Ngô gia văn phái HOÀNG LÊ NHẤT THỐNG CHÍ

Ngô gia văn phái HOÀNG LÊ NHẤT THỐNG CHÍ

HOÀNG LÊ NH T TH NG CHÍ

D ch gi : Nguy n ð c Vân và Ki u thu Ho ch

M c l c

H i th nh t 3

H i th hai 13

H i th ba 31

H i th tư 50

H i th năm 70

H i th sáu 83

H i th b y 108

H i th tám 126

H i th chín 141

H i th mư i 159

H i th mư i m t 179

H i th mư i hai 199

H i th mư i ba 210

H i th mư i b n 224

H i th mư i lăm 233

H i th mư i sáu 243

H i th mư i b y 251

H i th nh t

ð ng Tuyên Phi đư c yêu d u, đ ng đ u h u cung

Vương Th T b tru t ngơi, ra nhà kín

Tri u Lê Trang Tơng D hồng đ (T c Lê Trang Tơng, tên là Duy Ninh

(1533-1548) Các chú thích t đây tr đi đ u c a ngư i d ch) trung hưng cơ nghi p sơng T t

Mã (T c sơng Mã Thanh Hố) B y gi Th T Minh khang thái vương Tr nh Ki m làm

ph chính, giúp vua d p yên đư c đ ng h M c và tr l i kinh đơ cũ R i t đĩ, h Tr nh

đ i đ i k ti p tư c vương, n m gi h t quy n bính trong tay, hồng gia m i ngày m t suy

y u d!n

Truy n đ n đ i Hi n Tơng Vĩnh hồng đ , niên hi u C nh Hưng (1740-1786), thì Thánh T Th nh Vương (T c Tr nh Sâm, m i lên ngơi chúa) chuyên quy n c#y th , làm oai làm phúc; vua Lê ch$ cịn bi t ch p tay r áo mà thơi

Th nh vương là ngư i c ng r n, thơng minh, quy t đốn sáng su t, trí tu hơn ngư i,

cĩ đ tài v văn l%n võ, đã xem kh p kinh s&, bi t làm văn làm thơ Sau khi Th nh vương lên n i ngơi chúa, t k' cương trong tri u đ n chính tr trong nư c, h t th y đ u đư c s&a

đ i; bao nhiêu tư ng gi(c, đ ng ngh ch, đ u l!n lư t b d p tan, Chúa cĩ cái chí mu n làm

bá ch , nào di t gi(c Tr n Ninh, nào phá b n Cơng Ch t [đây là hai cu c kh i nghĩa nơng dân l n th k' 18 Cu c kh i nghĩa c a Lê Duy M#t vùng Thanh-Ngh , l y Tr n Ninh làm căn c , kéo dài 32 năm (1738-1770) Cu c kh i nghĩa c a Hồng Cơng Ch t vùng Sơn Nam và Tây B c, kéo dài 30 năm (1739-1769)], quân nhà chúa đã đ n, khơng ch nào

là khơng th ng Lúc đĩ b n phương yên n, kho đ n đ!y đ , chúa d!n d!n sinh b ng kiêu căng, xa x$, phi t!n th n kén vào r t nhi u, m(c ý vui chơi tho thích

M t hơm, ti p dư (M t c p b)c c a v vua, dư i b#c phi) Tr!n Th V nh sai n tỳ

ð(ng Th Hu bưng m t khay hoa đ n trư c nơi chúa ng i + h ð(ng này, quê làng

Phù ð ng, m t phư ng mày ngài, v, ngư i mư i ph!n xinh đ p Chúa nom th y r t b-ng lịng, bèn tư thơng v i

T đĩ, Th Hu càng ngày càng đư c nhà chúa yêu quí, nĩi gì chúa cũng nghe và

h cĩ vi c gì là chúa cũng bàn v i R i đư c chung m t nơi v i chúa, y như m t c(p

v ch ng nhà thư ng dân Xe ki u, qu!n áo c a cũng đ u đư c s m s&a h t như đ dùng

c a chúa

Th Hu t lúc đư c nhà chúa chi u chu ng, hơi cĩ v, l ng hành H cĩ chuy n gì khơng v a ý, là xây x.m m(t mày, r i kêu khĩc th m thi t đ làm r i lịng chúa

Chúa có m t viên ng c d quang, l y ñư c trong khi ñánh d p phương Nam, v%n xâu trên ñ!u khăn làm ñ trang s c M t hôm Th Hu l y tay mân mê viên ng c Chúa nói:

- Nhè nh tay ch , ñ ng làm ng c sây sát!

Th Hu bèn ném viên ng c xu ng ñ t mà khóc r-ng:

- Làm gì cái h t ng c này! Ch/ng qua vào Qu ng Nam ki m gi chúa h t khác là cùng Sao chúa n0 tr ng c a khinh ngư i như v#y?

R i t) ý b1 ra cung khác, t ch i không g(p chúa n a Chúa ph i dùng nhi u cách

d dành cho vui lòng, lúc y m i ch u làm lành v i chúa

K p ñ n khi Th Hu có mang, chúa li n sai ngư i ñi l kh p trăm th!n ñ c!u sinh con thánh ð n kỳ, sinh ñư c m t trai, vào năm ðinh D#u, niên hi u C nh Hưng 38 (1777) Chúa h t s c yêu m n ñ a bé, lúc ñ!y trăm ngày, chúa l y tên c a mình lúc nh1 là Cán mà ñ(t cho nó, ñ t1 ra nó cũng gi ng mình

Khoa thi hương năm y, chúa l y hai câu: "Sơn xuyên anh d c, hà h i tú chung" (Nghĩa là: "Khí thiêng c a sông núi t l i, s) t t ñ p c a h bi n ñúc nên", ý mu n ch$ v

Tr nh Cán), ñ làm ñ thi Các quan văn võ ñưa ñón ý chúa, cũng có nhi u k, l y ch :

"Tính huy h i nhu#n" (nghĩa là: "Sao sáng, bi n hoà" t c là ñi m sinh ra b#c thánh) làm câu chúc m ng

Lúc vương t& Cán ñ!y tu i tôi, c t cách tư ng m o khôi ngô, ñ%y ñà, khác h/n ngư i thư ng ð n khi bi t nói, vương t& Cán ñ i ñáp gãy g n, c& ch$ không khác gì ngư i l n

M i khi các quan văn võ vào thăm, vương t& ti p ñón v i dáng b nghiêm ch$nh Có ngư i cách hàng năm m i g(p, vương t& cũng v%n nh rõ h , tên, k l i chuy n cũ vanh vách Chúa sai quan t hàn làm bài t ng 16 ch , ñ viên a b o (viên quan trông nom vi c nuôi n ng, d y d con cái c a vua chúa) d y truy n mi ng cho vương t& Vương t& ch$ nghe qua m t lư t là ñ c thu c li n Th y v#y chúa càng quí vương t& Cán b i ph!n Cũng do ñó, Th Hu m i ng!m có ý mu n cư p ngôi th t&

L i nói, lúc y chúa ñã có th t& là Tr nh Tông (sau ñ i là Tr nh Kh i), do thái phi h Dương ñ, ra Thái phi tên là Ng c Hoan, ngư i làng Long Phúc, huy n Th ch Hà Ch nàng là cung t!n c a Ân vương (cha Th nh vương, t c là Tr nh Doanh), sinh ra Thu2 qu#n công, ñư c Ân vương h t s c yêu quí Nh ch , thái phi ñư c kén vào làm cung t!n c a

Th nh vương Nhưng t sau khi vào cung, nàng v%n ngày ñêm s ng cô qu nh B ng m t

ñêm, nàng n-m mơ th y v th!n ñem cho t m ño n có v3 ñ!u r ng Nàng không hi u ñó là

ñi m gì, ñem h1i viên quan h!u là Khê trung h!u Khê trung h!u bi t ch c là ñi m sinh

thánh

Hôm sau, chúa cho v i cung t!n Ng c Khoan vào h!u Khê trung h!u c ý gi làm nghe l!m, ựưa ngay thái phi Ng c Hoan ự n Th y nàng, chúa có v, không thắch, nhưng ựã chót g i ự n, không n0 ựu i ra Sau ựó chúa ựòi Khê trung h!u vào trách m ng Khê trung h!u cúi ự!u t t i, ựo n thu#t rõ ự!u ựuôi chuy n thái phi n-m mơ cho chúa nghe Chúa cũng nắn l(ng không nói sao c

Thái phi tr i qua m t tr#n mưa móc, li n có thai ngay đ n kỳ, nàng sinh ra m t trai Năm Quắ-mùi, C nh Hưng 24 (1763)

Chúa t) nghĩ ự!u r ng tuy có khắ tư ng làm vua, nhưng là r ng v3 không ph i r ng th#t, mà l i ch$ có ự!u không có ựuôi, như v#y chưa h/n ựã là ựi m t t c V l i tri u trư c, Tr nh C i, Tr nh L (Tr nh C i là con Tr nh Ki m, Tr nh L là con Tr nh Doanh Hai ngư i này ự u mưu ự giành ngôi chúa, nhưng ự u th t b i) cũng do ngư i Long Phúc

ự, ra và ự u mưu s) ph n ngh ch mà không thành Do ựó, chúa có ý không vui Các quan

văn võ vào chúc m ng, chúa l y c r-ng ự a con y không ph i là v c ự, ra, t ch i không nh#n l i m ng Khi th t& Tông ựã l n, dung m o r t khôi ngô mà chúa cũng ch/ng yêu chi u gì m y

Tắnh th t& ham võ ngh , không thắch h c hành Năm lên b y tu i, chúa sai Nguy n

Kh n (Nguy n Kh n là con Nguy n Nghi m, ngư i huy n Nghi Xuân Ngh Tĩnh có sách chép là Nguy n L ) ti n sĩ khoa Canh-thìn (1760), làm t tư gi ng, và Tr!n Th n, ti n sĩ khoa K'-s&u (1769), làm h u tư gi ng ự rèn t#p cho th t& Nhưng ch/ng bao lâu, Th n

ch t Còn Kh n thì ựang ựư c chúa tin dùng, ph i quán xuy n m i công vi c trong ngoài, nên cũng không m y khi ự n ựư c ch n "màn gi ng", ch$ có năm sáu viên tuỳ gi ng b o ban vi c h c cho th t& theo như n p cũ mà thôi Chuy n ựó chúa cũng có bi t ph!n nào, nên l i càng không b-ng lòng

Theo l cũ, ngư i con trai n i ngôi chúa h ự n mư i hai tu i thì ph i ra đông cung B y gi các quan cũng có tâu trình vi c y; song chúa không cho, b t th t& ph i ự n

t i nhà riêng c a quan a b o là Hân qu#n công (Nguy n đĩnh) Như v#y, ngôi ựông cung v%n b1 tr ng, như có ý ch ự i ngư i khác

đ n năm th t& mư i lăm tu i, thì con nh1 là vương t& Cán ra ự i, chúa h t s c yêu

d u ự a con nh1 ựó Ba năm sau, th t& ựúng mư i tám tu i Theo l cũ, th t& ựáng ựư c

m ph riêng; nhưng b y gi các quan ch/ng ai dám tâu bày, mà chúa cũng không h nh c

t i vi c y Như th là ngư i n i ngôi v%n chưa ự nh, nên lòng ngư i r t phân vân H ai thu c v th t& Tông thì hùa theo th t& Tông, ai thu c ự ng Th Hu thì vào phe vương t& Cán Trong ph chúa d!n d!n sinh ra bè n cánh kia

Th Hu cho r-ng th t& Tông ựã khôn l n, lông cánh ựã ự ; mà con mình hãy còn

tr ng nư c, nên càng mưu mô ự gây thêm th l)c

Khi y Huy qu#n công Hoàng T Lý (nguyên trư c là Hoàng đăng B o) ựang có danh v ng l n, thư ng d)a vào s) giúp ự0 c a Th Hu ; mà Th Hu thư ng cũng l y qu#n Huy làm ch nh c#y bên ngoài Qu#n Huy ngư i làng Ph ng Công, là cháu Bình Nam thư ng tư ng quân Vi p qu#n công là Hoàng Ngũ Phúc, v, ngư i thanh d#t, là tay văn võ toàn tài Khoa thi hương năm t-d#u (1765), Huy ựi thi ựư c trúng cách; ự n khoa thi võ năm Bắnh-tu t (1766) Huy l i ự luôn t o sĩ H i y Ân vương còn ựang tr ng d ng qu#n Vi p, m i g con gái th cho qu#n Huy Uy quy n qu#n Vi p m i ngày m t l n Có ngư i ng s3 x y ra ựi u gì b t tr c, ho(c cũng có k, b o qu#n Vi p s p l y thiên h ự truy n cho qu#n Huy Căn c vào l i s m h i y có câu: "Nh t th$ tr c qu!n dương" (M t con l n ựu i ựàn dê); có k, tán r-ng: Th$ t c là qu#n Huy, b i vì qu#n Huy tu i h i (thu c

l n), mà dương ựây ch$ vào chúa và th t&, vì c hai ự u tu i mùi (thu c dê) R i nh ng k,

hi u s) l i còn ự(t ra câu s m: "Th o nh t ựi n bát" (C1 m t, ru ng tám) ự ch$ vào ch Hoàng (th o nh t ựi n bát ch p l i thành ch Hoàng ch$ Hoàng Ngũ Phúc) Có k, l i nói:

"Th s t vân gian nguy t, hoàng hoa ánh nh#t hương" (M nh ự t sánh trăng trong mây; hoa cúc ánh hương m(t tr i) Th , s t, nguy t là ch t (ch t nghĩa là con r , ch$ qu#n Huy) Hoàng, hoa, nh#t là ch Vi p (Ch Vi p g m ch hoa và ch nh t, còn ch Hoàng

là h Hoàng), ch$ qu#n Vi p Thêm n a, tên cũ c a qu#n Huy là đăng B o (Có nghĩa là: lên ngôi báu) ngư i ta cũng l y ựó ự d ngh Vì v#y qu#n Vi p mu n tránh s) hi m nghi

y m i b o qu#n Huy ự i tên đăng B o ra T Lý

Sau qu#n Vi p l y c m c b nh ựau m t ự xin t ch c, chuy n y ch/ng nh c làm gì

n a

L i nói năm Giáp-ng (1774), qu#n Vi p ph ng m nh kéo quân vào ựánh trong Nam,

có ựem qu#n Huy ựi theo Qu#n Huy v n ựã h c ựư c phép dùng binh gia truy n c a qu#n

Vi p, nên ựư c các tư ng tá r t s ph c Huy l i khéo c t ự(t nhân tài, nên các tay hào ki t

ự u vui lòng ch u sai khi n Huy có công luôn luôn phá ựư c quân ự ch, ti ng tăm m i

ngày m t l%y l ng Khi d p yên ựư c x Thu#n Hoá thì qu#n Vi p qua ự i Chúa bèn giao luôn cho qu#n Huy qu n lĩnh s quân c a qu#n Vi p, và cho làm tr n th Ngh An

đóng tr n Ngh An Huy ra s c tiêu di t tr m cư p, c m ự i ti n (ự i ti n ự p ự

tắch tr , làm cho ti n khan hi m), tr n áp cư ng hào, ngăn ch(n vi c ki n cáo, làm cho trong h t r t th nh vư ng, Huy l i thu d ng nh ng k, anh tài, ự(t ra nhi u ch c liêu thu c

Dư i trư ng ông ta có nh ng tên như t , h u tham quân ch/ng h n Th là thiên h l i n

ào lên, ự n r-ng qu#n Huy s p s&a làm ph n

Chúa nghe ti ng, ngày ngày cùng viên tri u th!n tin c.n là Nguy n Kh n và quan th t& a b o Hân qu#n công Nguy n đĩnh bàn cách gi t Huy Trong lúc bàn b c, ba ngư i v%n dùng ti ng lóng "ch th#p" ự ch$ qu#n Huy Vì ch th#p cũng na ná ch ngh (ch th#p xoay chéo thành ch ngh vi t t t) là tr n Ngh An, nơi qu#n Huy ựóng quân

H thư ng ựu i m i ngư i ựi ự bắ m#t bàn b c, ch$ có Th Hu là bi t ựư c

Công chúa v qu#n Huy, ngày ựêm ra vào trong ph lu n l t Th Hu ; Th Hu m i

ựem vi c kắn nói cho công chúa nghe Qu#n Huy trong d không yên, dâng thư xin v

tri u Chúa cho phép ngay

Huy nghĩ r-ng Th Hu tuy ựư c chúa yêu, nhưng con trai c a Th Hu còn nh1, trong khi ựó th t& ựã l n r i, hùa theo Th Hu e không ph i là k lâu b n Vì v#y, sau khi

ựã vào h!u chúa, Huy li n l y châu báu ựút lót cho nh ng k, chân tay c a th t&, ự xin

nương t)a vào th t& R i Huy l i ựem m t trăm l ng vàng và mư i t m ựo n Nam Kinh làm l y t ki n, ự xin vào ra m t th t& Nhưng th t& không nh#n ự l , cũng không cho vào g(p, nói riêng v i b n h!u c#n r-ng:

- Th-ng gi(c y sao không tr n làm ph n, mà l i v i v tri u? R i ựây ta s3 t ch thu

ựình c a vua Lê) m dinh quân Trung nhu , coi vi c trong ph , ự ng th i kiêm lĩnh ch c

tr n th tr n Sơn Nam (ự a bàn c a Sơn Nam th i Lê g m: Hà đông, Hà Nam, Hưng Yên, Nam đ nh, Thái Bình), Qu#n Huy và Th Hu , trong ngoài liên k t v i nhau, th l)c

nghiêng c thiên h Các viên quan võ như ch c cai cơ, tr n th , ự u do c&a c a h mà ra Lúc y, duy ch$ có H ng lĩnh h!u Nguy n Kh n, tr n th Sơn Tây hi n ựang làm t tư

gi ng cho th t&, và Tuân sinh h!u Nguy n Kh c Tuân, tr n th Kinh B c t c con nuôi c a Hân qu#n công, hi n ựang làm a b o cho th t&, là còn dám có ý kia khác v i qu#n Huy

mà thôi Như v#y là cái th bè ự ng ựã thành r i

L i nói, t khi vương t& Cán sinh ra, th t& Tông có ý r t t c b)c, ch$ s mình không

ựư c l#p làm chúa Th t& cùng v i b n gia th!n là m y tên h!u Th Th , Th.m Th nho

sinh đàm Xuân Th và tên xu t thân t p lưu (là h ng thư l i không ự ự t gì, không do chắnh ng ch mà ra) Vĩnh Vũ, ngày ựêm bàn mưu, lo l ng không bi t nên làm th nào

V a lúc ựó, ch ng b nh cũ c a chúa l i phát, b nh tình r t nguy k ch M t ựêm th t&

b ng mơ th y mình m(c áo ch!u chàm, ự i mũ ch ựinh, ự ng ph ựư ng Sáng mai th t& k l i v i b n gia th!n và nói:

- Ta mơ như v#y là ựi m có tang, trong cung nay mai ch c s3 có bi n; ta ph i s m lo

li u trư c m i ựư c

B n tôi t y li n khuyên th t& nên ng m ng!m s m s&a binh khắ, chiêu m dũng sĩ;

m t mai trong cung x y ra chuy n ch/ng lành, thì c vi c ựóng ch(t c ng thành, gi t qu#n Huy, và b t gi c hai m con Th Hu , khi n vương t& Cán không th lên ngôi chúa M(t

khác báo cho hai tr n Tây, B c (Sơn Tây, Kinh B c) ựem quân vào kinh, b t ép các ự i th!n ự d)ng th t& lên ngôi chúa

Th t& nghe theo và phao lên r-ng mình s p ựư c l nh ựem quân vào ựánh mi n Nam R i th t& l i sai ngư i báo ng!m cho Khê trung h!u, giao m t ngàn l ng b c cho nho sinh đàm Xuân Th ự Th phân phát cho b n tay chân ựi mua s m vũ khắ Ti p ựó,

th t& m#t báo cho các viên tr n th hai tr n Tây, B c, chiêu t#p dũng sĩ

Th t& c t ự(t xong thì b nh c a chúa cũng v a kh1i, vi c y b ti t l H i ựó, có Nguy n Huy Bá ngư i Gia Lâm (làng Phú Th , huy n Gia Lâm) tắnh tình nham hi m,

gi o ho t, thư ng v%n quen thói t giác k, khác ự ki m quan ch c Năm trư c, chắnh vì

Bá ựã t cáo âm mưu n i lo n c a Nguy n Huy Cơ và Thu2 qu#n công (Thu2 qu#n công

t c Tr nh L con Tr nh Doanh, ự nh giành ngôi chúa v i Tr nh Sâm) mà y ựư c làm ch c tham ngh tr n Sơn Nam, d!n dà, y ngoi lên ch c ti n tri u (nh ng ngư i không ự ti n

sĩ mà ựư c làm quan sáu b thì g i là ti n tri u), r i l i thăng t i ch c ự c ự ng tr n Thái Nguyên Lúc này vì có l i b cách ch c, y ựang nóng lòng mong l i ựư c ra làm quan Y bèn sai con dâu c vào làm ựày t cho Th Hu ; r i thư ng nh(t nh nh nh ng chuy n chơi b i ựùa ngh ch c a Tông, xui con dâu k l i cho Th Hu ự n nh n t, l y lòng M(t khác, y l i ng!m sai ngư i nhà tin c#y t i làm b h c a hai viên tr n quan Tây,

B c ự dò xét tình hình đ n lúc y, y ựã n m ựư c ph!n nào s) vi c c a b n này, li n vào báo v i Th Hu

Th Hu ựem vi c ựó bàn v i qu#n Huy Huy b o Huy Bá vi t b c thư kắn, r i Huy t) b1 vào trong tay áo, ựi ự n ph chúa, ựu i h t nh ng ngư i chung quanh, ựem thư ra trình chúa

Chúa xem xong, c gi#n, ự nh sai ngư i giao xu ng tr t i t c kh c Qu#n Huy can r-ng:

- Th t& qu là có l i, nhưng s dĩ th t& dám làm chuy n to l n như th chắnh là do hai viên tr n th Tây, B c ch mưu Nay hai viên y hãy còn c!m quy n ngoài, n u v i

vã tr ng tr th t&, e s3 có bi n khác Ch/ng thà trư c h t hãy g i hai viên y v tri u, giam

c trong ph , r i b y gi hãy tuyên b t i tr ng và tr ng tr m t th

Chúa cho là ph i Hôm sau chúa ựòi th t& vào cung, v qu m ng v vi c xao nhãng

h c hành, r i b t th t& ph i ự n trong m t ngôi nhà ba gian trong Tr ch các L i sai ti n

sĩ khoa Bắnh-tu t (1766) là Nguy n Quýnh làm t tư gi ng, và ti n sĩ khoa M#u-tu t

(1778) là Nguy n đắch làm h u tư gi ng R i sau ựó chúa cho ựòi hai viên tr n th Tây,

B c v tri u; b a y nh-m ngày 15 tháng 8 năm Canh tý niên hi u C nh Hưng (1780)

L i nói, lúc y tr n Kinh B c (ự a bàn Kinh B c g m: B c Ninh, B c Giang, Phúc Yên) có viên ự c ự ng là Ngô Thì Nh#m (ngư i làng T Thanh Oai, huy n Thanh Oai, t$nh Hà đông, con Ngô Thì S4, sau làm quan v i Tây Sơn), ti n sĩ khoa t-mùi (1775) v n

là gia th!n và tuỳ-gi ng c a th t&, thư ng v%n r t ăn ý v i tr n th Tuân sinh h!u

(Nguy n Kh c Tuân) V phía Tuân, khơng vi c gì là khơng bàn v i Nh#m, duy ch$ cĩ

vi c âm mưu c a th t& là Tuân khơng h nĩi đ n Trư c đĩ m y ngày, Sơn Th (cĩ sách chép Hà Như Sơn) là gia th!n c a th t&, l i t ng là h c trị c a Nh#m, đư c th t& sai đ n

k rõ mưu mơ c a th t& cho Nh#m bi t; r i l i ng!m ra l nh cho Nh#m phái ngư i c t l,n lên vùng L ng Sơn mua ng)a t t đ dùng vào vi c binh Thì Nh#m ho ng s nĩi:

- Th t& là ngư i s3 n i ngơi chúa, mà nư c là nư c c a th t&, lo gì m t ngơi mà

ph i l#p mưu y? ðây t l i do b n tơi t xúi gi c Th t& tr, ngư i hăng máu, suy nghĩ chưa chín ch n, nên m i nghe theo h Chúa thư ng là ngư i xét đốn sáng su t, há l i che gi u đư c ngài ư? E r-ng tai ho s3 x y ra lúc nào khơng bi t, b n gia th!n c a th t&

r i khơng cịn đ t g&i thân đâu

ðo n Thì Nh#m v i vã sang k h t tình đ!u cho Kh c Tuân nghe, và khuyên Tuân

ph i ho t c v kinh, can ngăn th t& đ ng làm vi c đĩ, đ tránh tai v sau này

Kh c Tuân khơng nghe, nĩi r-ng:

- Ti u ch c này v i quan l n, ch$ bi t vi c tu!n phịng khám xét; ngồi ra nh ng vi c khơng dính líu đ n ta, thì khơng nên hé răng

Thì Nh#m th dài mà v

M y ngày sau, qu nhiên cĩ l nh địi Kh c Tuân và Thì Nh#m Hai ngư i v i vàng cùng đi T i kinh, h th y tr n th Sơn Tây (H ng lĩnh h!u Nguy n Kh n) và a b o Hân qu#n cơng (Nguy n ðĩnh) đ u đã b tri u v , cịn đang ng i đ i t i nhà T -xuyên Kh c Tuân xin vào đi m Quy n-b ng g(p chúa, nhưng chúa khơng cho vào, sai viên quan h!u là Quy n trung h!u ra trách Kh c Tuân r-ng:

- C#u và th-ng Tơng đã mu n làm gi(c thì c#u c vi c ra mà s p s5n binh mã, đây ta

đã cĩ các tư ng m nh đ đ i đ ch v i c#u!

Kh c Tuân quay ra, g(p Thì Nh#m đi m Ti u-bút, Tuân c!m tay Nh#m than:

- Tơi th chúa t khi l t lịng đ n gi , nay chúa g i tơi là gi(c Hơm n quan l n nĩi chuy n tơi c cho làm thư ng, nay vi c đã như th , tính sao bây gi ?

Thì Nh#m cũng ho ng h t ch/ng bi t tr l i th nào

Kh c Tuân li n làm t kh i, cung khai h t nh ng vi c trư c r i nh Quy n trung h!u

đưa vào dâng chúa Nhưng chúa đang gi#n, khơng xem, l i sai Quy n trung h!u đem t

kh i ra xé trư c m(t Kh c Tuân

Kh c Tuân lư m l y t kh i b xé y mà ra, nhưng s hãi lu ng cu ng ch/ng bi t đi

đư ng nào

Viên tr n th Sơn Tây lúc y cũng r t lo s , có ựi u mu n nói mà không dám t) bày t1 Ông ta bèn cùng Kh c Tuân nói v i Thì Nh#m:

- B n tôi ngôi tr ng y u mà b l i gièm pha n(ng n , bây gi dù có nói gì, chúa cũng ch/ng tin Ngài nên ựem nh ng ựi u nghe th y vi t m t t kh i, ự t i cho lũ tôi t , như v#y may ra b n tôi m i kh1i b oan, mà th t& cũng s3 ựư c an toàn không vi c gì Thì Nh#m b t ự c dĩ ph i làm theo ý hai ngư i Ch/ng ng chúa nh#n ựư c t kh i,

l i càng gi#n d nói:

- Qu như l i nói c a ngư i ta không sai!

R i chúa sai Thì Nh#m và b n quan h!u là Ng n triêu h!u, đư ng trung h!u, án trung h!u cùng tra xét v án ựó

Thì Nh#m cùng b n quan h!u ự nh tìm cách g0 t i cho Kh c Tuân và viên tr n th Sơn Tây, nhưng vì nhà có tang Nh#m ph i b1 vi c quan mà v [Nh#m v ch u tang cha là Ngô Thì S4 Theo Vi t s& thông giám cương m c (sau ựây g i t t là Cương m c) thì chắnh Nh#m h p mưu cùng Huy Bá ự t cáo vi c c a Tông và Kh c Tuân Ngô Thì S4 ựã c

s c can mà nh#m v%n không nghe Sau khi nghe tin Nh#m ựã phát giác vi c y, S4 bu n b)c, bèn u ng thu c ự c t) t& Nh#m vì có công t giác, ựư c thăng h u th lang b Công

Do ựó, ngư i ựương th i có câu r-ng: "Sát t ph nhi th lang" gi t 4ngư i cha ự làm th lang) B n cha là: S4, thân ph ; Tông, quân ph ; Kh c Tuân, và Xuân Hán, ph ch p (b n

c a b ) Có thuy t l i nói t ph là S4 và Nguy n Kh n, Phương đ nh, Kh c Tuân ba ngư i b n c a b ] Chúa bèn giao cho viên ự ng tham t ng là Nghĩa phái h!u Lê Quắ đôn,

b ng nhãn khoa Nhâm-thân (1752) làm thay vi c tra xét Cu i cùng, n m ựư c h t tình hình t i tr ng, chúa li n g i các chắnh th!n vào cung v a khóc v a nói:

- Qu nhân không may g(p ph i th-ng con b t hi u, lũ b!y tôi b t trung, chúng ng!m mưu vi c ph n ngh ch; hình tắch cũng gi ng như v Th a Ki n, nhưng tâm ự a thì t hơn nhi u Vi c b1 con c l#p con th là b t ự c dĩ Các ngươi cũng nên hi u rõ b ng ta, c theo phép nư c mà ự nh t i chúng nó ựi!

Các quan trong tri u bàn r-ng: m y tên ph m t i ự u nên x& t&, còn riêng v th t& thì không dám bàn L i bàn ựó dâng lên, chúa c!m bút phê r-ng:

"C xét theo nghĩa c a kinh Xuân-thu thì ph i tr t i tên Tông th#t n(ng Nhưng nghĩ tình cha con ru t th t không n0 như th , v#y nên tru t nó xu ng làm con út, tr n ự i gi

ự o làm tôi Còn b n các quan, thì viên tr n th Sơn Tây và Khê trung h!u, v n ựã theo

h!u ta t lúc chưa lên ngôi, cũng có công lao, ự(c ân cho ựư c t) li u l y Riêng a b o Hân qu#n công là ngư i th#t thà không tham d) và mưu ựó cũng ựư c tha t i ch t, nhưng

ph i cách ch c xu ng làm dân thư ng"

M nh l nh ban xu ng, Khê trung h!u và Tuân sinh h!u ự u u ng thu c ự c t) t&

Dư i trư ng Tuân sinh h!u có viên văn thư là Nguy n Qu c Tr n cũng b t i lây v i ch ,

ph i ghép án t& hình Lúc s p b chém, Qu c Tr n quát l n:

- Tr i không có m t, tri u ựình không có quan, n0 ự Qu c Tr n m c oan

R i Tr n d(n ngư i thân thu c ự gi y bút vào tay áo mình và nói thêm:

- S ng ựã không bày t1 n i oan ựư c, ch t ph i ki n âm ph

M i ngư i nghe câu nói ựó, ai cũng thương xót c m ự ng

Th t& Tông b tru t r i, chúa b t c ph i trong ngôi nhà ba gian, cho ngư i giám sát ch(t ch3; phàm nh ng vi c ăn u ng Tông ự u không ựư c t) do B n gia th!n c a Tông cũng không ựư c phép ra vào thăm h1i Do ựó, phe ự ng c a th t&, m i ngư i l.n

tr n ựi m i nơi Còn phe cánh c a Th Hu thì m i ngày m t m nh Các quan l n nh1 không ai là không n nh n t, hùa theo, mà nhà chúa cũng càng tr ng hơn trư c

Th a d p y, Th Hu bèn h1i con gái chúa là công chúa Ng c Lan cho em trai mình

ch ng, ựư c chúa r t yêu chi u

Ng c Lan vóc ngư i y u ựu i, t nh1 v%n trong cung thu' tinh, kiêng n ng, kiêng gió Nơi Ng c Lan , chúa b t th tỳ ph i nói năng s3 sàng ự cho nàng kh1i gi#t mình Khi Ng c Lan ựã l n, m i l!n vào thăm chúa, chúa ự u cho phép cùng ng i v i mình như lúc nàng còn bé Phàm nh ng ựi u Ng c Lan c!u xin chúa, không có l i nào là không ự t Các quan vào hàng công th!n, quắ t c, nhi u ngư i ựã t i c!u hôn, nhưng chúa chưa h a

g cho ai đã có l!n chúa h chi u ch$ cho các quan văn võ, cùng con cháu các dòng h công th!n vào ph ự cho công chúa t) kén ch n Chúa b o công chúa h ch n ựư c ai

v a ý thì chúa s3 g cho ngư i ựó Nhưng Ng c Lan v%n chưa kén ựư c ai v a lòng

đ n nay, Th Hu c!u hôn cho em trai, chúa s m t lòng ta, b t ự c dĩ mà ph i

gư ng nh#n l i

L i nói, đ(ng M#u Lân này v n là m t tên hung b o; t khi Th Hu ựư c chúa yêu

d u Lân l i càng ' vào th ch ự làm nh ng vi c càn r0 H t th y áo qu!n, xe ki u c a y,

nh t nh t ự u r#p ki u theo ựúng như c a vua chúa Thư ng ngày, Lân v%n ựem theo vài

ch c tên tay sai, c!m gươm vác giáo ựi nghênh ngang kh p kinh p H g(p xe ki u, b t kỳ

là c a ựám quan quân nào, Lân cũng ự u cà kh a ựánh nhau làm cho h nh c nhã, r i l y

th làm thích thú G(p ñàn bà con gái gi a ñư ng, h ngư i nào trông v a m t, t c thì Lân sai tay chân quây màn trư ng ngay t i ch , r i lôi ngư i y vào hi p li n Ai không ch u, Lân x,o luôn ñ!u vú Ch ng ho(c cha k, b n n, n u dám hé răng kêu ca, l#p t c Lân sai quân v(n gãy răng, ho(c cũng có ngư i b ñánh ñ n ch t Ngư i thiên h s Lân hơn s beo sói

Chúa cũng bi t th , nên tuy ñã trót nh#n l i g công chúa cho Lân mà trong b ng v%n còn có ý thương ti c V l i chúa nghĩ, công chúa ngư i y u t, m nh kh nh, không th

ch u n i m t tên ñàn ông cư ng b o như th N n ñ n ngày v nhà Lân, chúa l y c r-ng công chúa chưa t ng lên ñ#u lên s i, ñ không cho phép Lân h p c.n (Theo l xưa, ñêm tân hôn v ch ng u ng chung m t chén rư u, g i là h p c.n) R i chúa sai quan a b o cùng nhi u th n ñi theo ñ h v công chúa Ti p ñó, chúa l i phái thêm c viên n i sai là S& trung h!u ñ n làm giám ch , không cho Lân xâm ph m t i công chúa

Th#t là:

Ái ân, cô gái không e s

Hoan h , chàng trai l i d dang

Chưa bi t vi c t i th nào? Hãy xem h i sau phân gi i

H i th hai

L p đi n ựô, b y quan nh n di chúc,

Gi t Huy qu n, ba quân phò Tr nh vương

L i nói, đ(ng M#u Lân tuy ựã l y ựư c công chúa Ng c Lan, nhưng c m i l!n vào

v i công chúa thì l i b S& Trung ngăn c n; vì v#y Lân h t s c t c gi#n, nói v i S& Trung r-ng:

- Chúa b o con gái chúa là tiên dư i tr!n, nhưng ta coi ra, th#t không b-ng con bé xách giày nhà ta, có quý hoá gì? đây ta không ph i ham gì nhan s c c a nó; nhưng t n kém m t bao nhiêu ti n c a m i l y ựư c m t con v , n u không ra h n thì cũng ph i v!n

m t tr#n cho n%u nh ra như bùn, ự ự n ự p l i s) phắ t n, r i b y gi s3 t ng c nó ựi Còn mày, mày mu n s ng mu n t t thì hãy tìm ựư ng ki m n,o mà bư c ựi K,o n a l i kêu ta không b o trư c

S& Trung ựáp:

- đó là m#t ch$ c a chúa thư ng, không ph i tôi dám như v#y!

Lân nói:

- Mày th& h1i chúa, xem chúa vào ự a v tao li u chúa có nh n ựư c không?

S& Trung nói:

- Quan l n ự ng nên quá l i như v#y, nhà chúa không th so sánh v i ngư i thư ng Lân n i gi#n ựùng ựùng mà r-ng:

- À, mày ựem chúa ự do tao ph1ng? Chúa là cái quái gì?

D t l i, Lân tu t gươm chém S& Trung S& Trung ch t ngay

Gi t xong S& Trung, Lân bèn sai ựóng ch(t c&a dinh, ra l nh trong không ựư c ra, ngoài không ựư c vào, ự nh ng!m th tiêu cái thây S& Trung

Ng c Lan nghe chuy n, s quá, l#p t c b o m t th n chui qua m t l h nh1 ch y

v ph chúa báo tin

Chúa c gi#n, sai viên quan h!u ự c thúc m t toán lắnh ự n b t Lân

Lân c!m gươm lăm lăm, đ ng trư c c&a do :

- ð a nào mu n ch t thì c vào đây!

Chúa l i ph i sai qu#n Huy đem quân vây b t Lân, gi i v ph , giao cho tri u đình x&

t i Các quan đ u nĩi t i gi t s gi đáng bêu đ!u

Th Hu nghe tin, khĩc lĩc xin ch t thay em Chúa b t đ c dĩ ph i tha cho Lân t i

ch t và gi m xu ng thành t i đi đày châu xa

L i nĩi, vương t& Cán r t tu n tú, thơng minh, nhưng ngư i v n y u đu i Lúc cịn

5m ng&a, vương t& đã m c ch ng cam: b ng to, r n l i, da nh t, gân xanh, chân tay g!y

kh/ng khiu Chúa ph i sai ngư i đi tìm danh y kh p b n phương v ch a cho vương t& (H i thư ng lãn ơng Lê H u Trác cũng đã t ng b tri u vào kinh đ ch a b nh cho Cán (xem Thư ng kinh ký s)) Nh ng ngư i do ngh thu c mà vào ph đ u đư c thăng

trư ng: Nguy n Th)c t ch c hu n đ o lên đ n ch c ti n tri u; Chu Nghĩa Long là ngư i khách buơn Trung Qu c, đư c phong tư c h!u coi vi c quân Thu c thang t n kém k cĩ hàng trăm v n, nhưng ch y ch a h t năm này qua năm khác mà b nh v%n khơng kh1i Chúa l i sai ngư i đi l bái kh p các đ n đài cĩ ti ng linh thiêng; m t m(t cho thi t l#p đàn tràng ngay trong cung đ ngày đêm đèn nhang c!u kh.n V#y mà b nh c a vương t& v%n đâu hồn đ y

Cĩ k, t cáo v i chúa, nĩi là vì Ti p dư (Ti p dư đây khơng rõ ai, b n ch Hán

khơng ghi tên h ngư i nào; b n d ch c a Ngơ T t T , cho là Dương Ng c Hoan cĩ l3 là ph1ng đốn như v#y) khơng đư c yêu, sinh ra ghen ghét, mư n b n đ ng c t chơn hình ngư i g trong cung đ tr n y m

Chúa gi#n l m, sai b t ngư i nhà Ti p dư đ tra h1i Nhưng b n y tr n h t, tìm kh p

t phía khơng lùng b t đư c ngư i nào c Sau, k, t cáo t) d%n ngư i đ n đào ch chơn ngư i g , cũng khơng th y gì, vi c này m i thơi

Tuy nhiên, b ng chúa cũng v%n cịn ng , nên c đ m(c cho Th Hu làm chay làm bùa, tha h cúng l Do đĩ, b n đ ng c t ra vào t p n#p; mà b nh c a vương t& Cán v%n khi tăng khi gi m ch/ng ra th nào

ð n khi th t& Tơng b t i, thì g(p lúc b nh c a vương t& Cán đã hơi đ0 Năm sau

vương t& lên đ#u, t tu!n nung m đ n tu!n đ#u l(n đ u khơng cĩ gì qu n ng i Chúa h t

Nhi u ngư i khuyên chúa giáng ch$ l#p vương t& Cán làm th t& cho yên s) mong m1i c a thiên h Chúa nghe l i ngay

Thánh m%u thái tôn (t c là m Tr nh Sâm) ựư c tin li n nói v i chúa:

- Th t& Tông v i vương t& Cán ự u là cháu c , già này th)c không coi ự a nào hơn

ự a nào Có ựi u th t& ựã l n và kho, m nh, còn vương t& thì nh1 tu i l i hay ựau y u;

khuyên chúa hãy nghĩ ự n tôn mi u xã t c, t m dành ngôi ựông cung l i ựó, may ra ự a con út (ch$ Tông vì Tông b giáng xu ng làm con út) kia nó bi t h i l i thì hay, b-ng

không, ự i lúc vương t& khôn l n hãy l#p trư ng cũng chưa mu n gì

Chúa ựáp:

- Tên Tông và tên Cán ự i v i m là cháu, chưa b-ng ự i v i tôi là con Ngư i xưa ựã nói: "Bi t con ch/ng ai b-ng cha" Tôi cũng chưa ự n n i mê l%n, v chăng tri u ựình bàn

b c chung như th , ch cũng ch/ng ph i vì tôi yêu ự a con nh1 mà bày ự(t ra vi c này M

há ch/ng bi t rõ r i sao? Nay n u không s m ự nh ngư i n i ngôi, b n ti u nhân ựâm ra dòm nom, mong ch , tôi e tai ho s3 x y ự n lúc nào không bi t Hu ng h ngôi báu c a thiên h c t ph i giao phó vào tay ngư i x ng ựáng đã coi tôn xã làm tr ng, thì d%u con

ự, ra cũng không ựư c tư túi; l3 nào tôi l i dám tư túi v i ự a con nh1? N u như cu i

cùng b nh c a Cán không kh1i, thì thà l#p Côn qu#n công (có b n chép là Qu qu#n công,

t c Tr nh B ng, anh em con chú bác v i Sâm, con Tr nh Giang), tr l i dòng chắnh cho nhà bác; ch không th nào giao cho cái th-ng Tông b t hi u, ự nó làm h1ng cơ nghi p

c a t tiên

Thánh m%u không dám nói gì n a

Chúa bèn sai các quan trong tri u làm t tâu lên vua Lê, xin l#p vương t& Cán làm th t& (B y gi có nhi u ngư i không ự ng tình vi c l#p Cán, nên ựã ự(t ra câu ca dao:

đ c cùn thì gi l y tông:

đ c long, cán gãy, còn mong n i gì?

Dùng ch tông và cán theo nghĩa ựôi ự ch$ vào Tr nh Tông và Tr nh Cán.)

L i nói, t m y năm nay, b nh cũ c a chúa v%n thư ng hay phát tr l i, khi thì m t tháng, khi thì n&a tháng M i l!n b nh phát thư ng h t s c nguy k ch, nhưng r i d!n d!n cũng l i kh1i Chúa r t s n ng gió, bình thư ng ph i luôn trong thâm cung và nơi ựó

ph i th p n n su t ựêm ngày N u không ph i tri u h i l n, thì không bao gi chúa ra g(p các quan S#p ng) trong ph chúa có che trư ng thu' tinh, ki u c a chúa ựi cũng treo rèm thu' tinh, ự ngăn n ng gió Các quan mu n trình báo vi c gì, ự u do quan h!u ựem t

kh i vào Chúa mu n phán gì cũng do quan th truy n ch$ ra D%u ự n các b#c thân quắ, cũng ph i m t năm ho(c n&a năm m i g(p m(t chúa m t l!n Còn các hàng văn võ trong

tri u, thì thư ng không h ñư c th y m(t r ng Vi c c a ph chúa, bên ngoài ngư i ta ñ n

ñ i như là vi c thiên tào C như th , s) ngăn cách, che l p ngày càng thêm t

ð n lúc này, b n c a chúa l i nguy k ch Th Hu ngày ñêm h!u h Trong hàng ñ i

th!n ch$ có qu#n Huy là ñư c ra vào M chúa và các con gái chúa cũng ít khi ñư c t i g(p, hàng ngày thăm h1i s c kho, c a chúa, h ch$ ñ ng ngoài c&a bu ng và h1i qua b n quan h!u mà thôi

Nhân cơ h i y, Th Hu bèn nói v i chúa:

- Thi p th chúa thư ng, nh ơn ñư c quá thương yêu, thành ra nhi u k, thù ghét; không bi t r i ñây m con thi p s3 g&i thân vào ñâu?

Chúa yên i r-ng:

- Th t& ñã chính th c lên ngôi ñông cung, nư c là nư c c a nó; r i ñây khanh s3 làm

m c thiên h , k, nào còn thay ñ i ñư c?

Th Hu l i thưa:

- S không d) ñ nh trư c, ñ n lúc tình th kh.n c p s3 b ngư i khác cư p m t

B y gi qu#n Huy cũng có ñó Chúa nhìn Huy nói:

- Sau này ngươi c!n h t s c giúp ñ0 chính cung và th t&, ñ cho yên lòng ta

Qu#n Huy thưa:

- Tôi dám ñâu ch/ng h t lòng v vi c này kỳ cho ñ n ch t Nhưng ngay bây gi , nhân lúc chúa còn t$nh táo, xin hãy k p th i truy n m nh l nh cho th t& Cán n i ngôi và l#p chính cung làm vương phi, cùng coi vi c nư c, ñ cho có m nh l nh s5n sàng

Chúa khen:

- Ph i ñ y! Khanh c!n làm ph chính cho vương t&

Qu#n Huy l i thưa:

- Vâng l i di chúc làm ngư i ph chính, tôi ch/ng dám gánh vác m t mình Hi n nay

có Khanh qu#n công là b#c chí thân, Hoàn qu#n công là b#c sư phó ñ i th!n, Châu qu#n công và T xuyên h!u ñ u trong chính ph , v n có ñ c v ng, Di m qu#n công là a b o

c a ñông cung, Thuỳ trung h!u là b o v c a ñông cung, ñ u là nh ng b!y tôi tin c#y V#y xin nhà chúa hãy cho phép nh ng viên y cùng nh#n c m nh (m nh d(n l i lúc s p ch t)

v i tôi

Chúa b-ng lòng

Qu#n Huy li n sai T xuyên h!u th o t c m nh, và quan thiêm sai Nh Công ði n làm t sách phong Tuyên phi Gi y t l#p xong, Huy b1 vào tay áo ñem dâng chúa ñ xin

ñi n tên

B y gi b nh chúa ñã nguy k ch, nhân có thánh m%u vào thăm, Th Hu ph i ôm chúa ng i d#y Thánh m%u ñ ng ñ!u s#p v a khóc v a h1i han Chúa cũng khóc mà r-ng:

- Con xin ch p tay cúi ñ!u l y m Nay con ch/ng may x u s , không ñư c th m cho ñ n cùng Nghĩ ñ n ñ o hi u chưa tròn, ru t gan con ñau như dao c t Xin m hãy ng) giá v cung, c ăn ng cho th nh thơi, ñ ng nghĩ gì ñ n con mà ñau lòng m Còn vi c

s m hôm thăm h1i sau này ñã có t) vương (chúa n i nghi p, ch$ Tr nh Cán) thay con Thánh m%u n c n , s t s t, ng#p ng ng h i lâu, ý mu n nói ñ n ngôi th t&, nhưng vì

có Th Hu ñ y nên cũng khó hé răng, dùng d-ng mãi chưa ra

Chúa th y v#y l i nói:

- M quá thương con, không n0 d t tình mà ñi Con trông th y m cũng ñau lòng không th nh m m t V#y cúi xin m hãy ng) giá v cung

Thánh m%u bèn a nư c m t tr ra

Chúa quay sang d(n Th Hu

- B nh ta không kh1i, không ñư c cùng khanh ñ n lúc b c ñ!u Nay ta v ch!u

gi i, khanh l i ph ng th thánh m%u, nuôi n ng t) vương; còn duyên s t c!m ñành h n

ñ n ki p khác

Th Hu n c lên ñ n hơn m t kh c, r i c t tóc th r-ng:

- Chúa thư ng ch/ng thương thi p, n0 b1 thi p vò võ m t mình! Thi p xin li u thân

mà ch t theo chúa Th ph ng thánh m%u ñã có hai công chúa, giúp r#p t) vương ñã có các quan ñ i th!n, chúa ñ ng giao nh ng vi c y cho thi p

R i th khóc oà lên

Chúa ngo nh sang Thuỳ trung h!u nói:

- Sau khi ta qua ñ i, các ngươi ph i nên khuyên gi i chính cung cho khéo, ch ñ nàng li u mình V n nh t n u không ngăn c n n i ý chí c a nàng, thì c ñ nàng chung thuy n v i ta mà ñưa ñi, cho nàng ñư c h!u h ta nơi lăng t.m

Ti p ñó, chúa cho ñòi qu#n Khanh, qu#n Hoàn vào ch u c m nh

Hai ngư i vào, chúa truy n mi n l y và cho ng i Hai ngư i khóc lóc h1i han s c kho, Chúa nói:

- Con xin ch p tay cúi ñ!u l y chú, l y th!y Ch/ng may con b b nh n(ng, nay ñã nguy c p, mu n cho th t& Cán lên n i ngôi chúa V#y nh chú và th!y chung s c ñ ng lòng, giúp cho qua kh1i bư c khó khăn này

D t l i, chúa b o Th Hu ñ(t mình n-m xu ng

Qu#n Huy quì xu ng, rút t c m nh trong tay áo dâng trình, nhưng chúa ch$ l y tay xua ñi

Qu#n Huy l i thưa r-ng:

- Nay thánh th không yên, mà ch ñ tên h trong t c m nh thì hãy còn ñ tr ng, v#y xin chúa hãy ñ cho vương thân Khanh qu#n công vi t thay

Chúa không còn nói ñư c n a, ch$ g#t ñ!u mà thôi

Qu#n Khanh bèn l y bút phê, r i ngay trư c s#p chúa, l!n lư t vi t tên m y ngư i vào ch b1 tr ng trong t c m nh Vi t xong, l i dâng cho chúa xem; nhưng lúc y chúa

ñã nh m nghi n hai m t không bi t gì n a

Th là Tr nh vương qua ñ i B a y nh-m ngày 13 tháng qu#n Huy năm Nhâm-D!n (1782) Chúa th 44 tu i, làm chúa ñư c 16 năm

Sau khi chúa t t th , qu#n Huy m t m(t c t ñ(t cho các quan lo li u vi c tang l , m t m(t sai Thuỳ trung h!u sao l y m y b n thư c m nh và t sách phong Tuyên phi ñưa ra chính ph , ñ cho các quan tri u tâu lên vua Lê

Ngay hôm y, vua Lê h s c d l#p th t& Cán làm ði n ñô vương

Trăm quan li n ñem nghi trư ng, binh lính ñ n c&a Kính-thiên ñ rư c s c v ph chúa ð n ph , quan a b o Di m qu#n công b th t&-ñã ñư c m(c áo tri u, ñ i mũ, mang

ñai màu hoa quì-ñ ng ñón sân, quỳ xu ng nh#n s c

Xong ñó, ngoài ph ñư ng ñã ñ(t s5n s#p ng), qu#n Di m b ng th t& Cán lên ngôi chúa Các quan theo th t) l!n lư t vào l m ng L xong, qu#n Di m l i b chúa m i (Tr nh Cán) vào cung Huỳnh ñ l y thánh m%u R i sau ñ y, m i ngư i ñ u thay tri u

ph c, m(c áo tr ñ làm l phát tang

Lúc Th nh vương còn s ng có so n ra cu n V n niên thư, phàm vi c tang l t l

"ph m hàm" ñ n l "ñ i tư ng", "nh#p mi u" (Ph m hàm: L ñ(t vàng, ng c ho(c các c a quí khác vào trong mi ng ngư i ch t ð i tư ng: L gi sau khi ch t hai năm Nh#p mi u:

L rư c linh h n vào nhà th , ñ th chung v i các t tiên), nghi ti t như th nào ñ u ñã

chua rõ; cho c ự n m y ch mi u hi u "Thánh t Th nh vương" cũng ựư c ghi s5n Nay

c theo ựó mà làm B y viên ự i th!n ngày ựêm túc tr)c trong ph , chia nhau coi sóc

m i vi c

L i nói v b y viên ph chắnh này

Khanh qu#n công tên là Tr nh Ki u, t c là con th năm c a Hy t Nhân vương, và là

em Nh t Ân vương, ự i v i chúa m i là hàng ông chú Ki u là b#c tu i cao, ự c c , song tắnh tình ch t phác, th#t thà, ự i v i công vi c nên hay không nên cũng m(c, ch/ng có ý

ki n gì

Hoàng qu#n công tên là Nguy n Hoàn, ngư i làng Lan Khê huy n Nông C ng, ự

Ti n s4 khoa Quắ-H i (1743) Trư c Hoàn làm h u tư gi ng cho Th nh vương, sau lên ự n

ch c thư ng thư b L i, r i làm Tham t ng Hoàn ựã v trắ s4 nhưng l i b g i ra tham d) tri u chắnh, Hoàn là m t v tr ng th!n c a nhà nư c, nhưng tắnh ngư i hoà hoãn, chìm n i theo ự i, g(p vi c thư ng dè ch ng, không quy t ựoán

T xuyên h!u tên là Phan Lê Phiên (có sách chép Duy Phiên ho(c Tr ng Phiên), ngư i làng đông Ng c, huy n T Liêm, ự Ti n s4 khoa đinh-S&u (1757) Phiên t ng làm t th lang b H , làm tham t ng; là ngư i có phong ự ựoan trang, h c v n r ng rãi, nhưng tắnh n t thâm tr!m l i hay nương nh vào b n quy n th

Châu qu#n công, Di m qu#n công và Thuỳ trung h!u ự u xu t thân t hàng quan

ho n

Châu qu#n công tên là Lê đình Châu, ngư i làng Liên H , huy n Ng c Sơn, h!u h các chúa tr i ựã m y tri u Châu có làm ch c tri binh phiên cơ m#t, là ngư i trung h#u, lúc

ựã già vì là b#c kỳ c)u, nên ựư c vào chắnh ph , nhưng không gi vi c gì

Di m qu#n công t c Tr!n Xuân Huy, ngư i làng Khoái L c, huy n Thiên B n;

nguyên là gia th!n c a Th nh vương, khi vương chưa lên ngôi Lúc Th nh vương lên c!m quy n, Huy ựư c giao cho ch c tri h phiên Huy là ngư i thu!n th c, c.n th#n Th nh vương r t tin, sai Huy làm a b o cho th t&, ngày ựêm luôn bên c nh th t&, không d) gì

ự n nh ng vi c bên ngoài

Thuỳ trung h!u tên là T Danh Thuỳ, ngư i làng Khang Thư ng, huy n Yên Mô,

t ng làm ch c xu t n p (m t ch c quan h!u c#n c a vua chúa chuyên gi vi c phát nh#n

gi y t , và truy n ự t m nh l nh) r i l i làm tr n th Thanh Hóa (th i Lê trung hưng, Thanh Hoá g i là Thanh Hóa) Thuỳ là ngư i cơ trắ, gi1i văn h c, bi n lu#n như gió Th nh vương v n tin tr ng, sai Thuỳ làm ch c b o v cho th t&; nhưng vì Thuỳ tu i tr, chưa có danh v ng gì m y, nên không tránh kh1i ph i lép v và chi u theo ý nh ng k, ự ng liêu

B i v#y, h t th y m i vi c trong thiên h ự u do m t tay qu#n Huy quy t ự nh, không

có ai bàn qua nói l i gì h t

Nguyên sáu ngư i kia, không ph i h t th y ñ u m t lòng v i qu#n Huy c Ch/ng qua th y h có ñ a v và danh v ng, nên qu#n Huy m i lôi kéo h vào cùng cánh v i mình

ñ h kh1i có ý khác mà thôi Ch$ Di m qu#n công v n là phe ñ ng c a Th Hu , xưa nay

l i r t ăn ý v i T xuyên h!u; nên hai ngư i này ñ u m t b ng m t d v i qu#n Huy Song qu#n Di m là ngư i d t nát, ít hi u bi t, vi c gì cũng ph i nh T xuyên h!u ch$ v3 cho;

mà T xuyên h!u thì cũng như qu#n Huy, ñ u ñang mê m.n trong tình th lúc b y gi Còn Hoàn qu#n công là b#c lão nho Thuỳ trung h!u là h ng khôn v(t Rút l i không lư ng

ñư c b ng d c a h ra sao Trong ñó, th)c thà không có ý gì, duy ch$ có Khanh qu#n

công và Châu qu#n công mà thôi

Qu#n Huy t) ñ ng làm ch cu c, phàm m i vi c ñ u t) mình gánh vác, không c!n

ñùn ñ.y cho ai; ngư i khác có ñ ng ý hay không, Huy cũng ch/ng thèm k ñ n

Lúc ñó, chúa m i lên ngôi, vì còn thơ u nên ngư i trong nư c không kh1i có ý ng

ph phư ng ngư i ta túm năm t m ba bàn tán K, nói chúa m i b b nh r t n(ng, chưa

bi t ch ng ngày nào ñó trong cung s3 có bi n; qu#n Huy uy quy n l n quá, không khéo

h n s3 cư p nư c m t Ngư i b o chính cung tư thông v i Huy, s p ñem xã t c giao phó cho qu#n Huy B y gi , ñ!u ñư ng xó ch có câu ca dao như sau:

Trăm quan ít sáng nhi u m (có sách chép: "Trăm quan có m t như m " ho(c "Sáu

ông c m nh ng.n ngơ");

ð cho Huy qu#n vào r chính cung

Huy nghe tin, bèn sai quan ñ lĩnh ñem móc s t và kéo treo kh p các ch , do r-ng

nh ng ai còn dám t h p nói chuy n thì s3 móc lư0i c t ñi Do ñó, ngoài ñư ng sá ngư i

ta ch$ dám ghé m t ngó nhau; dân chúng kinh kỳ ñ u s nơm n p

L i nói v th t& cũ, t khi chúa m i lên ngôi, Th Hu v%n mu n ng!m h i th t&, nhưng Thuỳ trung h!u thư ng tìm l i khôn khéo ñ che ch cho Th Hu b l i l3 Thuỳ trung h!u gi-ng gi , nên không dám qu quy t hành ñ ng bèn b t Tông ra t i nhà T -xuyên, r i giao cho b n ñ i N i-khuông, N i-d)c, N i-nhưng, N i-ki u giám sát M i ngày ch$ có ba b a cúng cha, th t& m i ñư c vào ph ñư ng, l xong l i v s giam Vì v#y, th t& ngày ñêm lo l ng, s r-ng không gi ñư c tính m ng

M th t& là thái phi h Dương nh ngư i ch là qu#n phu nhân h Dương kêu van

v i qu#n Huy r-ng:

- Em thi p là cung t!n Dương th m và con út chúa là vương t& m xin g&i l i l y trình quan l n xét cho: ð a con út ñó có t i, g t b1 là ph i, không dám phàn nàn Nhưng nay nó vào c nh ng hi m nghi, tình th c p bách, khôn xi t nguy hi m s hãi V#y muôn vàn l!n mong m1i quan l n hãy r lòng thương, che ch cho nó ñư c toàn v n; công

ơn c u s ng c a ngài, m con nó xin ghi xương t c d

R i Huy bí m#t s c cho b n ñ i quan quân, ra l nh ph i l1ng l,o b t trong vi c giam

gi th t& T ñó các gia th!n và các ngư i thân tin cũ c a th t& m i ñư c ra vào d dàng, không ai xét h1i

Th t& có ngư i ñ!u b p tên là D) Vũ, v n là ngư i cơ trí, nói năng rành m ch M t hôm, th t& h1i bên ngoài lòng ngư i ra sao, D) Vũ ñáp:

- Nhà chúa b1 con c l#p con út, thiên h ñ u căm ghét, nh t là quân lính l i càng b t bình l m Hôm n trong khi tân chúa lên ngôi, theo l có ban ti n b c cho các quân sĩ , nhưng trong quân nhao nhao, có k, không ch u nh#n ti n y Sau, qu#n Huy ph i ra l nh nghiêm c m, h m i mi n cư0ng nghe theo, mà trong lòng v%n còn h#m h)c

Th t& m ng th!m, ñem chuy n y bàn v i m t viên gia th!n tên là Gia Th

Th ngư i làng Bát Tràng, huy n Gia Lâm, cũng là k, tinh khôn; h n nói v i th t&:

- Lòng ngư i như th , n u l y nghĩa khí mà khích ñ ng, khi n cho h m t lòng tôn phù, thì vi c l n t thành

Th t& m ng l m, bèn sai D) Vũ làm cơm rư u, m i b n bi n l i trong ñám thân quân t i ñánh chén, r i nói v i h r-ng:

- Th t& ch/ng có t i gì, nhưng b m ñàn bà ác nghi t h ð(ng làm mê ho(c tiên chúa, vu t i hãm h i th t& ñ cư p ngôi Còn qu#n Huy v n có chí ph n ngh ch, l i d ng vương t& Cán bé d i d ki m ch , nên h n m i vào hùa v i m mà gây ra vi c b1 ngư i này l#p ngư i kia, ñ h n làm ph chính cho ti n cái mưu cư p nư c c a mình Nay tân chúa b b nh n(ng, s) nguy bi n ch$ trong s m t i Không bi t r i ñây cơ nghi p nhà chúa s3 do ai làm ch ? Ba quân ñ u là ngư i ñ t "thang m c" ("thang m c" nghĩa là t m g i

ð t "thang m c" là ñ t thiên t& phong cho các chư h!u, ñ làm nơi cung ñ n vi c t m g i

ho(c nơi ăn ng trư c khi vào ch!u Do ñó, ñ t "thang m c" cũng dùng ñ tr1 chung ñ t quê hương c a vua chúa ñây ñ t "thang m c" tr1 vào Thanh Hoá, ñ t quê hương c a vua Lê.) và là binh lính ng nghĩa, làm nanh vu t c a nhà nư c, ai cũng s5n lòng trung nghĩa N u anh em còn nghĩ ñ n cái ơn c a nhà chúa nuôi n ng trong hai trăm năm, thì hãy nên m t lòng giúp ñ0 nhà chúa Mai ñây n u tr i cho xong vi c, t t nhiên s3 có sách son, khoán s t (văn thư vi t b-ng son, khoán ư c ch b-ng s t, ban cho b!y tôi có công ñ t1 ý cùng ñư c hư ng phú quí lâu dài v i nhà vua) lưu truy n muôn ñ i

M i ngư i ñ u nói:

- Chúng tôi v%n có b ng ñó, nhưng chưa bi t ý vương t& ra sao S ñ n lúc y nh0 có

ñi u gì kinh ñ ng, ngư i l i qu trách chúng tôi gây vi c Nay vương t& ñã ng1 ý cho bi t

như th , thì vi c này ch c không khó gì

Sau ñó, h bèn ng!m ñi báo cho nhau, h n ngày t h p chùa Khán Sơn (chùa Khán Sơn xưa trên trái núi ñ t g!n khu v)c vư n Bách Th o Hà N i, chùa b phá t cu i ñ i

C nh-hưng)

Lúc quân lính ñ n h i h p, bàn v vi c y không ai là không hăng hái Nhưng h còn

s thanh th qu#n Huy, nên chưa bi t kh i s) như th nào cho n tho

Gi a lúc ñang bàn b c như th , thì b ng m t ngư i ñ ng ph t lên nói:

- Ch$ s anh em không cùng m t b ng thôi Ch n u ba quân ñ ng lòng, thì b t quá ch$ th a d p cúng cơm sáng xong (theo tang l xưa, ngư i ch t khi chưa chôn thì gia ñình

m i ngày cúng hai l!n cơm), ñánh m t h i tr ng trong ph làm hi u, r i kéo ùa c vào,

n m c/ng h n, v t ch1ng g ng xu ng dư i th m m t cái là xong thôi mà!

M i ngư i ñ u reo m ng hư ng ng, và cùng nhìn v phía k, m i nói, thì ra ñó là viên bi n l i c a ñ i Ti p-b o (ñ i thân binh h!u h ) tên là B-ng Vũ

Gã B-ng Vũ này là ngư i huy n Thanh Chương, x Ngh An, ông cha v n là công th!n ñ i Lê trung hưng V sau t#p m (ñây d ch theo hai ch m t#n Trong ch ñ phong

ki n, nh ng k, làm quan, tuỳ theo th b)c, con cháu ñ u ñư c n i nghi p làm quan g i là t#p m; ñ n lúc nào không ñư c hư ng t#p m n a thì g i là m t#n) ñã h t, con cháu tr nên nghèo nàn B-ng Vũ ñư c ngư i làng thuê ñi lính thay Gã ngư i th p bé, thanh nhã như dáng h c trò Sau khi vào ñ i Ti p-b o, nh bi t dăm ba ch , gã ñư c làm chân bi n

l i kinh, gã thư ng làm mư n ñơn ki n cho ngư i ta, v%n l ng ti ng là tay ñiêu toa trong vi c xui nguyên gi c b

Lúc này B-ng Vũ th xư ng ra l i bàn ñó, c b n li n b!u ngay gã làm ch mưu, giao cho gã ñánh tr ng trư c ñ thúc gi c ba quân B-ng Vũ m nh b o nh#n l i R i c

b n cùng nhau u ng máu ăn th Nhưng h không d) ñ nh ngày nào, ch$ h n nhau h nghe

hi u tr ng c a B-ng Vũ thì cùng kéo ñ n ñ kh i s)

Mưu toan bí m#t ñã bàn ñ nh xong Ch t l i có ngư i nói:

- Vi c này h t s c quan h Nên nh qu c c u tâu v i thánh m%u, xin lĩnh ý ch$ c a thánh m%u mà làm V n nh t qu#n Huy có bi t, mình còn có m#t l nh làm c ñ mà nói, t1 r-ng mình v%n làm vi c minh b ch Như th m i là k v n toàn!

Ngư i y là Bùi B#t Tr)c, quán làng An Toàn, huy n La Sơn, m t tay danh sĩ x Ngh B#t Tr)c trư c ñã t ng làm ch c viên ngo i lang, h i này vì b m t quan v%n nương

nh trong nhà qu c c u Viêm qu#n công (Viêm qu#n công Nguy n Tr ng Viêm là em

m Tr nh Sâm, do ñó g i là qu c c u) Khi b n bi n l i h n quân sĩ ñ n t t#p chùa Khán Sơn, B#t Tr)c cũng ñã nghe phong thanh Gã li n ñem mưu mô c a b n quân sĩ nói nh1 v i Chi u Lĩnh Bá (t c Nguy n Tr ng Chi u), con Viêm qu#n công, và khuyên nên nh#p b n ñ h t l y công y Còn b n thân gã thì ñ ng ra làm ngư i manh m i gi a Chi u Lĩnh Bá và b n quân sĩ Vì th , nên gã m i ñ n d) cu c h p ñ nói v i b n h như v#y Quân sĩ v n không c!n ch$ c a thánh m%u, nhưng th y ngư i nhà qu c c u cũng có m(t trong cu c h i h p, khư c t s3 l chuy n V l i, l i c a B#t Tr)c nghe cũng có lý,

h bèn cùng ñi v i B#t Tr)c ñ n g(p qu#n Viêm

Lúc quân sĩ chưa ñ n, Chi u Lĩnh Bá ñã ñem chuy n nói trư c v i cha Cha h n ta

v n là ngư i t!m thư ng, nghe th y chuy n ñó thì s l m, bèn nói:

- Lũ lính tráng này là ñ thô l , khinh su t nên m i làm vi c y: mình can d) vào làm gì? "Con vua thì l i làm vua" Ai làm chúa ta cũng v%n không m t cái chân là qu c c u

ti n tri u Nay l i mu n c!u công tr ng, n u vi c thành, ta không th giàu sang hơn th này

n a; mà ng nh0 công vi c v0 l , h/n là ch t không có ñ t chôn!

Chi u Lĩnh Bá ñáp:

- B n h bàn b c, ư c h n v i nhau ñã ñâu vào ñ y r i Th nào nay mai h cũng ra tay, mà ñã ra tay là ph i xong vi c C) tuy t h t c là b1 u ng cơ h i V chăng s) giàu sang c a cha d%u ñã ñ!y ñ r i th#t, nhưng cha cũng nên ñ cho chúng con nhân d p này

mà l#p công danh Hơn n a con ñã trót h a v i h , bây gi dù có mu n thoái thác cũng không th ñư c

M t lát quân sĩ kéo ñ n Qu#n Viêm b t ñ c dĩ ph i ra ti p

Sau khi nghe h nói, qu#n Viêm tr l i:

- Các anh em còn có lòng vì nư c, tôi ñây há l i dám có b ng d nào khác Có ñi u anh em mu n xin ý ch$ c a thánh m%u, thì nên ñ n nhà cháu tôi là viên phó tri binh phiên Nguy n Kiêm mà b o viên y vào b.m v i thánh m%u Viên y gi ch c tri l nh s&, nên ra vào cung Huỳnh ngư i ta s3 không nghi ng Còn tôi, tôi cũng xin g&i l i trình thêm v i thánh m%u n a

Quân sĩ nghe l i, l i kéo c sang nhà Nguy n Kiêm

Kiêm v n là h ng hèn nhát, nghe quân sĩ nói thì ho ng h t ch i ñây ñ.y Nhưng b n ngư i v%n c nèo:

- Vi c này cũng ñã b.m v i qu c c u và Ngư i ñã d y như th

R i h thúc ép Kiêm ph i đ n nhà qu#n Viêm đ nh#n l i d(n mà vào tâu v i thánh m%u

Nguyên vi c b1 con l n l#p con nh1, thánh m%u v n khơng hài lịng, vì v#y khi đư c nghe mưu toan y, thánh m%u đã th y h p ý ngay Nhưng d%u sao cũng chưa thốt kh1i chí khí đàn bà, thánh m%u s nh0 cơng vi c b i l , qu c c u s3 b v lây; nên mu n hãy ng!m

d dành qu#n Huy đ h n đưa th t& Tơng lên quy n ngơi chúa cho kh1i sinh bi n L i nghĩ trong b n b y tên ph chính, ch$ cĩ qu#n Hồn v a là th!y h c c a chúa trư c v a là

b v Kiêm, b ng d cĩ th tin đư c, mà l i là b#c lão nho cĩ nhi u mưu trí, cĩ th cùng bàn m i vi c v i ơng ta Thánh m%u bèn b o Nguy n Kiêm m t m(t báo cho b n quân sĩ hãy ch#m kh i s) l i vài ngày, cịn m t m(t thì t i bàn mưu v i qu#n Hồn

Qu#n Hồn nĩi:

- N u ba quân làm như th , t t s3 gây ra r t nhi u vi c lơi thơi Nay thánh m%u quy t

đốn sáng su t như v#y, th)c là phúc cho xã t c Lão th!n đây cũng khơng th nghĩ hơn

th đư c Nhưng xin thánh m%u hãy h ch$ d qu#n Huy, cịn tơi trong s3 nĩi thêm vào Kiêm đem l i y tâu v i thánh m%u Thánh m%u bèn sai ngư i b o qu#n Huy r-ng:

"Nay tân chúa b đau, trong nư c đang lo l ng, nghi ng Tư ng quân n u cịn coi xã

t c là tr ng thì, hãy nên t m đ cho vương t& Tơng lên quy n ngơi chúa đ yên lịng ngư i

ð i khi nào tân chúa trư ng thành, vương t& Tơng s3 l i trao tr chính quy n và lui v gi

tr n đ o làm tơi Tư ng quân nên đem ý đĩ bày t1 v i Tuyên phi và đ vương t& Tơng nh#n Tuyên phi làm m nuơi, l y tư ng quân làm a b o Mong r-ng tư ng quân hãy h t

s c giúp đ0 cho đư c chu tồn!"

Qu#n Huy đáp l i r-ng:

"Lý tơi g&i l y dư i c&a thánh m%u Thánh m%u đã lo đ n vi c l n c a xã t c, tơi đâu dám ch/ng vâng m nh Nhưng cĩ đi u vi c này khơng ph i ý c a tiên vương Tơi đư c tiên vương trao g&i con b cơi, ngài đã d(n dị r t c(n k3 Nay t& cung (quan tài c a vua chúa) cịn quàn t i đây mà đã thay đ i m nh ngài, lịng tơi t) th y khơng yên V#y chuy n này xin hãy đ li u sau V tiên vương cũng khơng cịn ngư i con nào khác, ch$ cĩ tân chúa và vương t& Tơng mà thơi N u tân chúa khơng gánh vác n i cơng vi c, thì sau đĩ t t

là ph i đ n vương t& Tơng Lúc đĩ vương t& Tơng c vi c đư ng hồng mà thay th , há ch/ng t t đ p hơn sao, c!n gì ph i v i vã h p t p, làm vi c trái v i l3 thư ng như v#y? Cịn như k, lo l ng, thì lâu r i h kh c yên lịng; k, nghi ng , lâu r i h kh c tin tư ng Dám xin thánh m%u c yên tâm "

S gi ra chưa kh1i c&a, qu#n Huy đã h-n h c:

- Vi c này d%u cĩ đánh ch t ta cũng ch/ng nghe!

S gi v thu#t v i thánh m%u Thánh m%u bi t chắ c a Huy không th lay chuy n, bèn ựem l i Huy nói l i v i Nguy n Kiêm

Kiêm s vi c l , v lây, l i ự n bàn v i qu#n Hoàn

Qu#n Hoàn nói:

- Bây gi s) th ựã như v#y, thôi thì m(c cho ba quân h mu n làm gì thì làm!

Tình c có m t tên lắnh xã V n L c, huy n đ ng Sơn, ựem các công vi c báo v i ngư i cùng làng làm viên thiêm tri binh phiên Tr!n H u C!u C!u v n tắnh hi u s), l i gi1i làm văn, t c thì so n ngay bài h ch Ba quân phò chắnh, r i ng!m ựem dán kh p các

ựư ng ph Do ựó, trong kinh kỳ nôn nao c lên

Th y chuy n ựã v0 l như v#y, b n B-ng Vũ cho là th không th ự ng ựư c, bèn quy t ự nh ngay ngày hôm sau kh i s), không c!n ph i tâu v i thánh m%u Hôm y là ngày

24 tháng 10 năm Nhâm D!n (1782)

B y gi qu#n Huy cũng bi t tai ho s p x y ra, li n nói to c ra trong tri u r-ng:

- Ngày mai có bi n, tôi s3 ch t Nhưng tôi ch t cũng ph i có dăm ba m ng ựi theo Các quan nói:

- L3 nào l i có chuy n y?

Qu#n Huy bèn ựưa ra m t t kh i nói là Huy Bá t cáo qu#n Viêm ựang âm mưu làm

ph n và xin các quan hãy tra xét ự tr ng tr

G(p lúc tr i s p t i, ngư i nhà qu#n Huy có k, khuyên h n nên b tân chúa ựi tr n,

r i g i quân bên ngoài vào b t b n gian; có k, khuyên h n nên ựưa nghĩa s4 vào trong ph

ự t) v Nhưng qu#n Huy ự u g t ựi mà r-ng:

- Xưa nay thói ự i v%n hay phao nh m, chưa ch c vi c ựó ựã có th#t Mà dù có ựi n a thì c ự thong th r i cũng tra ra, chúng nó tr n ựi ự-ng nào ựư c N u vi c quá g p không th tr n i b n chúng, thì ta ựây vâng m nh c a ự ng tiên vương, s ng thác cũng cam, c!n gì mà ph i h t ho ng!

đêm y qu#n Huy ng trong ph , cũng ch$ ựem theo vài ngư i h!u như m i ngày,

không h phòng b gì h t

Sáng mai, l cúng cơm b a sáng v a xong, các quan ựang s p lui trào, B-ng Vũ vào trong ph , ựánh luôn ba h i chắn ti ng tr ng

Các quan ngơ ngác nhìn nhau Qu#n Huy sai ngư i ựóng ch(t c&a các, b t trói B-ng

Vũ ựem chém Khi B-ng Vũ ựã b trói r i, Thuỳ trung h!u b o qu#n Huy r-ng:

- B n chúng l#p mưu này không ph i ch$ có m t ñ a, n u chém B-ng Vũ thì ñ ng gian s3 l t lư i h t Chi b-ng hãy giam nó l i, ñ tra xét thêm cho ti t h t m!m lo n

Qu#n Huy cho là ph i, th là B-ng Vũ không b gi t ch t

L i nói, quân lính nghe th y ti ng tr ng t c thì ngư i nào cũng nh y nhót hăng hái, cùng c!m binh khí xô l n nhau mà vào trong ph

Lúc y c&a các ñã ñóng, quân lính bên ngoài không vào ñư c, h c ñ ng hò reo quát tháo long tr i l ñ t

Qu#n Huy g i qu#n Châu ra b o:

- C#u (Qu#n Châu là bà con h ngo i c a chúa Tr nh, do ñó g i là c#u) gi ch c binh phiên, làm sao không bi t răn ñe chúng nó?

Qu#n Châu s hãi, vâng d mà ra

Qu#n Huy t) làm t kh i r-ng:

"Lý tôi kính kh i như sau: Tôi ñư c tiên vương giao cho giúp ñ0 nhà chúa Nay ñám

ba quân n i lo n, làm cho kinh khuy t náo ñ ng Tôi xin vâng lĩnh m nh chúa ñem quân

gi t chúng N u d p ñư c, y là nh v oai linh c a chúa, như c b-ng không d p ñư c, tôi cũng xin li u ch t ñ xu ng ra m t tiên vương dư i âm cung"

Kh i làm xong, qu#n Huy giao cho quan xu t n p dâng trình, và xin l y thanh b o

- Làm lính ph i bi t l phép Nay t& cung còn quàn ñây, các ngư i không ñư c làm

n ào như v#y N u có ñi u gì mu n nói, c v vi t m t t kh i ñem l i, ta s3 trình bày giúp

Quân lính thét l n:

- C#u cũng ñ nh theo qu#n Huy làm ph n à? N u c#u không m ngay c&a ra, chúng tôi trèo tư ng mà vào, thì xác c#u s3 nát như cám!

Qu#n Châu run s , ph i m c&a Quân lính chen vai xông vào

Qu#n Huy ch ng ki m lên voi, cư0i ra gi a sân ph , tr1 ba quân quát:

- B ba quân! các ngư i ph i ñâu v ñ y ngay, không ñư c làm !m 4, ta s3 chém ñ!u chúng mày!

Quân lính v n s Huy, th y h n cư0i voi, l i càng khi p ñ m, ñ u ng i s p xu ng nghe l nh, không dám lên ti ng, cũng không dám xông t i

Nhưng ch$ ñư c m t lát, bao nhiêu ngư i ñang ng i l i nhao nhao ñ ng d#y, kéo #p vào trư c ñ!u voi Voi vươn ñ!u ra húc, quân lính ch y quanh chân voi ñ tránh c(p ngà

R i h l y khí gi i ñâm chém túi b i, có k, c y g ch ngói ph ném ra t i t p, voi co vòi

mà g!m không dám húc n a Qu#n Huy giương cung ñ nh b n, ch/ng may cung b ñ t dây; l i v l y súng ñ n p ñ n, nhưng m i l&a t t không cháy Quân lính th a d p dùng luôn câu liêm lôi viên qu n tư ng xu ng ñ t mà chém Voi bư c lùi tr l i Quân lính xúm

ñ n vây kín dư i chân voi Qu#n Huy l y mũi lao phóng xu ng, làm b thương vài ngư i

Quân lính hăng máu kéo ñ n càng ñông L i có m t toán c&a Tuyên-vũ xông vào, ñ ng

ch n ñ-ng sau voi, khi n voi ph i ñ ng im không th nhúc nhích H bèn dùng câu liêm móc c qu#n Huy kéo xu ng, r i ñánh ñ m túi b i gi t ch t ngay t i ch

Sau ñó, h phanh b ng qu#n Huy l y gan ăn s ng, còn thây ch t thì lôi ra ngoài c&a Tuyên-vũ

Em ru t qu#n Huy là Lý vũ h!u Hoàng Lương nghe tin có bi n, v i vàng ch y b vào

ph ñư ng Nhưng m i ñi ñ n c&a chùa Báo Thiên thì b quân lính quát ñ ng l i, r i h v luôn g ch ñá trên ñư ng ñ#p cho v0 ñ!u và v t xác xu ng h Thu' Quân (H Hoàn Ki m bây gi )

Anh em qu#n Huy ch t r i, quân lính vui m ng reo hò như s m H kéo nhau vào nhà T Xuyên phò th t& Tông lên ph ñư ng H ki u th t& lên vai, r i ñ ng xúm chung quanh, gào lên vui sư ng:

- Xin ng i cao thêm n a ñ thiên h ñ u ñư c th y m(t r ng, cho tho lòng vui c a

m i ngư i!

Trong lúc g p v i không có k' s#p, h ph i dùng t m chi c mâm v%n bày c l c làm

gh , ñ(t th t& ng i lên, r i tám ngư i k vai vào khiêng Ch c ch c h l i nâng b ng chi c mâm lên trên ñ!u mà ñ i; ñ!u m1i l i h xu ng vai, r i vai m1i l i nâng lên ñ!u C

th lên lên xu ng xu ng y như ngư i ta gi0n qu c!u ho(c rư c pho tư ng ph#t M i l!n

th t& ñư c nhô lên cao, quân lính l i v tay reo hò vang lên m t ch(p Nh ng k, buôn bán các ph phư ng, ch búa ñ u tranh nhau kéo ñ n xem chúa, sân ph ñông như h p ch Qu#n Châu ph i ñem ng n c ñuôi báo ph t gi a sân, r i khua chiêng thu quân, mãi ñ n hơn m t tr ng canh m i yên

M y hôm trư c, ngày nào tr i cũng u ám Hôm y t) dưng b!u tr i l i trong sáng,

m i ngư i ñ u cho ñó là cái ñi m thái bình, thánh chúa K, qua ngư i l i trên ñư ng ñ u

hý h&ng nói: "Chúa ta l#p r i!" Th r i h truy n mi ng nhau mà reo m ng, kinh kỳ hôm

y vì th ph i ngh$ phiên ch

Quân lính ñ(t chi c s#p ng) ngoài ph ñư ng, các quan ñ u dìu th t& lên ngôi chúa Cu c l m ng xong r i, các quan m i ñem ñ o s c c a nhà vua và t ch$ c a thánh m%u d ba quân v vi c phò l#p chúa, t i dán c&a các Nh ng t y ñ u là t m th i th o

ra, nhưng ñư c g i là m nh l nh ñ nh s5n

Hôm y, vi c bi n x y ra, Th Hu khi p s vô cùng, ph i thay ñ i qu!n áo, n p h#u cung Các gia th!n c a v chúa nh1 cũng ñ u ch y tr n h t c Riêng qu#n Di m b chúa lánh ñi m t nơi khác, t s m ñ n t i không ñư c mi ng gì vào m m, chúa gào khóc nheo nhéo Qu#n Di m ph i do : "Không ñư c khóc to, k,o quân lính nghe ti ng, chúng nó kéo ñ n ñánh ch t!" Chúa nh1 s hãi, m i không khóc n a

ð n ñêm, thánh m%u sai ngư i ñi tìm Th Hu cùng chúa nh1 v cung, cho thay qu!n

áo và ăn u ng Chúa nh1 vì quá s hãi không ăn u ng gì ñư c, b nh càng thêm nguy k ch Chúa m i (Tr nh Tông) bèn treo gi i h ngư i nào ch a kh1i b nh cho chúa nh1, thì

thư ng m t trăm l ng vàng và phong cho tư c h!u Nhưng r t cu c không có ai nh#n

ch a

Hôm sau, chúa m i ra l nh cho quan tham t ng T -xuyên h!u, thay chúa nh1 làm

m t t kh i xin t) lui xu ng làm vương ñ T kh i làm xong, chúa m i giao xu ng cho các ñình th!n bàn b c Các quan xin giáng phong chúa nh1 làm Cung qu c công ðư c ít lâu sau thì Cung qu c công qua ñ i

L i nói, b n quân lính tuy ñã gi t ch t anh em qu#n Huy, nhưng cơn gi#n v%n chưa

h Phò l#p th t& Tông lên ngôi chúa xong xuôi, h l i kéo ñ n quỳ trư c m(t chúa xin phá t t c dinh cơ c a qu#n Huy

Chúa ưng l i ngay Ba quân li n reo l n:

- Quan c l nh, lính c truy n, mau ñi phá hu' dinh qu#n Huy anh em ơi!

Ch$ trong ch c lát, nhà c&a c a qu#n Huy b phá tan tành, m t m nh ngói cũng không còn R i b n quân lính càng th a th hoành hành Phàm các quan văn võ h ai thu c bè

ñ ng c a Th Hu và qu#n Huy, cùng nh ng ngư i d) vào vi c t giác v án năm Canh-tý

(vi c Tông mưu cư p ngôi khi trư c) nh ng viên quan h!u m i ngày có tính nghi t ngã

mà quân lính v%n ghét, lúc y cũng ñ u b phá nhà hàng lo t và b lùng b t ñem gi t ch t Luôn trong m y ngày, h làm náo ñ ng c kinh thành Tông ph i h ch$ ngăn c m mà

h v%n không thôi

Sau, chúa ph i sai ngư i dò xét trong kinh kỳ, lén ự n ch h t h p, r i b t ph a l y

m t ngư i thư ng dân g!n ựó ựem chém ự ra oai T ựó v sau vi c phá phách nhà c&a

m i t m ng ng, nhưng vi c lùng b t ngư i ự gi t thì v%n chưa d t

L i nói, trong b n th h c a qu#n Huy có m t ngư i tên là Nguy n H u Ch$nh, quê làng đông H i, huy n Chân Phúc, tr n Ngh An Cha Ch$nh nh ngh buôn bán, tr nên giàu sang, gia tư k có hàng v n, thư ng v%n dư i c&a qu#n Vi p Ch$nh, phong tư ự p

ự3, trắ tu hơn ngư i Lúc nh1 theo h c nho, ựã ự c kh p các kinh s&, năm mư i sáu tu i

ự hương c ng; ựã t ng theo cha nương nh dư i c&a nhà qu#n Vi p

Ch$nh gi1i v thơ văn qu c âm Vì m n công nghi p c a Quách T& Nghi nhà đư ng, Ch$nh có làm bài Quách l nh công phú b-ng ch nôm, ựư c nhi u ngư i trong nư c

truy n t ng Tắnh Ch$nh l i hào hi p, giao du kh p thiên h Trong nhà Ch$nh lúc nào cũng

có vài ch c ngư i khách, khi ngâm thơ, khi u ng rư u, tuỳ theo s) h ng thú mà thù t c

v i nhau Nhà Ch$nh nuôi mư i m y ca nhi và vũ n ; Ch$nh t) tay so n ra bài hát, ph vào

ựàn sáo, ngày ựêm b t h ca múa ự mua vui

Vì th , Ch$nh ựư c xem là tay phong lưu b#c nh t ự t Trư ng An (t c là kinh ựô Thăng Long Nguyên là tên kinh ựô nhà Hán, sau thành danh t chung ch$ kinh ựô) h i y Ngoài ra, Ch$nh l i còn có tài khôi hài, m i khi bông ựùa ai cũng ph i ph c

6 trong nhà qu#n Vi p hơn mư i năm, Ch$nh m i ựư c c& ra coi ự i Thi n-ti u; có

k, th y v#y chê r-ng: "Sao nh1 th ?" Ch$nh li n ựáp l i ngay: "Ch cho ựi u thi n nh1 mà không làm!" (câu này rút trong bài di chúc c a Lưu B ự i Tam qu c ự l i cho con

Nguyên văn là: "V#t dĩ thi n ti u nhi b t vi", ựây Ch$nh mư n hai ch Thi n-ti u c a Lưu B ự ch$ ự i Thi n-ti u v i ý khôi hài) C ựám ự u b#t cư i Tài bông ựùa c a

Ch$nh ự i ự là như v#y

Khi qu#n Vi p vào ựánh phương Nam, Ch$nh ựư c ựi theo giúp vi c bút nghiên

Th y Ch$nh có tài, qu#n Vi p h t s c yêu m n

Sau khi qu#n Vi p qua ự i, có k, t cáo r-ng trong lúc làm vi c quan, Ch$nh ựã ựánh

c p vàng b c c a công k ự n hàng trăm v n Vi c y liên lu2 ự n c qu#n Huy Ch$nh b

t ng giam vào ng c và b tra t n ự n g!n ch t, nhưng v%n nh t ự nh không xưng Nh v#y Ch$nh m i ựư c vô t i Còn qu#n Huy th y th thì l i càng tr ng Ch$nh b i ph!n

Lúc vào làm tr n th Ngh An, qu#n Huy dùng Ch$nh làm h u tham quân; thư ng giao cho Ch$nh luy n t#p thu' th ự ch ng gi(c bi n Ch/ng bao lâu Ch$nh tr thành vô

ự ch trong ngh thu' chi n Ngoài bi n, m i ngư i thư ng g i Ch$nh là "con h i ưng"

đ n h i qu#n Huy ự i v tr n Sơn Nam, Ch$nh cũng ựư c ự i sang cai qu n ự i

Ti n-trung, ựem quân ựi tu!n m(t bi n R i ắt lâu sau, Ch$nh l i ựư c ự i v trông coi cơ

Ti n-ninh tr n Ngh An

Ngôi m t nhà Ch$nh n-m trên núi Côn B-ng V th ự t y, sách ự a lý nói r-ng:

"Ngàn v n con r ng ựu i ngàn v n con h ; xưng bá xưng vương ự u ựư c như ý" Nhân

ựó Ch$nh m i t) ự(t hi u là B-ng lĩnh h!u

Th i kỳ còn dư i trư ng qu#n Vi p, Ch$nh có m t ngư i quen cùng làng tên là Nguy n Vi t Tuy n, thi võ ự bi n sinh Tuy n v n có s c l)c hơn ngư i, l i là tay can

ự m, mưu lư c, nh Ch$nh ti n c& lên qu#n Vi p, nên Tuy n ựư c coi trung ự i c a ự o

H#u-kiên ựóng tr n Sơn Nam

đ n lúc này nghe tin trong kinh có bi n, Tuy n v i vã vư t bi n v quê Giương

bu m ra ựi t ngày 26 ự n ngày 28 thì ự n làng đông H i Tuy n ựem h t m i vi c

ựư ng ngoài k l i v i Ch$nh Ch$nh b i r i, ho ng h t, không bi t nên làm th nào

Th#t là:

Sóng n i ự t b ng ai ch ng s ,

N ng thiêu núi tuy t khó nương nh

Chưa bi t Ch$nh tắnh li u như th nào? Hãy xem h i sau phân gi i

Dao trung h!u nguyên là em r qu#n Vi p, hi n làm tr n th Ngh An, nghe l i

Ch$nh nói, s l m, li n h1i mưu k nên như th nào Ch$nh nói:

- Tr n này giáp li n tr n Thu#n Hoá, hi n nay phó tư ng Phú Xuân là Th qu#n công,

ự n th đ ng H i là Khôi th h!u (Th qu#n công tên là Hoàng đình Th Khôi Th h!u

tên là Khôi Th ), ự u là môn ự c a c qu#n Vi p; v i chúng ta cũng là nh ng ngư i cùng thuy n Quan l n nên vi t thư kắn b o qu#n Th tìm cách gi t viên ự i tư ng Phú Xuân, chi m l y thành ựó, r i kắp cho ngư i ra d Khôi Th Khôi Th th nào cũng ựem c thành đ ng H i mà hư ng ng v i ta Còn ựây, quan l n c vi c gi l y tr n này ự làm cái th môi răng v i hai nơi y R i ngài thu dùng hào ki t, chiêu m th binh, ch(n ựư ng Hoàng Mai và ựóng ự n l n vùng Quỳnh Lưu ự làm k c th Còn v vi c phòng gi m(t bi n, tôi xin ự m ựương Tr n này ự a l i có th nương t)a, nhân tâm có th trông c#y Năm trư c, qu#n Siêu b t i v i ự c D t (t c Tr nh Giang) cũng gi tr n này ự ch ng

l i nhà chúa, cu i cùng ựã thoát kh1i tai n n Hu ng chi s) th ngày nay l i còn d dàng hơn h i qu#n Siêu, n u ngài làm ựư c như v#y, y là ựã l y ựư c n&a thiên h r i Ch/ng

nh ng tri u ựình không làm gì n i, mà ngài còn có th gi cõi yên dân, ung dung ng i nhìn s) thay ự i c a thiên h Như th , ch/ng nh ng trư c m t kh1i b tai v mà v sau còn có th l#p ựư c kỳ công n a!

Dao trung h!u ng%m nghĩ h i lâu r i nói:

- K c a ông qu th)c là hay l m Nhưng tôi t) li u tài s c không th làm ựư c như

th Xin ông nghĩ cho cách th hai n a xem sao?

Ch$nh ựáp:

- Ngoài k y ra, ch$ còn m t cách b1 nư c mà ựi thôi!

Dao trung h!u l i h1i:

- Nhưng mà ựi ựâu?

Ch$nh nói:

- Thiên h v n nư c lo gì không có ch ựi?

R i Ch$nh ghé tai Dao trung h!u nói nh1 m y câu Dao trung h!u n&a mu n nghe theo, n&a l i mơ h chưa quy t, li n nói v i Ch$nh:

- đó cũng là vi c to l n l m, ự tôi nghĩ l i xem ựã!

Ch$nh nói:

- Bây gi s) bi n ch$ trong ch c lát, ự i khi ngài nghĩ l i thì có l3 cái l nh tróc nã ựã

t i nơi r i V#y ngài hãy l i mà nghĩ, xin ự cho tôi ựư c t) ti n!

R i Ch$nh cáo t ra v T i nhà, Ch$nh h1i v bi t m i vi c ựã s&a so n xong; bèn nói là có l nh c a quan tr n th sai ựi tu!n ti u m(t bi n, r i ựưa h t ngư i nhà t già ự n

tr, và t t c các th gia s n xu ng thuy n M i ngư i trong nhà ự u không hi u là chuy n

gì

Khi t t c ựã trên thuy n r i, Ch$nh m i g i hơn ba trăm lắnh cơ do Ch$nh trông coi, b o h ự ng b sông, nói rõ ràng duyên c cho h nghe, ự l i cho m i tên lắnh m t quan ti n ựen, r i t bi t h đ n t#n lúc y, b n lắnh m i hi u công vi c c a Ch$nh

Thuy n nh neo, Ch$nh cho b n ba phát súng l n, r i sai chèo ra gi a dòng sông và kéo bu m cho thuy n ch y th/ng ra bi n

L i nói, ba quân sau khi ựã phò l#p ựư c th t& Tông lên ngôi chúa, h c#y vào công

ựó sinh ra kiêu căng Hàng ngày h t h p ự cùng nhau bàn vi c tri u ựình Thư ng khi

h vi t gi y ựưa vào trong tri u, nói vi c này nên ự , vi c kia nên ự i Nhi u khi nh ng

vi c vô lý h cũng b t bu c tri u ựình ph i làm Ch/ng nh ng th h còn ựòi h1i nh ng ơn này ơn khác, không bi t th nào là ự Tri u ựình h có ai bàn chuy n ph i chăng, thì h

l y vi c phá nhà, ựánh gi t ra ự hăm do Nh ng lúc các quan x& ki n, h cũng nhúng tay vào, ho(c nh#n bên nguyên là ngư i h , ho(c nh#n bên b là ngư i quen, r i ép các quan

ph i ự i tr ng thay ựen Còn dân chúng trong vùng h ựóng có ki n cáo gì, thì h t) ý ựòi

b t và x& ựoán l y, không c!n gì ự n quan tư

Các quan ự u ph i nh n hơi nu t ti ng, không dám ự ng ch m ự n h Trong cung h

ự ng làm vi c gì b t k l n nh1, h cũng dòm nom bàn tán; ho(c b, vi c này sao làm th

kia, ho(c h1i vi c kia sao làm th này Chúa và Dương thái phi cũng t) th y b bó bu c quá, không th ch u n i

Tri u ựình bàn nên xét công ban thư ng, ự t1 rõ s) ự n ơn, khi n cho h ự u ựư c mãn nguy n; r i sau ựó s3 dùng phép vua mà tr ng tr d!n d!n Chúa cho là ph i, bèn sai

các quan bàn ñ nh v công giúp ñ0 tôn phò nhà chúa Phong cho B-ng Vũ là Suy trung d)c v#n công th!n, tư c h!u, coi ñ i quân ch!u ch)c n i cung Qu#n Viêm, qu#n Hoàn cùng b n Nguy n Kiêm, Gia Th , D) Vũ ñ u ñư c phong làm Tuyên l)c công th!n và theo th b)c khác nhau, ñ u ñư c thăng ch c t t c Riêng ba ch c ngư i nhóm h p chùa Khán-Sơn l i còn ñư c ghi tên vào s trung nghĩa và cho thăng thư ng thêm Ngoài

ra, các quân lính thu', b , trong, ngoài ñ u ñư c thăng ch c m t l!n, ñ ng th i ñư c ban

ti n thư ng tuỳ theo công tr ng nhi u hay ít Tri u ñình l i c p cho h nh ng ñ o s c b1

tr ng ch ñ tên ngư i, h có th như ng l i cho k, khác mà l y ti n ñ hư ng ñư c ơn

hu th)c s)

Sau khi quân lý ñã nh#n thư ng ñâu vào ñ y, chúa bèn d h ai n y ñ u nên tuân theo pháp lu#t ñ cùng vui hư ng thái bình

B y gi , quân lính li n răn b o nhau r-ng:

"Cánh mình ñã phò l#p ông y làm chúa, thì cũng ñ ng nên qu y nhi u quá ñ cho ông y ñư c bi t cái thú vui làm chúa R i xem sau này d!n d!n thu#n c nh ông y cư x&

ra sao? N u ông y càn r0 quá ñáng, thì lúc b y gi s3 li u cách mà tr ng tr Chúng mình

ñ-ng nào cũng không m t quy n làm lính kia mà!"

R i t ñó, h cũng b t làm b#y

Chúa ñư c yên n ñôi chút, li n ñưa nh ng ngư i thân tín cũ vào các ch tr ng y u

L y t tư gi ng Nguy n Kh n làm tham t ng; c#u c là Khuông th h!u Dương Khuông làm quy n ph s)

Nguy n Kh n ngư i làng Tiên ði n, huy n Nghi Xuân, là con Xuân qu#n công Nguy n Nghi m Kh n sinh ra là m t trang phong lưu công t&, thi ñ r t s m, theo phò

Th nh vương t lúc chưa lên ngôi chúa, ñư c vương r t ñ i yêu m n K p ñ n khi vương lên ngôi, Kh n l i càng ñư c tin dùng, ñư c ra vào trong cung c m, y như các viên n i giám

Tính Kh n hào hoa, trong lâu ñài không m y khi d t ti ng sênh ca, ho(c ti ng ngâm thơ, ñánh ñàn ñ mua vui Ngư i ta thư ng xem Kh n là b#c phong lưu ñ i th!n T i ñình Kim-Âu nơi Kh n , có ñ c nư c, non, trúc, ñá, c nh trí h t s c thú v Th nh vương hay ng) chơi nhà Kh n, thư ng ban thư ng r t nhi u

Trư c Kh n làm t th lang sung ch c b i t ng, v i Xuân qu#n công cùng trong chính ph S) yêu quý c a chúa ñ i v i Kh n h i y, th#t là có m t không hai trong hàng các quan văn võ

Sau ñó, Kh n ñư c ñ i làm tr n th Sơn Tây và kiêm c tr n th Hưng Hoá ð n khi

x y ra v án năm Canh tý, t i Kh n ñáng ph i ch t, nhưng Th nh vương nghĩ thương tình,

ñ(c cách cho gi m nh , ch$ b t giam nhà qu#n Châu H i y qu#n Huy và Th Hu cũng

mu n tìm c ựưa Kh n ự n ch ch t Nhưng Kh n bi t ý ựã làm m t bài T) tình khúc b-ng ch nôm, k h t nh ng s) ựãi ng quý m n ngày xưa, r i nh ngư i lén ựưa gi u cho chúa Chúa xem bài ựó, ự ng lòng thương; nh v#y Kh n m i thoát ch t

K p ự n khi th t& Tông lên ngôi, Kh n l i ựư c ph c ch c v ban cũ, r i thăng ch c thư ng thư b L i, tư c Tán qu#n công

Nguyên ngày ựi ựánh d p phương Nam, Kh n làm tham lĩnh tr n Ngh An, kiêm trông coi v lương hư ng c a quân lắnh; Kh n có dung túng cho ngư i nhà qu y nhi u x

y Nên bây gi th y Kh n ựư c ph c ch c, thì b n lắnh x Ngh l i lôi cái oán cũ y ra

H nhao nhao b o nhau: "Lão y là ngư i xa x$, phóng túng, năm xưa ựã t ng gieo r c bao nhiêu t i ác cho tr n ta, ta ki n nhưng không ựư c x& Nay lão y l i làm qu c sư, r i n u

ự lão y l i làm t tư ng n a thì dân ch u sao n i? Chi b-ng chúng ta m i ự a cho m t

qu ự m cho xong ự i lão y ựi!

Nhưng r i trong b n l i có k, ự ng ra khuyên gi i, nên Kh n m i ựư c vô s)

Dương Khuông là em ru t Dương thái phi; ngư i r t dung t c b$ i, không có tài năng gì h t V án năm Canh tý, tôi t , h hàng, bè ự ng nhà th t& Tông ự u b tai v , riêng Khuông nh ngu si mà ựư c hư ng phúc thái bình

Khi th t& m i lên ngôi, Khuông li n ựư c giao cho trông nom cơ Trung uy, cùng v i Dương thái phi n p bên trong mà ự nh ựo t m i vi c Quân lắnh ựã t ng nh o báng r-ng:

"C#u y thì có tài cán gì? Ch/ng qua ch$ nh vào cái bóng c a ngư i m(c váy mà ựư c như th Nay v a kh1i vòng cùng kh n, ựã mu n v i giàu sang Cũng vắ như k, b ựói ựã lâu, lúc g(p cơm thì ăn ng n ăn ng u r i cũng ự n n t ru t ra mà thôi!"

đ n bây gi th y Kh n và Khuông cùng vào chắnh ph , lòng h ự u không ph c Tuy

v#y, b n h cũng r t gi o quy t, k, này oán nhưng k, kia l i ơn, sau lưng h chê mà trư c m(t h l i khen, ch/ng còn hi u ự!u ựuôi ra sao?

V chăng nh ng nhà có ch c quy n tr ng y u thư ng thư ng ch$ nghe l i nói chuy n thái bình mà không nghe l i nói chuy n nguy bi n Vi c gì cũng mu n m nh b o ti n t i, nhưng không bi t ngo nh nhìn m i lo v sau H ch$ mu n nóng v i làm cho chóng ựư c thái bình Cho nên m i có nh ng mưu k sâu s c, nh ng l i bàn b c kắn ựáo, mà vi c c!n kắp th nh t là ựè nén b n kiêu binh

Tình c lúc ựó, trong ựám kiêu binh có b n ngư i lắnh gi l y danh nghĩa ự ng ự i,

c hi p ngư i lái buôn đông Hà ự mư n thuy n Vi c này b ngư i ự i trư ng phát giác

và tri u ựình ựem chém c b n B n kiêu binh ự u oán là hình ph t quá l m Nhưng vì h

ựã trót t) mình phát giác ra, nên cu i cùng cũng ựành im

Kh n và Khuông th y ựám lắnh im l(ng, cho là uy quy n ựã ựư c l#p l i; hai ngư i

m ng r0 b o nhau: "Nhà nư c ựã s5n có pháp lu#t N u ta c gi v ng pháp lu#t như th vài l!n, thì dù chúng có kiêu cũng ch/ng kiêu ựư c!"

B y gi có viên tri huy n đông Thành là Mai Doãn Khuê, ngư i làng An Toàn, huy n La Sơn Khuê v n là tay gi o quy t ghê g m trong tr n Ngh An Vi c quân lắnh ngông nghênh làm b#y, ph!n nhi u ự u do h n xui gi c Vì mu n tâng công v i tri u ựình, Khuê bèn m#t báo v i Tán qu#n công Nguy n Kh n r-ng:

- Tri u ựình cho r-ng kiêu binh có th d p ựư c, nhưng không bi t r-ng ho l n s p

x y ra không th nào ngăn n i Tôi nghe b n lắnh bàn nhau: Hoàng t) tôn (Hoàng t) tôn là cháu n i nghi p c a hoàng thư ng, ch$ Lê Duy Kỳ, t c Chiêu-Th ng sau này) nguyên trư c do h ựón v , nay hoàng thư ng tu i già, mà hoàng t) tôn cũng ựã khôn l n, h

mu n h p nhau tâu xin hoàng thư ng như ng ngôi cho cháu Khi n cho ngôi vua ngôi chúa ự u do tay quân lắnh d)ng lên, ự công c a h càng to thêm Trong b n h l i có m t

s ngư i c#y mình có công r i t1 ý oán v ng, h mu n phò cho nhà vua th ng nh t thiên

h , ự cư p l i quy n nhà chúa N u k y mà thành ựư c, tôi e các ngài s3 không còn

ự t mà g&i thân n a

Tán qu#n công ựem l i y tâu l i v i chúa Chúa sai Doãn Khuê phát giác chuy n ựó Khuê bèn vu cáo cho viên câu kê Siêu th bá, cháu g i T xuyên h!u b-ng c#u, cũng có d) mưu

Vi c y ựư c giao xu ng tra xét thì không th y b-ng ch ng gì h t Nhưng tri u ựình v%n cho là ngư i t cáo nói ựúng, bèn ựưa Siêu Th v giam quê quán Còn Doãn Khuê

vì có công phát giác, ựư c phong làm Khuê lĩnh bá, cho cai qu n toán lắnh ch!u h!u n i

ựi n Khuê l i còn ựư c kiêm ch c gi ng quan cho hoàng t) tôn và ựư c luôn trong n i

ựi n ự dò xét công vi c c a ông hoàng ựó

L i nói, hoàng t) tôn Lê Duy Kỳ (trư c tên là Duy Khiêm, ho(c Tư Khiêm), là con thái t& Lê Duy V4 ựã m t

Thái t& xưa vóc ngư i ự p ự3, tư ch t thông minh Th y nhà vua b m t quy n, thái t& căm t c l m, thư ng v%n kh ng khái nuôi chắ thu ph c l i quy n bắnh Thái t& l i t ng xem kh p kinh s&, yêu m n các nho sinh; nên hào ki t trong thiên h không ai là không ngư0ng v ng Trong lúc Th nh vương còn là th t&, ch$ vì tranh giành trên dư i mà vương

M t hôm thái t& và th t& cùng vào thăm Ân vương; vương m i ăn cơm và ự con r

v i con trai cùng ng i m t mâm Chắnh phi th y v#y li n nói r-ng:

- Sao chúa l i ựư c cùng ăn v i vua?

R i bà ta b t ng i riêng ra m i ngư i m t nơi Th t& gi#n tái m(t l i, nhưng v%n c n răng không dám nói Lúc tan ti c tr ra, th t& b o v i thái t&:

- Hai chúng ta s3 ph i m t ngư i s ng, m t ngư i ch t Vua y cũng không nên ự ng cùng v i chúa này!

đ n khi Th nh vương lên ngôi chúa, li n l#p mưu v i gia th!n là viên quan ho n

Thi u qu#n công Nguy n Kim đĩnh (chắnh tên là Ph m Huy đĩnh, ngư i xã Cao M , nay

là xã Kim Bôi, huy n Tiên Hưng, Thái Bình), vu cho thái t& V4 thông dâm v i cung n

c a Ân vương; r i ựem t i ựó tâu lên hoàng thư ng ự b t thái t& b1 ng c

Trư c ựó, trong gi ng Tam Sơn mé sau ựi n b ng có ti ng n như s m Thái t& dùng thu#t s ự bói, bi t mình s p g(p n n, bèn ự n nói v i hoàng thư ng Hoàng thư ng cũng l y làm lo, v%n ph i luôn luôn c!u nguy n cho con

K p t i ngày b b t, thái t& bi t tai n n x y ra ự n nơi, li n vào n trong ựi n ng

c a hoàng thư ng

Qu#n Thi u d%n toán lắnh trư c tiên xông th/ng vào đông cung, ự nh b t thái t& ựã

r i m i tâu vua, nhưng tìm kh p c đông-cung không th y Qu#n Thi u li n vào th/ng trong ựi n, k t i thái t& cho vua nghe, r i nói r-ng:

- Tôi nghe nói thái t& náu ch ng c a b h , xin hãy b t giao cho tôi

Hoàng thư ng ôm mãi l y thái t& không n0 r i ra Qu#n Thi u cũng c quỳ mãi

gi a sân ựi n Thái t& t) bi t mình không th thoát ựư c, li n l y trư c m(t hoàng thư ng,

r i ra cho quân lắnh trói

Sau khi gi i v ph chúa, thái t& b tru t xu ng làm dân thư ng và b giam vào ng c

R i Th nh vương ép hoàng thư ng l y ngư i con th tư là Lê Duy C#n làm hoàng thái t&

đư c ắt lâu sau, qu#n Thi u l i sai tay chân vu cáo cho hai nho sinh thi ự làng đan

Luân là Nguy n Huy Sư ng [chắnh là Vũ Bá Sư ng ngư i làng đan Luân, nay thu c Bình Giang, H i Dương (H i Hưng)] và Lương Gi n (ngư i xã Tào Sơn, huy n Ng c Sơn, nay

là Tĩnh Gia, Thanh Hoá), r-ng hai ngư i này âm mưu cư p thái t& ra kh1i ng c ự cùng

d y quân làm lo n Vi c này ựư c ựưa xu ng các quan bàn b c, và b t Sư ng ự tra xét

Gi n khi y ựã k p b1 tr n Còn Sư ng b ựánh ựau quá, không ch u n i roi v t, ựành ph i nh#n li u Th là thái t& ph i ghép vào t i th t c

Ngày hành hình, b!u tr i t) nhiên t i tăm, gi a ban ngày mà ch$ cách nhau gang t c cũng không trông rõ Ch ng hơn m t kh c m i l i sáng s a Già, tr,, trai, gái trong thiên

h , không ai là không rơi nư c m t H ự u cho r-ng ựó là vi c trái ngư c nh t, bi th m

nh t t xưa ự n nay Hôm y m ngày 20 tháng ch p, năm Tân-mão, niên hi u C Hưng (1771)

nh-Sau khi gi t thái t&, Th nh vương b t ự!u có chắ th ng nh t ự t nư c, ự nh b t c ba con c a thái t& giam vào m t nơi M t hôm, chúa t m g i ăn chay, r i ng) ra h Tây ự c!u th!n báo m ng đang ựi, ch t th y trư c m(t có m t cái ki u, trên ki u có m t ngư i

ng i chĩnh ch n, nhìn k4 té ra ựó là thái t& V4 Chúa truy n h1i quân lắnh có ai trông th y

xe ki u gì trư c m(t không Quân lắnh ự u nói không th y Chúa lo l m, li n sai quay ngay v cung đêm y, chúa ựang n-m trong màn, b ng th y m t ngư i ự!u ự i khăn

h ng, mình v#n áo ự1, tay c!m m t chi c mái chèo, v ch màn ra r i ự ng ự!u giư ng

tr ng m t nhìn mình Chúa v i h1i ai thì ngư i y ựáp r-ng:

- Ta là Duy Vĩ ựây!

Chúa c s , b y gi m i bi t ựó là linh h n c a thái t& V4

Nguyên khi thái t& b b t thì m t ngư i ựàn bà trong cung b các con c a thái t& ch y

tr n v phắa tây, vào ng nh nhà m t ngư i dân làng D ch V ng, huy n T Liêm Ngư i dân này ựêm trư c ựã mơ th y có ngư i b o r-ng: "Mày ph i quét r&a nhà c&a, sân sư ng cho s ch s3, thiên t& và thái h#u s p s&a t i nơi?" T$nh d#y h n ta nghĩ

b ng: ỘMình là nhà dân, ựâu ựư c cái may m n có các b#c chắ tôn ng) t i?" R i su t ngày hôm ựó, h n ta ch p tay ự ng ự i ngoài c ng; nhưng ự i mãi mà v%n ch th y m t ai

đ n x.m t i, m i th y m t ngư i ựàn bà b ng con xăm xăm ti n ự n trư c c ng xin ng

nh ; h n ta li n ựón ngay vào trong nhà và m i ng i lên chi c ph n cao nh t Sau khi ựã

k qua câu chuy n chiêm bao cho ngư i ựàn bà nghe, h n ta l i nói:

- C theo gi c m ng ựêm qua c a tôi như th , thì bà và các c#u ựây h/n ph i là dòng dõi quắ t c; n u không ph i thân thắch nhà vua, t cũng là h hàng nhà chúa!

Ngư i ựàn bà ựó chắnh là cung phi h Nguy n, nghe nói, v i g t ựi mà r-ng:

- Câu chuy n chiêm bao, có gì là b-ng c Bác ự ng nói nh m, ựó là vi c ch t ngư i

ch không ph i chuy n chơi ựâu!

Ngay s m hôm sau, m y m con l i t giã ch nhà mà ra ựi Nhưng ch/ng bao lâu, b ngư i ta dò theo tung tắch b t ựư c, ựưa v an trắ tr n Sơn Tây, r i l i b gi i v kinh ựô

và giam ng c ự lĩnh

K p ự n khi quân lắnh phò th t& Tông làm chúa, thì hoàng tôn (Lê Duy Kỳ) ựã 17

tu i Nhân d p y, quân lắnh bèn mang luôn ki u t i nhà giam ựón hoàng tôn v ựi n

Hoàng tôn m(t r ng m t phư ng, ti ng nói như chuông, quân lính th y v#y ñ u khen:

"Th#t ñúng là b#c thiên t&"

Bà n i th t& Tông xưa nay v n thân v i thái t& Lê Duy C#n Th y hoàng tôn v , bà

ta s thái t& C#n m t ngôi, li n sai ngư i gi v m i hoàng tôn vào ch!u cung Huỳnh, ñ

l a b t hoàng tôn ñem dìm xu ng sông Nhĩ Hà Lúc hoàng tôn vào cung, bà ta cho tay chân b c hoàng tôn ph i n-m lên cáng r i bí m#t khiêng ñi

Khi qua h Sen hoàng tôn n-m trong cáng kêu gào !m ĩ: lính canh nghe ti ng, quát

ph i ñ ng l i Phu cáng và tên ñi theo b1 ch y t tung, nhân ñó hoàng tôn ñư c thoát n n (theo Cương m c thì hơi khác; bà n i Tông sai ho n quan Liêm Tăng ép Kỳ t i ch!u h!u,

ñ bí m#t gi t ch t Kỳ ch i không ñư c, v a khóc v a ñi Do ñó, quân lính phát hi n

ñư c la hét ñòi tra ra k, th mưu H tìm Liêm Tăng không th y, có ý ng cho C#n ch

mưu) B y gi ba quân n ào nh n nháo, mu n tra ra k, mưu h i hoàng tôn ñ b t mà gi t

ñi

Thái t& C#n nghe ñư c chuy n ñó, li n vào ph h!u chúa

Th y ki u thái t& ñ ngoài c&a ph , quân lính ñ u t c gi#n nói: "Ngôi vua l i có th c!u may mà ñư c à? ð chi cái c a này ñ h n ti n ñư ng ch y ch t làm nh ng vi c b#y

b !"

R i h phá tan chi c ki u Thái t& C#n ho ng s ph i ăn m(c gi làm thư ng dân mà l,n v cung

Chúa bi t vi c ñó là do nơi bà mình gây ra, bèn d quân lính không nên làm n ào

R i l#p t c sai tri u ñình bàn ñ nh vi c d)ng hoàng tôn Kỳ lên ngôi ñông cung, cho ñư c yên lòng ba quân

Chúa ép thái t& C#n ph i như ng ngôi và giáng phong làm Sùng như ng công

Th là hoàng tôn Lê Duy Kỳ ñư c lên ngôi làm hoàng t) tôn Hoàng thư ng li n sai

ñ(t ra các gi ng quan ñ trông nom vi c h c hành Công phu d y d y, ngày tháng thêm

nhi u mãi Do ñó cái ti ng thánh hi n nhân hi u c a hoàng tôn ñư c ñ n vang kh p c trong ngoài Cũng do ñó mà quân lính m i có cái mưu tôn phò cho hoàng tôn lên làm vua

ð n khi Doãn Khuê t cáo, tuy tra xét không th y có b-ng ch ng gì, nhưng cu i cùng

chúa cũng v%n ng

M t hôm, quân lính h p nhau, ñem vi c ñón rư c hoàng tôn nhà giam ra tâu lên hoàng thư ng, ñ k công và xin ñư c ban ơn Hoàng thư ng cho ba quân vào l y sân

ñi n V n-th , tuyên ch$ uý l o h R i truy n cho viên t phiên l i sai ngư i ñánh cá h

Sen lên, ch n l y cá tr m làm g1i th t ñãi c b n Sau ñó m i t t bàn ñ n cách thư ng công cho h

Lúc quân lính ng i d) y n ti c trên ñi n, có k, ch y ñi báo tin v i chúa Chúa cho

ñòi ngay qu c sư Nguy n Kh n, qu c c u Dương Khuông vào ph và b o:

- Cái mưu mô tôn phò c a b n kiêu binh th#t là gi#p không th t t ñư c! Hi n gi chúng nó ñang t h p trên ñi n nhà vua V#y ta nên làm th nào?

Qu c sư Nguy n Kh n ñáp:

- Xin cho b t mà gi t ñi!

Chúa bèn sai viên ñ!u hi u ñ i Nhưng-nh t là Triêm vũ h!u (tên là Nguy n Triêm)

ñem ñ i quân Phong-vân ñ n vây b t

Gã Triêm vũ h!u này ngư i làng Phú Hoa, huy n Yên Lãng, thi ñ t o sĩ, dáng ngư i hùng vĩ, có can ñ m l i có s c kho, Sau khi vâng m nh chúa, Triêm vũ h!u li n xách gươm ñi th/ng ra ngoài c&a ph , r i tu t gươm ra, l y tay g i g i vào lư0i gươm mà nói:

"Gươm s c l m! Gươm s c l m! Chém ñư c ñ!u kiêu binh ñây!" Ti p ñó gã d%n quân xông th/ng lên trên ñi n, vây l y ch b n kiêu binh ñang t h p ăn u ng

Ba quân ñang m i mê chè chén, th y có lính ñ n vây b t thì ñ u ho ng h t b1 ch y tán lo n Triêm vũ h!u và ñ i quân Phong-vân ñu i b t ñư c b y tên, ñem gi i v ph chúa Chúa l#p t c cho v i các quan t i ñ bàn cách x& trí Các quan t i ñông ñ , ñem c

b y tên ra tra h1i B y tên c th)c tình khai h t, không có âm mưu gì khác c Các quan

h p bàn ñ u có ý che ch cho h Riêng nguyên c u Dương Khuông l i qu quy t mà r-ng:

- Không ph i h1i t i tr ng nào c ! Ch$ cái thói hay t h p mà không ch a cũng ñáng x& chém r i, còn ph i bàn b c làm gì n a? B n chúng c c#y ñông ngư i mà ngông

nghênh, không th m t lúc gi t cho h t ñư c Nhưng h ñ a nào ph m t i thì quy t không dung tha Ví như c bó ñũa thì không th nào b, gãy ñư c, nhưng n u c rút riêng m t hai chi c ra mà b,, thì lâu d!n r i cũng ph i gãy h t Hôm n chém b n ñ a ñó, th là ch u

ch t b n ñ a, có th y chúng b t ñ n ñư c ai ñâu?

Qu c sư Nguy n Kh n cũng nói thêm:

- L i bàn c a qu c c u th)c là có lý Các quan c nên theo lu#t mà thi hành

Các quan bèn chi u theo ñi u lu#t "vào tr m hoàng thành" mà x& c b y tên vào t i bêu ñ!u

T kh i dâng lên, chúa sai ñem t i ph m ra chém ngay hôm ñó Trong tri u ngoài

ph , ai cũng l y làm h h B a y nh-m ngày 15 tháng thái t& năm Nhâm Thìn, niên hi u

C nh Hưng (1772)

Sau v b y kiêu binh b gi t ch t, ba quân th.y ñ u ñem lòng oán gi#n H l i h p nhau bàn b c

M t ngư i trong b n nói:

- Ngày nay ñư c có tri u ñình này, khi n cho chúa tôi ng i yên mà hư ng phú quí,

ñ u là do công s c c a chúng mình c Th mà, h ch/ng ơn thì ch , l i còn cho là k, thù,

ñ ng m t tí là b ñè nén N u chúng ta c ch!n ch nín nh n mãi, khi n cho cái mưu "b, ñũa" c a h thành ñư c, thì r i b n mình s3 không còn ngư i nào s ng sót ñâu!

M t ngư i khác l i nói:

- Chúng ta không bi t b,, ch$ bi t "ñ " thôi! Mau mau m i ngư i m t ñ m, ñưa ngay chúng ñi theo qu#n Huy, xem chúng nó có còn b, ñư c n a hay không?

R i h h n nhau ñ n hôm sau, vào lúc tan ch!u thì s3 kh i s)

Có k, ñem vi c ñó m#t báo v i các quan trong tri u Các quan n&a ng , n&a tin S m hôm sau, qu c c u Dương Khuông và Triêm vũ h!u ñi lén vào trong ph Còn qu c sư Nguy n Kh n thì ñóng c&a n-m nhà, không dám vào tri u Tan ch!u, quân lính chia nhau

ñi b a vây các dinh th) Vào nhà Dương Khuông và Triêm vũ h!u, không th y hai ngư i,

quân lính t c thì hò nhau phá nhà Ch$ trong ch c lát, c hai dinh ñó ñ u b san thành ñ t b-ng

Riêng dinh qu c sư Dương Khuông, có m t th h là ngư i khách phương B c (ch$ ngư i Trung Qu c lúc b y gi ), v n r t gi1i thu#t ñánh ki m Nghe tin có bi n, h n v i

tu t gươm ra ñ ng gi c ng Quân lính nom b d ng ngư i khách phương B c ng trong còn nhi u tay ki m khách khác, nên không dám vào Nhưng lâu lâu, h th y ra ra vào vào v%n ch$ có m t h n ta; t c thì c b n li n s n ngay vào sát c ng Ngư i khách múa gươm ra ñánh, chém b thương vài ngư i, quân lính kéo ùa vào, v-m h n ra nát như bùn

R i h xông th/ng vào trong dinh; lúc y Kh n ñã thay ñ i qu!n áo, theo ñư ng t t ch y ra c&a ô Trư ng B n mà tr n ñi r i Quân lính l#p t c phá tan dinh c a Kh n

Chúa nghe tin dinh th) c a qu c sư Nguy n Kh n có ngư i canh gi , cho r-ng Kh n

ñã phòng b , ch c không vi c gì; bèn sai m t hi u quân ñ n ngay ñó ñ phân gi i Nhưng

lúc quan quân t i nơi thì Kh n ñã b1 tr n, dinh th) ñã b phá g!n h t

Sau ñó, ñám kiêu binh l i kéo v ph b o v i chúa r-ng:

- Qu c sư mang quân ra ngoài làm lo n, xin chúa cho ngư i ñu i theo!

Chúa b t ñ c dĩ ph i sai viên th th!n là thiêm tri binh phiên Thoan trung h!u ñem quân ñu i theo Kh n; nhưng l i d(n ng!m là c ñi t t ñ cho Kh n ch y thoát Thoan trung h!u ñu i ñ n ô C!u Gi y không theo k p Kh n, l i quay tr v