Các tác động tiêu cực của sự gia tăng nhu cầu nước cấp đô thị ở tỉnh Thừa Thiên Huế

Hiện nay, nhu cầu sử dụng nước cấp đô thị trên địa bàn tỉnh Thừa Thiên Huế, đặc biệt là khu vực thành phố Huế, các thị trấn Tứ Hạ và Phú Bài, đang ngày một tăng cao. Thực tế này đã làm nãy sinh nhiều tác động tiêu cực lên môi trường trong các hoạt động đảm bảo chất lượng quy trình xử lý nước cũng như công tác quản lý và cân đối cung cầu. Vấn đề đặt ra là các nhà hoạch định chính sách, các nhà quản lý và các đối tượng sử dụng nước cần nhận thức được các ảnh hưởng tiêu cực này để từ đó tăng cường thực hiện các biện pháp tiết kiệm và sử dụng hiệu quả nguồn nước cấp đô thị

TẠP CHÍ KHOA HỌC, Đại học Huế, Số 53, 2009

CÁC TÁC ĐỘNG TIÊU CỰC CỦA SỰ GIA TĂNG NHU CẦU NƯỚC

CẤP ĐÔ THỊ Ở TỈNH THỪA THIÊN HUẾ

Tr ần Anh Tuấn, Lê Thị Tịnh Chi

Tr ường Đại học Khoa học, Đại học Huế

TÓM TẮT

Nhu c ầu sử dụng nước cấp đô thị ngày một tăng cao ở tỉnh Thừa Thiên Huế đã gây ra khá nhi ều tác động tiêu cực như làm suy giảm dòng chảy kiệt của sông Hương trong mùa hè, gia t ăng lượng nước thải gây ô nhiễm cho các thủy vực, kinh phí đầu tư để đáp ứng nhu cầu là

r ất lớn, Do vậy, việc nghiên cứu các ảnh hưởng tiêu cực này là một việc làm cần thiết nhằm

t ăng cường ý thức tiết kiệm và sử dụng hiệu quả nước cấp đô thị, qua đó giúp bảo tồn các ngu ồn nước ngọt quý hiếm và góp phần bảo vệ môi trường

I Đặt vấn đề

Hiện nay, nhu cầu sử dụng nước cấp đô thị trên địa bàn tỉnh Thừa Thiên Huế,

đặc biệt là khu vực thành phố Huế, các thị trấn Tứ Hạ và Phú Bài, đang ngày một tăng

cao Thực tế này đã làm nảy sinh nhiều tác động tiêu cực lên môi trường tự nhiên và kinh tế - xã hội, gây ra nhiều áp lực lên các nhà quản lý cấp thoát nước trong các hoạt

động đảm bảo chất lượng quy trình xử lý nước cũng như công tác quản lý và cân đối

cung cầu Vấn đề đặt ra là các nhà hoạch định chính sách, các nhà quản lý và các đối tượng sử dụng nước cần nhận thức được các ảnh hưởng tiêu cực này để từ đó tăng cường thực hiện các biện pháp tiết kiệm và sử dụng hiệu quả nguồn nước cấp đô thị

II Nội dung

2.1 Các tác động tiêu cực đến môi trường-sinh thái

2.1.1 Nhu cầu sử dụng nước cấp đô thị và dòng chảy môi trường

Ở tỉnh Thừa Thiên Huế, do trữ lượng nước ngầm ít nên việc sử dụng nước cấp

đô thị từ trước đến nay chủ yếu dựa vào nguồn nước do Công ty TNHH Nhà Nước Một

thành viên Xây dựng và Cấp nước Thừa Thiên Huế (COWASU) khai thác từ sông Hương Với nguồn lực hiện nay, có thể nói COWASU khó đáp ứng đầy đủ nhu cầu nước cấp đang ngày một gia tăng, nhất là vào những tháng mùa hè và trong các dịp diễn ra Festival Huế Chỉ tính riêng ở thành phố Huế, với mức sử dụng bình quân khoảng 120

-135 lít/người/ngày, lượng nước cấp đô thị trong những năm qua tăng khá nhanh, cụ thể

là lượng nước cấp trong năm 2008 đã tăng hơn 23% so với năm 2005 (xem thêm chi tiết

ở Bảng 1) Tính đến cuối tháng 6 năm 2009, tổng lượng nước cấp của hệ thống cấp

nước đô thị ở tỉnh Thừa Thiên Huế là 105.000 m3/ngày Nhu cầu này được dự báo sẽ tăng lên đến 198.379 m3/ngày vào năm 2010 và 333.156 m3/ngày vào năm 2020 (COWASU, 2007)

Bảng 1 Nhu cầu sử dụng nước cấp đô thị ở thành phố Huế trong những năm qua

N ăm

L ượng nước

Th ương phẩm (m3)

N ước phục vụ công c ộng và thất thoát (m3)

Yêu c ầu riêng của nhà máy x ử lý

n ước (m 3

)

T ổng nhu cầu (m3)

(Ngu ồn: COWASU, 2009)

Một khi nhu cầu sử dụng nước tăng cao, các nhà máy cấp nước phải nâng công suất khai thác Việc gia tăng hoạt động của các bơm thu nước có thể tạo ra các dòng chảy ngầm gây nên hiện tượng thay đổi địa hình đáy sông và xói lở bờ sông (theo báo cáo của Viện Tài nguyên, Môi trường và Công nghệ sinh học, Đại học Huế, 2008) Ngoài ra, nước

ở đầu nguồn không kịp thời bổ sung và điều tiết, kết hợp với các hoạt động khai thác cát

sạn trên sông sẽ làm giảm dòng chảy, hạ thấp mực nước sông Hương và gây ra nhiều tác

động có hại lên các hệ sinh thái vùng cửa sông, đầm phá Tam Giang - Cầu Hai, Trong

giai đoạn hiện nay, dòng chảy kiệt tối thiểu của sông Hương trong mùa hè khá thấp (khoảng 20m3 s-1) so với lưu lượng sinh thái tối thiểu được ấn định vào khoảng 31m3 s-1 (IUCN, 2005) Mặc dù tỉnh Thừa Thiên Huế đang tiến hành xây dựng các hồ chứa lớn ở thượng nguồn sông Hương nhằm điều tiết dòng chảy; tuy nhiên theo kế hoạch thì sau năm

2012, các công trình này mới chính thức đi vào hoạt động đồng bộ Do vậy, việc khai thác một khối lượng nước lớn không chỉ ảnh hưởng đến dòng chảy kiệt mùa hè của sông Hương và các hệ sinh thái liên quan mà còn làm phức tạp hóa sự phối kết hợp giữa các cơ quan quản lý trong tương lai nhằm điều tiết dòng chảy từ các hồ chứa

2.1.2 Chất thải gây ô nhiễm sông ngòi

Thành phố Huế nói riêng và tỉnh Thừa Thiên Huế nói chung hiện chưa có hệ thống xử lý nước thải tập trung nên nước thải chưa qua xử lý đang được đổ thẳng ra các thủy vực Tính trung bình, có khoảng 40.000m3 nước thải từ hàng trăm cống thải lớn nhỏ trực tiếp đổ xuống sông Hương hàng ngày Do vậy, việc tăng cường sử dụng nước cấp đô thị sẽ làm gia tăng mức độ ô nhiễm của các con sông như sông Hương, Ngự Hà, Lợi Nông, Như Ý,… Kết quả quan trắc của Ban Quản lý dự án sông Hương trong giai

đoạn từ tháng 5 đến cuối tháng 9 năm 2008 cho thấy nguồn nước của sông Như Ý và Đông Ba đã có dấu hiệu ô nhiễm, đặc biệt là sông Như Ý với các thông số phản ánh sự

ô nhiễm chất hữu cơ (BOD5, COD) và chất dinh dưỡng luôn dao động ở mức cao Hầu

lượng nước mặt loại A; một số thông số vượt quá nguồn chất lượng nước mặt loại B Các đợt quan trắc chất lượng nước sông Hương của Viện Tài nguyên, Môi trường và Công nghệ sinh học, Đại học Huế từ năm 2004 đến 2007 cũng cho thấy nồng độ ôxi hoà tan (DO) trong nước có xu hướng giảm dần (Hình 1) Đây cũng là một dấu hiệu cho thấy nước sông Hương đang có chuyển biến xấu về chất lượng

0000000000000 0000000000000 0000000000000 0000000000000 0000000000000 0000000000000

000000000000 000000000000 000000000000 000000000000 000000000000

00000000000000 00000000000000 00000000000000 00000000000000 00000000000000 00000000000000

000000000000 000000000000 000000000000 000000000000 000000000000

0000000000000 0000000000000 0000000000000 0000000000000 0000000000000

00000000000 00000000000 00000000000 00000000000 00000000000

0000000000000 0000000000000 0000000000000 0000000000000 0000000000000

00000000000 00000000000 00000000000 00000000000 00000000000 00000000000

0000000000000 0000000000000 0000000000000 0000000000000 0000000000000

000000000000 000000000000 000000000000

000000000000 000000000000 000000000000

000000000000 000000000000 000000000000

6 ,0

6 ,5

7 ,0

7 ,5

2 0 0 4

000000000

2 0 0 5

000000000

2 0 0 6

000000000

2 0 0 7

Hình 1 Bi ến thiên DO theo thời gian quan trắc chất lượng nước sông Hương

(Ngu ồn: Viện Tài nguyên, Môi trường và Công nghệ sinh học, Đại học Huế, 2008)

Trong quá trình xử lý nước, các nhà máy cấp nước đô thị cũng làm phát sinh một lượng nước thải và bùn thải từ các quá trình thử tải, rửa lọc, thau rửa các bể, tách nước

từ bùn,… Lượng chất thải này không phát sinh liên tục, tuy nhiên nước thải rửa lọc và nước thải tách ra từ bùn (có chứa các lớp chất trên vỏ vật liệu lọc, bùn cặn,…) có mức

độ nhiễm bẩn khá lớn Ngoài ra, các nhà máy cấp nước còn sử dụng một lượng lớn hóa

chất keo tụ (PAC) trong quá trình xử lý nước cấp để loại chất rắn lơ lửng Trong môi trường, lượng hóa chất này sẽ gây ô nhiễm các nguồn nước và làm gia tăng nguy cơ tích

tụ nhôm hydroxit trong đất gây ô nhiễm đất Dựa trên các số liệu từ ”Báo cáo đánh giá tác động môi trường cho xây dựng và mở rộng nhà máy nước Quảng Tế II” của Viện Tài nguyên Môi trường và Công nghệ sinh học, Đại học Huế, với tổng nhu cầu nước cấp đô thị ở tỉnh Thừa Thiên Huế vào khoảng 198.379m3 thì tồng lượng bùn thải vào năm 2010 được ước tính trung bình như sau:

Bảng 2 Lượng bùn thải từ các nhà máy xử lý nước cấp đô thị vào năm 2010

Chất rắn lơ lửng

Lượng PAC sử dụng

mg/l mg/l

75 6,43

150 10,70 Lượng bùn thải bỏ

- Tính theo ngày

- Tính theo năm

Tấn/ngày Tấn/năm

16,15 5.894,75

31,87 11.632,55

Mặc dù lượng bùn thải sẽ được Công ty Môi trường và Công trình Đô thị Huế thu gom, tuy nhiên một phần nhỏ chất thải vẫn thoát ra môi trường qua hệ thống tiêu thoát nước của các nhà máy cấp nước và chảy vào các kênh, mương và sau đó chảy ra các khu vực xung quanh gây nhiều tác động xấu Về mùa khô, lượng bùn tích tụ sẽ xảy

ra quá trình phân hủy nhanh chóng tạo mùi hôi thối cho khu vực xung quanh Về mùa mưa, khi có mưa lớn, lượng bùn sẽ thoát ra khỏi hồ chứa và mương nước rồi tràn vào khu vực xung quanh gây ảnh hưởng đến sinh hoạt đi lại của người dân

2.1.3 Vấn đề khai thác nước ngầm

Trước thực trạng các nguồn nước ngọt đang trở nên khan hiếm cùng với sự gia tăng nhu cầu sử dụng nước thì các nguồn nước ngầm sẽ được khai thác ngày một nhiều hơn Việc khai thác nước ngầm quá mức sẽ gây ra một số tác động xấu như làm hạ thấp mực nước ngầm dẫn đến ô nhiễm nguồn nước ngầm, gây sụt lún đất, xói lở… Thực tế ở tỉnh Thừa Thiên Huế trong thời gian gần đây cho thấy đã xảy ra hiện tượng các tầng nước ngầm bị đe dọa bởi xâm nhập mặn ở các vùng ven biển Ngoài ra, các nhà nghiên cứu của trường Đại học Khoa học, Đại học Huế còn cho biết sự cố sụt lún bề mặt xảy ra bất ngờ vào ngày 13/12/2007 tại thôn Trung Thượng, xã Thủy Biều, thành phố Huế cũng có liên quan đến nước ngầm

Theo thống kê vào cuối năm 2008 của Trung tâm Nước sạch và Vệ sinh Môi trường Nông thôn tỉnh Thừa Thiên Huế, toàn tỉnh hiện có tổng cộng 29.827 giếng khoan, 27.041 giếng đào Riêng ở thành phố Huế có 460 giếng khoan và 338 giếng đào tập trung ở 2 xã Thủy Biều và Hương Long Khi nhu cầu sử dụng nước và giá nước tăng cao, người dân cũng như các doanh nghiệp có xu hướng chuyển qua sử dụng nước ngầm nhiều hơn nhằm chủ động hơn trong các hoạt động sản xuất cũng như sinh hoạt và tiết kiệm chi phí Gần đây, một số doanh nghiệp ở khu công nghiệp Phú Bài, Thừa Thiên Huế cũng đã cố tình khác thác nước ngầm trái phép tại chỗ để phục vụ các nhu cầu về

vệ sinh công nghiệp, làm mát thiết bị… với lý do cho rằng lượng nước cấp cho khu công nghiệp không đủ và không ổn định

2.2 Các tác động tiêu cực đến kinh tế - xã hội

2.2.1 Chi phí đầu tư

Căn cứ vào dự báo nhu cầu sử dụng nước cấp đô thị, các mục tiêu thiên niên kỷ

về cung cấp nước sạch và các chỉ tiêu đô thị loại 1 của Bộ Xây dựng, “Quy hoạch tổng thể hệ thống cấp nước cấp đô thị tỉnh Thừa Thiên Huế đến năm 2020” đã đưa ra các chỉ tiêu như sau:

- 74,4% dân số trong tỉnh sẽ tiếp cận được với nước cấp đô thị vào năm 2010 với tổng lượng nước cấp là 198.379 m3/ngày

- 92,9% dân số của tỉnh sẽ tiếp cận được với nước cấp đô thị vào năm 2020 với

Để đạt được các mục tiêu đề ra trên đây, Công ty TNHH Nhà nước một thành viên Xây dựng và Cấp nước Thừa Thiên Huế đã dự tính cần phải đầu tư 450,302 tỷ

đồng từ năm 2002 đến 2010 và 542,926 tỷ đồng trong giai đoạn 2011-2020 Từ năm

2002 đến nay, công ty bắt đầu trả nợ gốc và lãi đối với khoản vốn vay ODA trên 5 triệu EUR cho dự án nâng cấp mở rộng hệ thống cấp nước giai đoạn 1996 – 2000 (ước tính mỗi năm công ty phải trả hơn 10 tỷ đồng nợ gốc và lãi) Đến tháng 9/2007, chênh lệch

về tỷ giá ngoại tệ đã làm phát sinh trên 48 tỷ đồng Tuy nhiên, công ty mới phân bổ

được 22 tỷ đồng, còn lại 26,1 tỷ đồng vẫn chưa giải quyết được (COWASU, 2008)

Ngoài việc chi phí mở rộng hệ thống cấp nước, tỉnh Thừa Thiên Huế còn phải

đầu tư kinh phí xử lý nước thải do lượng nước thải cũng sẽ gia tăng Để bảo vệ nguồn

nước sông Hương, thành phố Huế hiện đang triển khai dự án xây dựng hệ thống thoát nước và xử lý nước thải với tổng mức đầu tư vào khoảng 3.560 tỷ VND Ngoài ra, khi các nhà máy nước gia tăng công suất, lượng điện sử dụng trong các nhà máy nước cũng

sẽ tăng lên tương ứng Hiện nay, ở các nhà máy cấp nước tỉnh Thừa Thiên Huế, chi phí cho điện năng chiếm bình quân vào khoảng 30% tổng chi phí giá thành sản xuất nước sạch Trong thực tế, các nhà quản lý và hoạch định chính sách vẫn ít khi tính đến các khoản chi phí và tiết kiệm năng lượng điện trong các kế hoạch cung cấp nước Tuy nhiên, việc bảo tồn nước và nâng cao hiệu suất sử dụng nước không chỉ giúp tiết kiệm nước mà còn là tiết kiệm năng lượng, cắt giảm chi phí tiêu thụ điện và giảm thiểu ô nhiễm từ các nhà máy điện

2.2.2 Vấn đề công bằng trong cung cấp và sử dụng nước sạch

Nhu cầu sử dụng nước cấp đô thị ngày càng tăng cao sẽ làm nảy sinh một vấn đề

đạo lý cần được quan tâm: đó là tình trạng bất bình đẳng trong việc sử dụng nguồn nước

sạch Trong thực tế, nguồn nước khan hiếm và giá nước tăng cao sẽ làm cho người nghèo ít có cơ hội tiếp cận với các nguồn nước sạch Ở tỉnh Thừa Thiên Huế, hiện vẫn còn nhiều vùng chưa được cấp nước sạch Năm 2008, số phường/xã được tiếp cận với nước cấp đô thị là 90/152, tương ứng với khoảng 54% dân số trên toàn tỉnh Ước tính từ năm 2003 đến nay, COWASU đã huy động đầu tư trên 60 tỷ đồng nhằm thực hiện chương trình đầu tư nước sạch về nông thôn Nhờ vậy, tổng số hộ dùng nước cấp đô thị

ở vùng nông thôn được nâng lên 48.500 hộ, chiếm 40% số hộ dân sử dụng nước cấp đô

thị trên toàn tỉnh Nếu xét về mặt xã hội, việc đầu tư cấp nước về nông thôn đã mang lại

ý nghĩa rất lớn Tuy nhiên, về mặt kinh tế, do lượng nước thất thoát lớn, lượng nước sử dụng lại ít trong khi tỷ suất đầu tư cao nên doanh thu từ khu vực nông thôn không hiệu quả để duy trì các hoạt động tái đầu tư (COWASU, 2008) Vì vậy, nếu nhu cầu sử dụng nước ở thành phố Huế được giảm xuống thông qua các giải pháp tiết kiệm và sử dụng hiệu quả nguồn nước cấp đô thị thì COWASU sẽ có thêm nhiều nguồn lực nhằm phân

bổ nước cấp đô thị cho các khu vực vùng sâu vùng xa của tỉnh nhà

III Kết luận

Ở tỉnh Thừa Thiên Huế, nhu cầu sử dụng nước cấp đô thị ngày một tăng cao đã

và đang gây ra khá nhiều tác động tiêu cực lên môi trường Đối với môi trường tự nhiên, việc nâng cao công suất khai thác sẽ làm giảm dòng chảy môi trường của sông Hương dẫn đến nhiều tác động có hại lên các hệ sinh thái vùng cửa sông, đầm phá Tam Giang - Cầu Hai; làm gia tăng chất thải rắn và nước thải gây ô nhiễm sông ngòi; làm suy giảm trữ lượng và chất lượng của nguồn tài nguyên nước ngầm Về kinh tế - xã hội, việc tăng cao nhu cầu nước cấp đô thị làm gia tăng chi phí đầu tư mở rộng hệ thống cấp nước, tăng chi phí xử lý nước thải đồng thời gây nhiều áp lực cho các nhà quản lý trong việc cân đối cung cầu nước sạch trên toàn tỉnh Trước thực trạng này, việc đầu tư nghiên cứu

và thực hiện các giải pháp tiết kiệm nước cấp đô thị là một nhiệm vụ quan trọng nhằm góp phần bảo vệ môi trường và giúp tỉnh nhà sử dụng hiệu quả nguồn nước sạch quý giá

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Bùi Đình Kha, Thực trạng cấp nước đô thị Việt Nam – Chương trình xây dựng và phát tri ển đến năm 2010 và 2020, Báo cáo tại Hội thảo Việt Hàn về ''Xây dựng cơ sở hạ

t ầng cho phát triển kinh tế quốc dân'', 2007

2 Công ty TNHH Nhà N ước Một thành viên Xây dựng và Cấp nước Thừa Thiên Huế

(COWASU) T ập san Cấp nước Thừa Thiên Huế, Số 01, tháng 01/2008

3 Công ty TNHH Nhà N ước Một thành viên Xây dựng và Cấp nước Thừa Thiên Huế

(COWASU), T ập san Cấp nước Thừa Thiên Huế, Số 02, tháng 06/2008

4 IUCN Việt Nam, Dòng chảy môi trường: Đánh giá nhanh dòng chảy môi trường cho

l ưu vực sông Hương, miền Trung Việt Nam, IUCN Vietnam, Hanoi, Vietnam, 2005

5 Trung tâm Nước sạch và Vệ sinh Môi trường Nông thôn Thừa Thiên Huế, Tổng hợp điều tra hiện trạng cấp nước sinh hoạt hợp vệ sinh và nước sạch đến tháng 12/2008 trên toàn t ỉnh Thừa Thiên Huế, Tài liệu lưu hành nội bộ, 2009

6 Viện Tài nguyên, Môi trường và Công nghệ sinh học, Đại học Huế, Diễn biến chất

l ượng môi trường nước sông Hương giai đoạn 2003-2008, Tạp chí Hoạt động Khoa

h ọc, Bộ Khoa học và Công nghệ, số tháng 6/2009

7 Viện Tài nguyên, Môi trường và Công nghệ sinh học, Đại học Huế, Báo cáo đánh giá tác động môi trường nhà máy Quảng Tế II Huế, 2008

8 Ban qu ản lý dự án sông Hương: http://banqldash.hue.gov.vn/

9 Công ty Xây d ựng và Cấp nước Thừa Thiên Huế: http://www.capnuochue.com.vn/

IMPLICATIONS OF INCREASING DEMAND

IN URBAN WATER IN THUA THIEN HUE PROVINCE

Tran Anh Tuan, Le Thi Tinh Chi College of Sciences, Hue University

SUMMARY

The ever-increasing demand in urban water in Thua Thien Hue province has been bringing about a great deal of detrimental impacts such as the reduced environmental flow of Huong river in summer, the augmented amount of wastewater exacerbating the pollution of water bodies, the huge sum of money pumped in for meeting demand, etc Thus, an indepth study of such impacts is an urgent need that will definitely help raise the awareness on the efficient use of urban water for the sake of fresh water resources conservation and environmental protection.