác và Ph.Ăngghen đối lập với quan điểm của chủ nghĩa duy tâm về xã hội hội: quan điểm duy tâm cho rằng nguồn gốc của ý thức tư tưởng nằm trong nội tại ý thức tư tưởng đó, coi đó là nguồn gốc của mọi hiện tượng xã hội, quyết định sự phát triển của xã hội và trình bày lịch

sử các hình thái ý thức xã hội tách rời cơ sở kinh tế xã hội Ngược lại, quan - điểm của chủ nghĩa duy vật lịch sử chỉ rõ rằng, tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội, ý thức xã hội là sự phản ánh đối với tồn tại xã hội và phụ thuộc vào tồn tại xã hội, mỗi khi tồn tại xã hội biến đổi thì ý thức xã hội biến đổi theo Cho nên ở những thời kỳ lịch sử khác nhau, ta thấy có những lý luận, quan điểm, tư tưởng xã hội khác nhau thì đó là do những điều kiện khác nhau của đời sống vật chất quyết định Ví dụ: quan hệ sản xuất phong kiến bị phá huỷ cùng với chế độ của nó dẫn tới ý thức phục tùng vua chúa cùng biến mất Quan điểm duy vật lịch sử còn chỉ ra rằng, tồn tại xã hội không quyết định trực tiếp ý thức xã hội mà thường thông qua những khâu trung gian Nghĩa là không phải bất cứ tư tưởng, quan niệm, lý luận hình thái ý thức xã hội nào cũng phản ánh rõ ràng và trực tiếp những quan hệ kinh tế của thời đại, mà chỉ khi nào xét đến cùng thì mới thấy rõ được những mối quan hệ kinh tế được phản ánh bằng cách này hay cách khác trong tư tưởng ấy

Triết học Mác – Lênin đòi hỏi một thái độ biện chứng kĩ càng khi xem xét sự phản ánh tồn tại xã hội của ý thức xã hội

Lớp: QTDV5A

− Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội

Quan điểm duy vật biện chứng về xã hội không chỉ khẳng định tính quyết định của tồn tại xã hội đối với ý thức xã hội mà còn làm sáng tỏ những nội dung của tính độc lập tương đối của ý thức xã hội

• Thứ nhất, ý thức xã hội thường lạc hậu so với tồn tại xã hội

Thời đại nào cũng có những quan điểm cũ kỹ, lỗi thời, lạc hậu so với sự phát triển của xã hội Ví dụ: cuộc sống hiện đại là bề nổi của những hủ tục, những biểu hiện lạc hậu như mê tín dị đoan, chữa bệnh bằng biện pháp tâm linh, tảo hôn,… Nguyên nhân tồn tại của những ý thức xã hội lạc hậu đó là:

Một là, sự biến đổi của tồn tại xã hội do tác động mạnh mẽ, thường xuyên

và trực tiếp của những hoạt động thực tiễn của con người, thường diễn ra nhanh chóng, trong khi đó ý thức xã hội không thể phản ánh kịp nên dễ trở lên lạc hậu

Hai là, do sức mạnh của thói quen, truyền thống, tập quán cũng như do tính bảo thủ của một số hình thái ý thức xã hội

Ba là, ý thức xã hội luôn gắn với lợi ích của những nhóm, những tập đoàn người, những giai cấp nhất định trong xã hội nên được giai cấp ấy bảo vệ, lưu giữ và truyền bá nhằm bảo vệ lợi ích cá nhân

Vì thế trong sự nghiệp xây dựng xã hội mới, chúng ta luôn phải thường xuyên tăng cường công tác tư tưởng, đấu tranh loại bỏ những ý thức lạc hậu để xây dựng một xã hội hiện đại, tiến bộ, văn minh

• Thứ hai, ý thức xã hội có thể vượt trước tồn tại xã hội

Trong những điều kiện nhất định, tư tưởng của con người, đặc biệt là những tư tưởng khoa học tiến bộ có thể vượt trước sự phát triển của tồn tại xã hội, dự báo được tương lai và có tác dụng tổ chức, chỉ đạo hoạt động thực tiễn của con người, hướng hoạt động đó vào việc giải quyết

Lớp: QTDV5A

8

những nhiệm vụ mới do sự phát triển chín muồi của đời sống vật chất của

xã hội đặt ra

Ví dụ: trong thời đại phong kiến Việt Nam, có nhiều quan lại tiến bộ dâng

sớ lên vua muốn mở cửa đất nước, chấm dứt chính sách bế quan toả cảng

để giao thương với bên ngoài, phát triển đất nước

• Thứ ba, ý thức xã hội có tính kế thừa trong sự phát triển của nó Lịch phát triển đời sống tinh thần của xã hội cho thấy rằng, những quan điểm lý luận của mỗi thời đại không xuất hiện trên mảnh đất trống mà được tạo ra dựa trên cơ sở của những lý luận từ thời đại trước Lịch sử phát triển của tư tưởng cho thấy những giai đoạn hưng thịnh hoặc suy tàn của triết học, văn học, nghệ thuật,… nhiều khi không phù hợp hoàn toàn với những giai đoạn hưng thịnh hoặc suy tàn của kinh tế Ví dụ: Trào lưu Triết học Ánh sáng xuất hiện ở Pháp vào thế kỷ XVIII được coi là một tư tưởng đứng ở trình độ cao về triết học trong khi đất nước còn gặp nhiều khó khăn và tình hình kinh tế chưa có nhiều phát triển

Trong xã hội có giai cấp, tính chất kế thừa của ý thức xã hội gắn với tính chất giai cấp của nó Những giai cấp khác nhau kế thừa những nội dung ý thức khác nhau của các thời đại trước Các giai cấp tiên tiến tiếp nhận những di sản tư tưởng tiến bộ của xã hội cũ để lại Ví dụ: lòng yêu nước

và tinh thần đoàn kết dân tộc cho dù ở thời đại nào cũng được người Việt Nam kế thừa và phát huy triệt để, tạo nên sức mạnh to lớn của khối đại đoàn kết dân tộc

V.I.Lênin nhấn mạnh rằng: “Văn hoá vô sản phải là sự phát triển hợp quy luật của tổng số những kiến thức mà loài người đã tích luỹ được dưới ánh thống trị của xã hội tư bản, xã hội của bọn địa chủ và xã hội của bọn quan liêu”

• Thứ tư, sự tác động qua lại giữa các hình thái ý thức xã hội trong sự phát triển của chúng

Lớp: QTDV5A

Sự tác động qua lại giữa các hình thái ý thức xã hội làm cho mỗi hình thái

ý thức xã hội có những mặt, những tính chất không thể giải thích được một cách trực tiếp từ tồn tại xã hội Các hình thái ý thức xã hội như triết học, đạo đức, tôn giáo, nghệ thuật tác động qua lại lẫn nhau, trong đó ý thức chính trị là cơ bản nhất Thông thường ở mỗi thời đại khác nhau, tuỳ hoàn cảnh lịch sử cụ thể sẽ có những ý thái ý thức nào đó đứng đầu và tác động mạnh đến các hình thái ý thức khác Ví dụ: Hy Lạp thời cổ đại, triết học và nghệ thuật đã từng đóng vai trò đặc biệt quan trọng; Tây Âu thời trung cổ, tôn giáo có ảnh hưởng mạnh mẽ đến mọi mặt tinh thần của đời sống xã hội Ngày nay, trong sự tác động lẫn nhau giữa các hình thái ý thức xã hội, ý thức chính trị thường có vai trò đặc biệt quan trọng Ý thức chính trị của giai cấp cách mạng định hướng cho sự phát triển theo chiều hướng tiến bộ của các hình thái ý thức khác

• Thứ năm, ý thức xã hội có khả năng tác động trở lại tồn tại xã hội Chủ nghĩa duy vật lịch sử không những phê phán quan điểm duy tâm tuyệt đối ho vai trò của ý thức xã hội mà còn bác bỏ quan điểm duy vật á tầm thường khi phủ nhận tác động tích cực của ý thức xã hội trong đời sống xã hội Ph.Ăng cho rằng: “Sự phát triển về mặt chính trị, pháp luật, triết học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật v.v đều dựa trên sự phát triển kinh

tế Nhưng tất cả chúng cũng có ảnh hưởng lẫn nhau và ảnh hưởng đến cơ

sở kinh tế”

Mức độ ảnh hưởng của tư tưởng đối với sự phát triển xã hội phụ thuộc vào điều kiện lịch sử cụ thể; vào tính chất của các mối quan hệ kinh tế mà trên đó tư tưởng đều dựa vào sự phát triển kinh tế Nhưng tất cả chúng cũng có ảnh hưởng lân nhau và ảnh hưởng đến cơ sở kinh tế”

Mức độ ảnh hưởng của tư tưởng đối với sự phát triển xã hội phụ thuộc vào điều kiện lịch sử cụ thể; vào tính chất của các mối quan hệ kinh tế mà trên đó tư tưởng nảy sinh; vào vai trò lịch sử của giai cấp mang ngọn cờ

tư tưởng và vào mức độ mở rộng của tư tưởng trong quần chúng Cũng do