Nghiên cứu khả năng sinh trưởng, phát triển và biện pháp kỹ thuật nhằm tăng năng suất, chất lượng giống hoa phong lan nhập nội (Cattleya, Dendrobium, Oncidium) cho miền Bắc Việt Nam

Nghiên cứu khả năng sinh trưởng, phát triển và biện pháp kỹ thuật nhằm tăng năng suất, chất lượng giống hoa phong lan nhập nội (Cattleya, Dendrobium, Oncidium) cho miền Bắc Việt Nam

HOÀNG XUÂN LAM

NGHIÊN CỨU KHẢ NĂNG SINH TRƯỞNG, PHÁT TRIỂN VÀ BIỆN PHÁP KỸ THUẬT NHẰM TĂNG NĂNG SUẤT, CHẤT LƯỢNG

MỘT SỐ GIỐNG HOA PHONG LAN NHẬP NỘI

(CATTLEYA, DENDROBIUM, ONCIDIUM)

CHO MIỀN BẮC VIỆT NAM

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NÔNG NGHIỆP

HÀ NỘI - 2014

HOÀNG XUÂN LAM

NGHIÊN CỨU KHẢ NĂNG SINH TRƯỞNG, PHÁT TRIỂN VÀ BIỆN PHÁP KỸ THUẬT NHẰM TĂNG NĂNG SUẤT, CHẤT LƯỢNG

MỘT SỐ GIỐNG HOA PHONG LAN NHẬP NỘI

(CATTLEYA, DENDROBIUM, ONCIDIUM)

CHO MIỀN BẮC VIỆT NAM

Chuyên ngành : Khoa học cây trồng

Mã số : 62 62 01 10

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NÔNG NGHIỆP

Người hướng dẫn khoa học:

1 PGS.TS Nguyễn Thị Kim Lý

2 GS.TS Nguyễn Xuân Linh

HÀ NỘI - 2014

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi với sự chỉ bảo của các thầy hướng dẫn và sự giúp đỡ của tập thể cán bộ nghiên cứu thuộc Bộ môn Đột biến

và Ưu thế lai - Viện Di truyền Nông nghiệp Các số liệu và kết quả nêu trong luận

án là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về những số liệu trong luận án này

Hà Nội, ngày tháng năm 2014

Tác giả

Hoàng Xuân Lam

Luận án được thực hiện tại Bộ môn Đột biến và ưu thế lai - Viện Di truyền Nông nghiệp Việt Nam Tại đây tôi đã nhận được sự giúp đỡ của Ban lãnh đạo Viện

Di truyền Nông nghiệp, Lãnh đạo và các cán bộ Bộ môn Đột biến và ưu thế lai trong suốt quá trình thực hiện đề tài nghiên cứu Tôi xin chân thành cảm ơn những

sự giúp đỡ quý báu đó

Tôi xin gửi lời cảm ơn tới tập thể Lãnh đạo và các cán bộ công nhân viên Ban Quản lý Quảng trường Ba Đình - Ban Quản lý Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh đã tạo mọi điều kiện giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án

Tôi xin gửi lời cảm ơn tới Lãnh đạo Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam, Tập thể các cán bộ và các thầy cô trong Ban Đào tạo Sau đại học, Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam đã tận tình giúp đỡ trong quá trình học tập nghiên cứu và thực hiện luận án

Cuối cùng tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc tới Gia đình, người thân và toàn thể bạn bè, đồng nghiệp đã cổ vũ, động viên, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu

Hà Nội, ngày tháng năm 2014

Tác giả

Hoàng Xuân Lam

MỤC LỤC

Lời cam đoan i Lời cảm ơn ii Mục lục iii Danh mục viết tắt viii

Danh mục bảng ix

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 5

1.1 Giới thiệu chung về lan Cattleya, Dendrobium, Oncidium 5

1.1.1 Nguồn gốc, vị trí phân loại, giá trị kinh tế và giá trị sử dụng 5

1.1.2 Đặc điểm thực vật học của lan Cattleya, Dendrobium, Oncidium 6

1.2 Tình hình sản xuất và tiêu thụ lan Cattleya, Dendrobium, Oncidium

1.2.1 Tình hình sản xuất và tiêu thụ lan Cattleya, Dendrobium,

Oncidium trên thế giới 18

1.2.2 Tình hình sản xuất và tiêu thụ lan Cattleya, Dendrobium,

1.3 Tình hình nghiên cứu cây lan Cattleya, Dendrobium, Oncidium trên

1.3.1 Tình hình nghiên cứu cây lan Cattleya, Dendrobium, Oncidium trên

thế giới 25

1.3.2 Tình hình nghiên cứu cây lan Cattleya, Dendrobium, Oncidium ở

CHƯƠNG 2 VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 45

2.1 Vật liệu nghiên cứu 45

2.2 Nội dung nghiên cứu 49

2.2.1 Đánh giá khả năng sinh trưởng, phát triển và tuyển chọn một số

giống lan lai nhập nội thuộc 3 chi Cattleya, Dendrobium,

Oncidium phù hợp với khu vực đồng bằng Bắc Bộ 49

2.2.2 Nghiên cứu một số biện pháp kỹ thuật ở giai đoạn vườn ươm cho

các giống lan lai nhập nội thuộc 3 chi Cattleya, Dendrobium,

Oncidium đã được tuyển chọn 49

2.2.3 Nghiên cứu một số biện pháp kỹ thuật ở giai đoạn vườn sản xuất

cho các giống lan lai nhập nội thuộc 3 chi Cattleya, Dendrobium,

Oncidium đã được tuyển chọn 50

2.2.4 Nghiên cứu một số biện pháp điều khiển ra hoa cho các giống lan

lai nhập nội thuộc 3 chi Cattleya, Dendrobium, Oncidium đã được

tuyển chọn 50 2.3 Phương pháp nghiên cứu và bố trí thí nghiệm 50

2.3.1 Phương pháp đánh giá khả năng sinh trưởng, phát triển và tuyển

chọn một số giống hoa lan lai nhập nội thuộc 3 chi Cattleya,

Dendrobium, Oncidium 51

2.3.2 Các thí nghiệm về biện pháp kỹ thuật ở giai đoạn vườn ươm 52

2.3.3 Các thí nghiệm biện pháp kỹ thuật ở giai đoạn vườn sản xuất cho

các giống lan lai nhập nội thuộc 3 chi Cattleya, Dendrobium,

Oncidium đã được tuyển chọn 54

2.3.4 Thí nghiệm nghiên cứu một số biện pháp kỹ thuật điều khiển ra

hoa cho các giống lan lai nhập nội thuộc 3 chi Cattleya,

Dendrobium, Oncidium được tuyển chọn 56

2.6 Xử lý số liệu 61

CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN 62

3.1 Đánh giá khả năng sinh trưởng, phát triển và tuyển chọn một số

giống lan lai nhập nội thuộc 3 chi Cattleya, Dendrobium, Oncidium 62

3.1.1 Một số đặc điểm sinh trưởng của các giống lan lai nhập nội thuộc 3

chi Cattleya, Dendrobium, Oncidium giai đoạn vườn ươm 62

3.1.2 Một số đặc điểm sinh trưởng của các giống lan lai nhập nội thuộc

3 chi Cattleya, Dendrobium, Oncidium giai đoạn vườn sản xuất 66

3.1.3 Nghiên cứu khả năng ra hoa của các giống lan lai nhập nội thuộc

3 chi Cattleya, Dendrobium, Oncidium 70

3.1.4 Nghiên cứu đặc điểm về chất lượng hoa của các giống lan lai

nhập nội thuộc 3 chi Cattleya, Dendrobium, Oncidium 73

3.1.5 Điều tra nghiên cứu thành phần sâu, bệnh trên các giống lan lai

nhập nội thuộc 3 chi Cattleya, Dendrobium, Oncidium 77

3.1.6 Một số đặc điểm thực vật học của các giống lan nhập nội thuộc 3

chi Cattleya, Dendrobium, Oncidium 81

3.2 Nghiên cứu một số biện pháp kỹ thuật cho các giống lan lai nhập

nội thuộc 3 chi Cattleya, Dendrobium, Oncidium đã được tuyển

chọn ở giai đoạn vườn ươm 87

3.2.1 Ảnh hưởng của thời vụ ra ngôi đến tỷ lệ sống, khả năng sinh

trưởng của các giống lan được tuyển chọn ở giai đoạn vườn ươm 87

3.2.2 Ảnh hưởng của giá thể đến tỷ lệ sống và khả năng sinh trưởng của

các giống lan được tuyển chọn ở giai đoạn vườn ươm 90

3.2.3 Ảnh hưởng của phân bón lá đến sinh trưởng của các giống lan

được tuyển chọn trong giai đoạn vườn ươm 94

3.2.4 Ảnh hưởng của chất điều tiết sinh trưởng đến tỷ lệ sống và khả

năng sinh trưởng của các giống lan được tuyển chọn trong giai

đoạn vườn ươm 98 3.3 Nghiên cứu một số biện pháp kỹ thuật cho các giống lan đã được

tuyển chọn ở giai đoạn vườn sản xuất 101

3.3.1 Ảnh hưởng của biện pháp che sáng đến khả năng sinh trưởng,

3.3.2 Ảnh hưởng của giá thể đến khả năng sinh trưởng, phát triển và

3.3.3 Ảnh hưởng của phân bón lá đến khả năng sinh trưởng, phát triển

3.4 Nghiên cứu một số kỹ thuật điều khiển ra hoa cho các giống hoa lan

Cattleya, Dendrobium, Oncidium đã được tuyển chọn 117

3.4.1 Ảnh hưởng của loại đèn chiếu sáng bổ sung đến khả năng ra hoa

3.4.2 Ảnh hưởng của thời gian xử lý chiếu sáng bổ sung đến sinh

3.4.3 Nghiên cứu ảnh hưởng của thời gian xử lý chiếu sáng bổ sung kết

hợp che nilon đến khả năng ra hoa và chất lượng hoa của lan

3.4.4 Nghiên cứu ảnh hưởng của chất kích thích ra hoa đến khả năng ra

3.4.5 Đánh giá hiệu quả kinh tế khi sử dụng các biện pháp kỹ thuật cho

KẾT LUẬN, ĐỀ NGHỊ 138

Kết luận 138

Tài liệu tham khảo 141

FAO Tổ chức lương thực và nông nghiệp Liên hiệp quốc

(Food and Agricultural Organization)

GA3 Gibberilin

IBA Indole Butylic Acid

ITC Trung tâm phát triển xuất khẩu của Liên Hợp Quốc

RAPD Đa hình các đoạn ADN được nhân bội ngẫu nhiên

(Randomly Amplified Polymorphism DNA)

TLB Tỷ lệ bệnh

TNHH Trách nhiệm hữu hạn

DANH MỤC BẢNG

3.1 Đặc điểm sinh trưởng của các giống lan lai nhập nội giai đoạn vườn ươm

(Tháng 11/2006 - Văn Giang, Hưng Yên, cây con 8 tháng tuổi) 63 3.2 Đặc điểm sinh trưởng của các giống lan lai nhập nội giai đoạn vườn

3.3 Khả năng ra hoa của các giống lan nghiên cứu (Tháng 12/2009 - Văn

3.4 Một số đặc điểm về chất lượng hoa của các giống lan nghiên cứu

3.5 Thành phần sâu, bệnh hại trên các giống lan Cattleya nhập nội 78

3.6 Thành phần sâu, bệnh hại trên các giống lan Dendrobium nhập nội 79

3.7 Thành phần sâu, bệnh hại trên các giống lan Oncidium nhập nội 80

3.8 Một số đặc điểm thực vật học của giống lan Cattleya nhập nội 81

3.9 Một số đặc điểm thực vật học của giống lan Dendrobium nhập nội 82 3.10 Một số đặc điểm thực vật học của giống lan Oncidium nhập nội 83

3.11 Ảnh hưởng của thời vụ ra ngôi đến tỷ lệ sống và khả năng sinh trưởng

của các giống lan được tuyển chọn ở giai đoạn vườn ươm (Tháng

3.12 Ảnh hưởng của giá thể đến sinh trưởng của giống Cat6 được tuyển chọn

trong giai đoạn vườn ươm (Tháng 12/2006 - Văn Giang, Hưng Yên) 91 3.13 Ảnh hưởng của giá thể đến sinh trưởng của giống Den5 được tuyển chọn

trong giai đoạn vườn ươm (Tháng 12/2006 - Văn Giang, Hưng Yên) 92 3.14 Ảnh hưởng của giá thể đến sinh trưởng của giống On1 được tuyển chọn

trong giai đoạn vườn ươm (Tháng 12/2006 - Văn Giang, Hưng Yên) 93 3.15 Ảnh hưởng của phân bón lá đến sinh trưởng của giống lan Cat6 được

tuyển chọn trong giai đoạn vườn ươm (Tháng 12/2006 - Văn Giang,

3.16 Ảnh hưởng của phân bón lá đến sinh trưởng của giống lan Den5 được

tuyển chọn trong giai đoạn vườn ươm (Tháng 12/2006 - Văn Giang,

3.17 Ảnh hưởng của phân bón lá đến sinh trưởng của giống lan On1 được

tuyển chọn trong giai đoạn vườn ươm (Tháng 12/2006 - Văn Giang,

3.18 Ảnh hưởng của chất điều tiết sinh trưởng đến tỷ lệ sống và khả năng

sinh trưởng của các giống lan đã tuyển chọn giai đoạn vườn ươm

3.19 Ảnh hưởng của biện pháp che sáng đến khả năng sinh trưởng của

3.20 Ảnh hưởng của biện pháp che sáng đến khả năng ra hoa của giống lan

3.21 Ảnh hưởng của biện pháp che sáng đến chất lượng hoa giống lan

3.22 Ảnh hưởng của giá thể đến sinh trưởng của lan On1 (Tháng 12/2010 -

Phú Thượng, Tây Hồ, Hà Nội) 106 3.23 Ảnh hưởng của giá thể đến khả năng ra hoa của giống lan On1 (Tháng

12/2010 - Phú Thượng, Tây Hồ, Hà Nội) 108 3.24 Ảnh hưởng của giá thể đến chất lượng hoa giống lan On1 (Tháng

12/2010 - Phú Thượng, Tây Hồ, Hà Nội) 110 3.25 Ảnh hưởng của một số loại phân bón lá đến sinh trưởng của giống lan

Cat6 (Tháng 12/2010 - Phú Thượng, Tây Hồ, Hà Nội) 112 3.26 Ảnh hưởng của một số loại phân bón lá đến khả năng ra hoa của giống

lan Cat6 (Tháng 12/2010 - Phú Thượng, Tây Hồ, Hà Nội) 114 3.27 Ảnh hưởng của một số loại phân bón lá đến chất lượng hoa giống lan

Cat6 (Tháng 12/2010 - Phú Thượng, Tây Hồ, Hà Nội) 116 3.28 Ảnh hưởng của loại đèn chiếu sáng bổ sung đến khả năng ra hoa của

3.29 Ảnh hưởng của loại đèn chiếu sáng bổ sung đến chất lượng hoa giống

3.30 Ảnh hưởng của thời gian xử lý chiếu sáng bổ sung đến sinh trưởng

3.31 Ảnh hưởng của thời gian xử lý chiếu sáng bổ sung đến khả năng ra hoa

của giống lan Den5 và On1 (Tháng 3/2011 - Văn Giang, Hưng Yên) 125 3.32 Ảnh hưởng của thời gian xử lý chiếu sáng bổ sung đến chất lượng hoa

giống lan Den5 và On1 (Tháng 3/2011 - Văn Giang, Hưng Yên) 127 3.33 Ảnh hưởng của thời gian xử lý chiếu sáng bổ sung kết hợp che nilon đến

khả năng hoa của lan Den5 và On1 (Tháng 3/2011 - Văn Giang, HY) 130 3.34 Ảnh hưởng của thời gian xử lý chiếu sáng bổ sung kết hợp che nilon đến

chất lượng hoa của lan Den5 và On1 (Tháng 3/2011 - Văn Giang, HY) 131 3.35 Ảnh hưởng của chất kích thích ra hoa đến khả năng ra hoa giống lan Cat6

(Tháng 3/2011 - Phú Thượng, Tây Hồ, Hà Nội) 134 3.36 Ảnh hưởng của chất kích thích ra hoa đến chất lượng hoa giống lan

Cat6 (Tháng 3/2011 - Phú Thượng, Tây Hồ, Hà Nội) 135 3.37 Đánh giá hiệu quả kinh tế khi sử dụng các biện pháp kỹ thuật cho các

DANH MỤC HÌNH

3.1 Tỷ lệ sống của các giống lan lai nhập nội trong giai đoạn vườn ươm 64

3.2 Số nhánh/cây của các giống lan lai nhập nội giai đoạn vườn sản xuất 69

3.3 Cây lan Cat6 (Cattleya haadyai delight) ở các giai đoạn sinh trưởng,

phát triển 84 3.4 Cây lan Den5 (Dendrobium cherry red) ở các giai đoạn sinh trưởng,

phát triển 85 3.5 Cây lan On1 (Oncidium Aloha Iwanaga) ở các giai đoạn sinh trưởng,

phát triển 86 3.6 Ảnh hưởng của thời vụ ra ngôi đến tỷ lệ sống của các giống lan tuyển

chọn giai đoạn vườn ươm 89

3.7 Ảnh hưởng của giá thể đến tỷ lệ sống của các giống lan tuyển chọn

giai đoạn vườn ươm 94

3.8 Ảnh hưởng của phân bón lá đến chiều cao cây của các giống lan tuyển

chọn trong giai đoạn vườn ươm 98

3.9 Ảnh hưởng của chất điều tiết sinh trưởng đến tỷ lệ sống của các giống

lan đã tuyển chọn giai đoạn vườn ươm 100

3.10 Ảnh hưởng của chế độ che sáng đến tỷ lệ ra hoa và độ bền tự nhiên

3.11 Ảnh hưởng của giá thể đến khả năng ra hoa và số hoa hữu hiệu của

3.12 Ảnh hưởng của loại đèn chiếu sáng bổ sung đến tỷ lệ ra hoa của lan

3.13 Ảnh hưởng của thời gian xử lý chiếu sáng bổ sung đến tỷ lệ ra hoa của

3.14 Ảnh hưởng của thời gian xử lý chiếu sáng bổ sung đến độ bền tự

3.15 Ảnh hưởng của thời gian xử lý chiếu sáng bổ sung kết hợp với che

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Hoa đóng một vai trò quan trọng trong đời sống con người Hoa là một loại sản phẩm đặc biệt, vừa mang giá trị kinh tế lại vừa mang giá trị tinh thần Khi xã hội ngày càng phát triển, cuộc sống con người ngày một được nâng cao thì nhu cầu

về hoa đòi hỏi ngày càng nhiều Trong quá trình lịch sử phát triển, hoa - cây cảnh luôn gắn liền với tình cảm con người, tập quán và bản sắc dân tộc

Trong các loại hoa được trồng phổ biến, hoa lan được biết đến như một loài hoa không chỉ ở vẻ đẹp, hương thơm, màu sắc đa dạng mà còn có giá trị kinh tế cao Đến nay loài người đã biết được trên 750 chi với 35000 loài lan tự nhiên và 75000 giống lan do kết quả chọn lọc và lai tạo [33]

Trên thế giới, một số nước phát triển như Pháp, Mỹ, Hà Lan, Thái Lan, Trung Quốc…đã và đang ứng dụng những công nghệ tiên tiến trong việc nghiên cứu và lai tạo ra những giống lan mới có hương thơm và màu sắc đa dạng nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thị trường, đồng thời cũng đem lại nguồn lợi nhuận kinh tế đáng kể cho các nước này

Việt Nam với khoảng 1003 loài phong lan hiện có [33], đây là nguồn tài nguyên thực vật vô cùng phong phú phục vụ tốt cho công tác chọn tạo các giống hoa lan mới Tuy nhiên, hầu hết các loài lan này chỉ được khai thác và nuôi trồng trong điều kiện tự nhiên, chưa được áp dụng các biện pháp kỹ thuật nên năng suất, chất lượng hoa không cao, chưa đáp ứng được nhu cầu thị hiếu người tiêu dùng Trong khi các giống lan nhập nội lại có các ưu điểm như sinh trưởng, phát triển khỏe, sản lượng hoa cao, chất lượng hoa tốt: hoa to, màu sắc đẹp, đa dạng, độ bền hoa kéo dài và điều khiển ra hoa được vào các dịp lễ Tết, nên đã mang lại hiệu quả cao cho người trồng lan

Mặt khác, với điều kiện xã hội và điều kiện tự nhiên thuận lợi, cùng nhiều nguồn nguyên liệu sẵn có làm giá thể tốt cho cây lan sinh trưởng, phát triển Việt Nam có thể trở thành nước sản xuất hoa lan lớn trong khu vực, tập trung theo hai

hướng là sản xuất ở quy mô công nghiệp các loài lan mới lai tạo hoặc nhập nội (lan công nghiệp) và phát triển các loài lan bản địa Bởi vậy bên cạnh việc khai thác các nguồn gen quý, cần phải nhập nội và tuyển chọn những giống lan mới phù hợp với yêu cầu sản xuất và thị hiếu người tiêu dùng

Cattleya, Dendrobium, Oncidium là những loài lan đẹp được thị trường ưa

chuộng Nó hấp dẫn người tiêu dùng về màu sắc đa dạng, hương thơm quyến rũ và đặc biệt thu hút các nhà sản xuất kinh doanh bởi độ bền của hoa Tuy nhiên, thực tế

sản xuất những loài lan trên ở Việt Nam còn gặp nhiều khó khăn Lan Cattleya,

Dendrobium, Oncidium rất phù hợp với khí hậu khu vực phía Nam do thời tiết

quanh năm ấm áp, cường độ ánh sáng lớn và độ dài chiếu sáng thích hợp cho cây sinh trưởng phát triển, còn khu vực phía Bắc điều kiện khí hậu không được thuận lợi, do mùa hè nhiệt độ cao (33 - 38 0 C), độ ẩm lớn và cường độ ánh sáng mạnh đã ảnh hưởng không tốt đến sinh trưởng của cây, làm cây dễ bị cháy lá, tỷ lệ nhiễm bệnh thối nhũn cao Về mùa đông nhiệt độ lại quá thấp, cường độ ánh sáng yếu, thời gian chiếu sáng trong ngày ngắn nên cũng không thuận lợi cây cho sinh trưởng, phát triển và ra hoa Mặt khác, do thiếu giống tốt, kỹ thuật chưa đồng bộ, chưa có quy trình chăm sóc phù hợp… nên việc sản xuất chưa mang lại hiệu quả cao, số lượng và chất lượng hoa lan chưa đáp ứng được thị hiếu người tiêu dùng, trong khi nhu cầu sử dụng các loài lan trên là rất cao Nhằm góp phần khắc phục hạn chế này,

tạo điều kiện cho cây hoa lan nói chung và lan Cattleya, Dendrobium, Oncidium nói riêng phát triển có hiệu quả, đề tài đã tiến hành: “Nghiên cứu khả năng sinh trưởng,

phát triển và biện pháp kỹ thuật nhằm tăng năng suất, chất lượng giống hoa phong lan nhập nội (Cattleya, Dendrobium, Oncidium) cho miền Bắc Việt Nam”

2 Mục đích, yêu cầu của đề tài

2.1 Mục đích của đề tài

- Nghiên cứu đặc điểm sinh trưởng, phát triển của một số giống lan lai nhập

nội thuộc chi Cattleya, Dendrobium, Oncidium nhằm tuyển chọn được những giống

lan lai mới có triển vọng, phù hợp với khu vực đồng bằng Bắc Bộ và các vùng phụ cận có điều kiện sinh thái tương tự

- Xác định được ảnh hưởng của các điều kiện nuôi trồng và các yếu tố kỹ thuật tới quá trình sinh trưởng, phát triển, ra hoa của một số giống lan lai nhập nội

thuộc chi Cattleya, Dendrobium, Oncidium, đề xuất được các biện pháp kỹ thuật

phù hợp, áp dụng có hiệu quả cho sản xuất góp phần phát triển nghề trồng lan ở đồng bằng Bắc Bộ

- Đánh giá được khả năng thích nghi của các loài lan nhập nội thuộc 3 chi

Catlleya, Dendrobium và Oncidium (khả năng sống, khả năng sinh trưởng phát

triển) ở giai đoạn vườn ươm và vườn sản xuất, nhằm tuyển chọn một số giống lan lai mới có triển vọng, phù hợp với điều kiện sinh thái khu vực đồng bắc Bắc Bộ

- Nghiên cứu được ảnh hưởng của điều kiện nuôi trồng (giá thể, phân bón, chế độ che sáng, điều khiển ra hoa) đến khả năng sinh trưởng phát triển của các loài lan lai đã được tuyển chọn, nhằm xác định các biện pháp kỹ thuật phù hợp, đạt năng suất chất lượng hoa cao cho các loài lan này

3 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

- Kết quả nghiên cứu của đề tài đã cung cấp các dẫn liệu khoa học về các chỉ tiêu cơ bản cho một giống lan đạt năng suất chất lượng cao cũng như ảnh hưởng của các điều kiện nuôi trồng (nhiệt độ, ánh sáng, giá thể, phân bón, ) đến sinh trưởng,

phát triển, sự hình thành hoa và chất lượng hoa của các giống lan Cattleya,

Dendrobium, Oncidium trong điều kiện khu vực đồng bằng Bắc Bộ

- Kết quả nghiên cứu cũng là tài liệu tham khảo có giá trị cho công tác giảng

dạy, nghiên cứu và sản xuất về cây hoa lan nói chung cũng như lan Cattleya,

Dendrobium, Oncidium nói riêng

- Đã giới thiệu được cho sản xuất 8 giống lan lai nhập nội thuộc 3 chi

Cattleya, Dendrobium, Oncidium thích nghi với điều kiện sinh thái khu vực đồng

bằng Bắc Bộ, có tính ổn định, sinh trưởng, phát triển tốt đáp ứng yêu cầu tuyển chọn những giống lan mới cho sản xuất

- Đã đề xuất được các biện pháp kỹ thuật nuôi trồng làm tăng khả năng sinh trưởng, phát triển, tăng tỷ lệ ra hoa cho các giống lan tuyển chọn Các biện pháp kỹ thuật có tính khả thi cao, có khả năng ứng dụng cho sản xuất đại trà đem lại hiệu quả thiết thực cho người trồng lan

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU

1.1 Giới thiệu chung về lan Cattleya, Dendrobium, Oncidium

1.1.1 Nguồn gốc, vị trí phân loại, giá trị kinh tế và giá trị sử dụng

Theo Nguyễn Tiến Bân [2], Trần Hợp [11], Koopowitz,- H [92] trong hệ

thống phân loại thực vật, cây hoa Lan (Orchidaceae) thuộc họ Phong Lan (Orchidaceae), bộ Lan (Orchidales), phân lớp Hành (Lilidae), lớp đơn tử diệp - một

lá mầm (Monocotyledone), thuộc ngành Ngọc Lan, thực vật hạt kín (Mangoliophyta) Họ Lan là họ có số lượng loài lớn đứng thứ hai sau họ Cúc,

khoảng 25.000 - 35.000 loài phân bố từ 68 0 vĩ Bắc đến 56 0 vĩ Nam, nghĩa là từ gần cực Bắc như Thụy Điển, Alaska xuống tận các đảo cuối cùng cực Nam ở Australia [63], [64], [66], [72], [75], [114]

Chi Cattleya (Cát lan) gồm khoảng 65 loài nguyên thuỷ và vô số loài lai

trong cùng một giống hay với giống khác Chúng có nguồn gốc ở vùng nhiệt đới châu Mỹ, phần lớn ở vùng núi, độ cao từ 600 - 1800 m Năm 1818 được các nhà

thám hiểm mang về Anh Quốc và nhà thực vật học John Lindley lấy tên Cattleya để

vinh danh William Cattley, một nhà nông học đã thành công trong việc nuôi lan tại

Anh Quốc Cattleya được gọi là nữ hoàng của các loài lan bởi vẻ đẹp đa dạng và hương thơm quyến rũ Hiện nay Cattleya đã và đang được gây trồng trên khắp thế giới Ở Việt Nam, Cattleya cũng là loài lan phổ biến, được người sản xuất và người

tiêu dùng rất ưa chuộng [46], [59]

Chi Dendrobium (lan Hoàng Thảo) là chi lớn nhất trong họ Lan, có khoảng

hơn 1.600 loài, phân bố trải dài từ Triều Tiên, Nhật Bản, Indonexia đến Úc Ở

Việt Nam ghi nhận được trên 200 loài lan Dendrobium, gần đây có thêm nhiều loài được phát hiện và mô tả Các loài lan Dendrobium có mặt ở nhiều vùng sinh thái

trong cả nước [94]

Chi Oncidium (Vũ Nữ) gồm khoảng 400 - 600 loài xuất xứ từ châu Mỹ và vùng

cận nhiệt đới Chúng có thể được tìm thấy từ Florida đến Bahamas, ở quần đảo Caribê

hay phía nam Mexico, trung và nam Mỹ đến tận Argentina [122]

Về mặt kinh tế, Hiệp hội hoa lan Quốc tế đã thống kê, ở các nước xuất khẩu lan lớn như Thái Lan, Đài Loan, Hà Lan, Úc, Nhật Bản,…doanh thu từ loại cây này đạt vài trăm triệu USD/ năm Còn ở Việt Nam, theo tính toán của các hộ trồng lan,

với phong lan cắt cành loài Dendrobium và Mokara, mỗi ha đất trồng có thể cho thu

nhập 500 triệu- 1 tỷ đồng/năm, cao hơn nhiều lần so với trồng lúa và một số hoa màu khác [53] Ngoài ra, nếu lan được dùng cho xuất khẩu thì lợi nhuận thu được còn tăng lên nhiều lần Ngoài phương diện thẩm mỹ và kinh tế, cây lan còn có nhiều giá trị khác Nhiều loài lan còn dùng để tinh chiết tinh dầu phục vụ cho ngành mỹ

phẩm, nước hoa, bánh kẹo và chữa bệnh Với giống Anoectochilus còn gọi là “Jewel

Orchids” thì lá được dùng làm rau, một món ăn quen thuộc của người Malaysia và

Indonesia Một số loài thuộc chi Cattleya giả hành và lá được dùng làm trà, thuốc Thổ dân Niu Ghinê dùng Dendrobium utile để dệt làm kiềng đeo tay như một thứ

đồ trang sức, [31] Một số loài trong chi lan Hoàng Thảo (Dendrobium) như Thạch

Hộc, Ngọc Vạn Vàng còn được dùng làm thuốc chữa sốt nóng, kém ăn, khô cổ, giảm thị lực,… vì chúng chứa nhiều alkaloid có giá trị chữa bệnh [3] Người dân

Philippin, Indonexia còn lấy sợi trong thân của các loài thuộc giống Dendrobium để

đan rổ phục vụ cho sinh hoạt đời sống [31]

1.1.2 Đặc điểm thực vật học của lan Cattleya, Dendrobium, Oncidium

1.1.2.1 Rễ

Rễ lan Cattleya thuộc loại rễ chùm, có màu trắng khi còn non và chuyển sang

màu xanh xám khi trưởng thành, có lớp sừng bóng bên ngoài giúp rễ đâm sâu vào giá

thể cứng và bảo vệ rễ khỏi các loài côn trùng cắn phá Rễ lan Cattleya lớn hơn rễ lan Hoàng Thảo (Dendrobium) và nhỏ hơn một số loài lan khác như lan Hồ Điệp (Phalaenopsis), lan Đai Châu (Rhynchostylis) Rễ lan Cattleya mọc từ giả hành,

bám chặt vào giá thể, có khả năng hút nước và dinh dưỡng tốt, khả năng tái sinh mạnh, khả năng phát triển chiều dài rễ ở mức trung bình [25], [28]

Rễ lan Dendrobium cũng thuộc rễ chùm, được hình thành từ các đốt thân

chính (thân ngầm), rễ có khả năng tái sinh mạnh, hút nước và dinh dưỡng tốt, ngoài

ra chúng còn có khả năng quang hợp Để phù hợp với các điều kiện sống khác nhau,

rễ lan Dendrobium có sự đa dạng về hình thái và cấu trúc Các loài Dendrobium

sống hoại thì rễ có dạng búi nhỏ dày đặc các vòi hút ngắn, hút chất dinh dưỡng từ xác thực vật Nhiều loài lại có rễ đan thành búi chằng chịt, đây là nơi thu gom mùn của vỏ cây để làm nguồn dự trữ chất dinh dưỡng [11], [24]

Rễ Oncidium thuộc loại rễ chùm, mọc ra từ giả hành Rễ phát triển rất mạnh,

có nhiều rễ phụ Rễ Oncidium có màu trắng sáng, nhỏ hơn so với rễ Dendrobium hay Cattleya Rễ có khả năng hút nước và dinh dưỡng tốt, khả năng tái sinh mạnh

Nghiên cứu đặc điểm về rễ của các giống lan Cattleya, Dendrobium,

Oncidium cho thấy chúng có đặc điểm chung là hệ thống rễ chùm có khả năng phát

triển và tái sinh mạnh, do vậy trong sản xuất cần sử dụng các loại giá thể có độ thoáng, độ xốp phù hợp mà vẫn đảm bảo giữ ẩm tốt

1.1.2.2 Thân

Cattleya là loài phụ sinh, thuộc nhóm đa thân Thân có giả hành cao trung

bình, tròn hay hơi dẹp, thường to mập ở giữa, hai đầu hẹp lại Các giả hành hơi khít nhau, lúc non có bẹ màu xanh bọc lại, lúc già các bẹ khô trở nên có màu trắng bạc

Ở mỗi đỉnh của giả hành có 1-2 lá, không có bẹ lá [28]

Dendrobium là lan đa thân, thân dài được tạo bởi nhiều đốt, trên các đốt có

bẹ lá bao bọc và mỗi đốt có một mầm ngủ Mầm ngủ có khả năng tái sinh thành một

cá thể mới Các đốt thân cũng là nơi mọc ra các chồi hoa Đốt thân Dendrobium rất phong phú về hình dạng, hình trụ, hình trám, có múi hay dẹt, cong Dendrobium

vừa có thân thật, vừa có giả hành Giả hành chứa diệp lục, dự trữ nước và chất dinh dưỡng, đa số có màu xanh bóng nên có thể quang hợp [24]

Oncidium cũng là loài lan đa thân, có thân là những giả hành to hoặc nhỏ,

phía trên có 1 lá hoặc 2 lá tùy giống Phần lớn Oncidium có giả hành hình bầu dục,

xốp, một số lại nhỏ và cứng Giả hành cũng đóng vai trò là nơi dự trữ nước và dinh dưỡng cho cây Mặt khác, giả hành có khả năng tái sinh mạnh, do vậy có thể nhân

giống Oncidium bằng phương pháp tách chiết [31]

1.1.2.3 Lá

Lan Cattleya có lá dày, to, màu xanh đậm, dai và bền, mọc ở đỉnh giả hành

Tuổi thọ của lá khoảng từ 1,5 - 2 năm Các giống khác nhau có kích thước lá khác

nhau Căn cứ vào đặc điểm thân, lá, người ta chia lan Cattleya thành 2 nhóm chính:

- Nhóm 1 lá: Trên mỗi giả hành mang 1 lá duy nhất ở đỉnh Giai đoạn nhỏ, còn non có thể có 2 - 3 lá bao lấy giả hành Khi cây lớn các lá bao khô và chết

Nhóm Cattleya 1 lá thường có hoa to hơn nhưng số lượng ít hơn từ 1 - 6 hoa có môi

sặc sỡ, độ bền cao

- Nhóm 2 lá: Trên mỗi giả hành mang 2 lá ở đỉnh, cá biệt có giả hành mang 3

lá Nhóm này thường có nhiều hoa hơn (hoa chùm), tuy nhiên hoa nhỏ hơn, môi nhỏ

và dày hơn, độ bền hoa cũng kém hơn nhóm Cattleya 1 lá [28]

Dendrobium cũng như hầu hết các loài phong lan đều là cây tự dưỡng, có hệ

thống lá phát triển rất đầy đủ Lá có nhiều hình thái khác nhau như mỏng mềm, dai cứng, mọng nước , có loại lá dẹt, lá dài hoặc hình trụ Phiến lá thường có màu xanh bóng, đôi khi hai mặt lá có màu khác nhau (thường mặt dưới lá có màu xanh đậm hay tía), mặt trên lại khảm thêm nhiều màu sặc sỡ [11]

Lan Oncidium có 1 đến 3 lá mọc trên giả hành Tuỳ theo giống có lá dày và cứng như tai lừa (Onc Mule ear) hoặc dài và mềm như nhiều giống khác Lá có

màu xanh đậm hoặc nhạt, ngắn, to hoặc thuôn dài Lá cũng có kích thước khác nhau tuỳ giống, có thể ngắn vài cm đến 30 cm [60], [122]

1.1.2.4 Hoa

Hoa lan Cattleya có 3 cánh đài hầu như bằng nhau, và hai cánh bên luôn to

hơn cánh đài, có khi rất to Môi to, 3 thuỳ với thuỳ bên rộng lớn có mép cong về trên che kín trụ, thuỳ giữa trải ra rộng lớn, mép nhăn hay gợn sóng, đôi khi không phân biệt được 3 thuỳ rõ rệt Trụ khá cao, hơi cong, đầu trụ là nhị đực có nắp che Bao phấn gồm 2 buồng, 4 khối phấn xếp thành từng cặp, phấn khối có hình đĩa màu vàng,

mỗi cái có một vỉ phấn cong nhỏ Môi lan Cattleya có màu sắc hết sức đa dạng và mùi thơm quyến rũ Tuy nhiên độ bền của lan Cattleya thường ngắn hơn nhiều loài

lan khác, từ 1 - 3 tuần tuỳ giống Cuống hoa mọc ở đỉnh sinh trưởng (đầu mút của giả

hành, phía trong lá), mỗi giả hành chỉ có một cuống hoa Mỗi cành hoa có 1 - 6 hoa với nhóm 1 lá và 5 - 15 hoa với nhóm 2 lá Hoa có khả năng đậu quả tốt [53]

Dendrobium có hoa mọc từ thân thành từng chùm hay từng hoa đơn Các

chồi hoa có thể mọc trên các đốt thân mới hoặc cũ Vị trí của hoa trên thân cũng biến đổi, có thể từ các nách lá hay từ các mắt ngủ trên thân gần ngọn, cũng có thể

trên ngọn cây Hoa có thể rủ xuống hay thẳng đứng Hoa Dendrobium có dạng chùm, bông hay chuỳ mang nhiều hoa dày đặc Dendrobium có số lượng cành hoa

nhiều hơn bất kỳ loại lan nào khác Một thân có thể có từ 1 - 4 cành hoa, mỗi cành mang từ 5 - 16 hoa tuỳ giống, độ tuổi của cây và điều kiện chăm sóc Bên trong hoa

có cột nhị, nhuỵ nằm chính giữa hoa, mang phần đực ở phía trên và phần cái (đầu nhụy ở mặt trước), hốc phấn lõm lại, mang khối phấn thường song song với bao phấn Khối phấn gồm toàn bộ hạt phấn dính lại với nhau, rất cứng do tinh bột, sáp

và chất sừng cấu thành Hoa có khả năng đậu quả rất cao Màu sắc của hoa rất phong phú và độ bền dài, trung bình từ 1 - 2 tháng [31]

Hình 1.1 Hình ảnh chung về cây lan Cattleya, Dendrobium, Oncidium

(Nguồn: Internet)

Các giống lan Oncidium có hình dạng hoa gần giống nhau nhưng có màu sắc, kích thước và một vài đặc điểm nhỏ khác nhau Hầu hết hoa Oncidium có màu vàng

hay màu nâu, một vài loài có màu đỏ hoặc nâu sẫm Độ dài cành hoa có những

giống dài 50 - 60 cm như Onc falcipetalum, Onc carthagenense, Onc divaricatum v.v… và cũng có những giống cành hoa ngắn như Onc cheirophorum Oncidium

thường nở hoa vào mùa xuân hay mùa hè, cũng có những cây nở vào mùa thu Mỗi giò mang từ 30 đến 100 hoa và có nhiều giống hoa lớn đến 4 - 5 cm [60], [122]

1.1.2.5 Quả

Quả lan nói chung và 3 loài lan Cattleya, Dendrobium, Oncidium nói riêng

thuộc loại quả nang, nở ra theo 3 - 6 đường nứt dọc Có dạng từ quả cải dài đến dạng hình trụ ngắn, phình ở giữa Khi chín, quả nở ra và mảnh vỏ còn dính lại với nhau ở phía đỉnh và phía gốc Ở một số loài khi quả chín nứt theo 1 - 2 khía dọc, thậm chí không nứt ra mà hạt chỉ ra khỏi vỏ khi vỏ này bị mục nát [2]

1.1.2.6 Hạt

Hạt lan Cattleya, Dendrobium, Oncidium rất nhiều, nhỏ li ti, khối lượng toàn

bộ hạt trong một quả chỉ bằng một phần mười đến một phần nghìn milligram Hạt

có màu trắng khi còn non và màu nâu vàng khi chín Hạt chỉ cấu tạo bởi một khối chưa phân hoá, trên một mạng lưới nhỏ, xốp, chứa đầy không khí và không chứa dinh dưỡng, sau 2 - 18 tháng hạt mới chín Hạt lan rất khó nảy mầm trong điều kiện

tự nhiên nhưng nảy mầm tốt trong môi trường nhân tạo (môi trường invitro) Tuy nhiên, loài lan vẫn sinh sôi và phát triển vì có một số hạt đã gặp được loài nấm cộng sinh hỗ trợ các chất dinh dưỡng để cây lan con lớn dần đến khi bộ rễ và lá phát triển

để có thể tự nuôi sống bản thân chúng [33]

1.1.3 Yêu cầu ngoại cảnh của lan Cattleya, Dendrobium, Oncidium

Lan Cattleya, Dendrobium, Oncidium yêu cầu một số điều kiện ngoại cảnh

như nhiệt độ, ẩm độ, ánh sáng, giá thể trồng, dinh dưỡng phù hợp để sinh trưởng, phát triển Việc nắm vững những yêu cầu điều kiện ngoại cảnh sẽ giúp người trồng lan có cơ sở để đưa ra các biện pháp kỹ thuật nuôi trồng, sản xuất lan trong điều kiện cụ thể của từng vùng nhằm đem lại hiệu quả cao nhất

1.1.3.1 Nhiệt độ

Cattleya là giống lan có thể sống được ở vùng nóng và vùng ôn đới, đặc biệt

đây là giống rất thích nghi với điều kiện khí hậu và thời tiết của Việt Nam, với một biên độ rất rộng Chính vì thế nó được trồng và phát triển rất mạnh ở tất cả các nơi, các tỉnh phía Nam, các tỉnh phía Bắc và ngay cả trên vùng cao nguyên, tuy nhiên

cách trồng có khác nhau Cattleya phát triển rất tốt ở không khí mát và ẩm, nhiệt độ

lý tưởng cho Cattleya là 21 0 C vào ban ngày và 16 0 C vào ban đêm, vùng thích hợp

cho loài này là vùng Bảo Lộc Mặt khác, lan Cattleya vẫn tăng trưởng và có thể

phát triển ở nhiệt độ cao hơn nhiệt độ lý tưởng 18 0 C vào ban ngày và 15 0 C vào ban

đêm, đó là nhiệt độ bình thường của các tỉnh phía Nam Ngoài ra, lan Cattleya cũng

phát triển tốt ở những vùng khí hậu của mùa đông với nhiệt độ 13 0 C vào ban ngày

và 10 0 C vào ban đêm, đó là nhiệt độ của các tỉnh phía Bắc Do đó có thể nói rằng

Cattleya có thể trồng và ra hoa khắp nơi ở nước ta Tuy nhiên, ở vùng lạnh mát nên

trồng loài Cattleya sophro và loài Cattleya sophrolaelio thì sự ra hoa của các loài này đều đặn hơn Điều này là do các giống lan Cattleya được xuất phát từ 2 nguồn,

một nguồn từ vùng khí hậu nóng ẩm của Brazin và một nguồn từ vùng đồi núi cao nguyên ở Columbia và Mexico [60]

Lan Dendrobium thuộc loại cây ưa nóng Phần lớn các loài lan trong chi này

thích hợp với nhiệt độ ban đêm vào khoảng 10 - 16 0 C và ban ngày vào khoảng 21 -

32 0 C Nhiệt độ ảnh hưởng lớn đến sự ra hoa của Dendrobium Ví như Dendrobium

nobile không ra hoa ở nhiệt độ thường mà chỉ tăng trưởng, nhưng chúng sẽ ra hoa

khi nhiệt độ giảm xuống 13 0 C hoặc thấp hơn Lan Bạch Câu (Dendrobium

crumenatum) đòi hỏi giảm nhiệt độ khoảng 5 - 6 0 C trong vài giờ thì 9 ngày sau chúng

triển của cây lan Đa số các loài lan thích hợp với mức ẩm độ tương đối tối thiểu

70% Khi đề cập đến ẩm độ đối với hoa lan Cattleya, Dendrobium, Oncidium người

ta thường quan tâm tới 3 loại ẩm độ là ẩm độ vùng, ẩm độ vườn và ẩm độ của chậu trồng lan Trong quá trình trồng lan sẽ căn cứ vào từng loại ẩm độ để điều chỉnh Nếu

ẩm độ của vùng cao thì ẩm độ của vườn và ẩm độ cục bộ trong chậu cũng cao, không cần tưới nước Nếu ẩm độ của vùng thấp thì nên tăng cường tưới nước [19]

Cattleya có giả hành mập, có khả năng dự trữ nước rất lớn Do đó tưới

nước thường xuyên sẽ làm cây yếu, không phát triển, đôi khi làm cây chết do thối rễ [30]

Lan Dendobium thuộc loại ưa nước trung bình, chúng cần ẩm liên tục song

không chịu được úng ngập hoặc ẩm độ quá cao Ban ngày cây cần độ ẩm 40 - 60%, ban

đêm độ ẩm thích hợp từ 60 - 90% Đối với sản xuất lan Dendrobium ở quy mô công

nghiệp cần chọn vùng có ẩm độ thích hợp, xây dựng nhà nuôi trồng tốt và đặc biệt phải biết chọn chậu, loại giá thể phù hợp với từng giai đoạn sinh trưởng của cây [28]

Lan Oncidium thích hợp với ẩm độ trung bình, cần được tưới nước thường

xuyên nhưng không chịu được úng ngập trong thời gian dài Những giống lá dày và cứng không cần tưới thường xuyên như những giống có lá mỏng và mềm [122]

1.1.3.3 Ánh sáng

Sự che sáng đối với loài lan Cattleya thay đổi khác nhau tùy loài Tuy nhiên ở

mức độ che 50% cường độ ánh sáng (khoảng 12.000 - 20.000 1ux) có thể áp dụng cho

nhiều loài lan Cattleya cần ánh sáng tán xạ [37] Trong giàn lan không treo các chậu sát

vào nhau, phải có một khoảng cách từ 15 - 20cm [52] Nếu không có giàn che, lan

Cattleya cũng có thể trồng trực tiếp ngoài ánh sáng với điều kiện là các cây được trồng

từ nhỏ ở các chậu phải đặt sát vào nhau và tiểu khí hậu nơi đó phải mát và ẩm Lan

Cattleya được trồng trong điều kiện ánh sáng tối ưu sẽ cho màu hoa đậm, cánh hoa

dày, cứng, hoa to Ngược lại, trồng ở nơi có ánh sáng yếu cây rất chậm ra hoa, khi ra hoa thường bị gục xuống, màu nhạt Ánh sáng quá mạnh cây còi cọc, ra hoa bé và hay

bị khuyết tật [54] Ngoài ra, Cattleya còn có đặc tính là rất nhạy cảm với ánh sáng về

ban đêm, dù cường độ rất yếu cũng làm cho cây không ra hoa [1]

Dendrobium là loài ưa sáng, có thể trồng trong điều kiện ánh sáng trực tiếp

hay khuyếch tán Ánh sáng hữu hiệu cho chi lan này là 60 - 70%, độ che sáng 30%

với cây ở tầng thấp và 40% với cây ở tầng trên, tương ứng với cường độ ánh sáng từ

15.000 - 30.000lux rất thích hợp cho sự phát triển của Dendrobium [28]

Oncidium phát triển tốt trong cường độ ánh sáng vừa phải Cường độ ánh

sáng thích hợp cho Oncidium từ 15.000 - 20.000 lux Những giống lá to và dày cần

nhiều ánh sáng hơn là những giống lá mỏng và mềm Do cần ít ánh nắng nên

Oncidium có thể trồng dưới ánh đèn được [122]

Từ nhu cầu ánh sáng của lan Cattleya, Dendrobium, Oncidium cho thấy

trong điều kiện khu vực đồng bằng Bắc Bộ, để phát triển sản xuất các loài lan này cần có các biện pháp điều khiển ánh sáng cho phù hợp với yêu cầu của mỗi loài lan

để tăng khả năng sinh trưởng, phát triển và ra hoa nhằm đem lại hiệu quả cao nhất đối với người trồng lan

1.1.3.4 Giá thể

Giá thể (chất nền) bao gồm tất cả các loại vật liệu bao quanh bộ rễ cây trồng Các loại giá thể khác nhau có ưu, nhược điểm khác nhau nên tuỳ theo loại lan, tuổi cây và mục đích trồng mà chọn loại giá thể thích hợp [113]

Giá thể ảnh hưởng rất lớn đến sinh trưởng, phát triển của lan Cattleya, tùy theo

vùng trồng, mùa vụ và tuổi cây mà có thể sử dụng các loại giá thể khác nhau Có thể

dùng than củi, gạch vụn, xơ dừa, đá vụn, dung nham để trồng Cattleya Ở Đà Lạt, người ta thường dùng dớn làm giá thể trồng lan Cattleya [4]

Lan Dendrobium ưa giá thể giữ ẩm tốt nhưng có độ thông thoáng nhất định Nhìn chung Dendrobium thích hợp với nhiều loại giá thể như than hoa, xơ dừa, gỗ

mục, sỏi nhẹ, ngói non Đây là những vật liệu rẻ tiền, dễ kiếm Tuy nhiên việc lựa chọn giá thể hoặc phối hợp các loại giá thể với nhau để phù hợp với từng loài, từng giai đoạn phát triển của cây sẽ đem lại hiệu quả cao nhất [28]

Lan Oncidium thích hợp với các loại giá thể nhẹ, có khả năng thoát nước tốt

Loại giá thể thường dùng như đá vụn dung nham, than hoa, đặc biệt là vỏ cây khô Dùng vỏ cây loại nhỏ cho các giống có rễ nhỏ và những giống có rễ lớn dùng vỏ cây

loại trung bình Những loại lá dày, cứng như Oncidium Mule ears hay Oncidium

ampliatum v.v có thể cột vào những miếng vỏ cây được [65]

1.1.3.5 Dinh dưỡng

Lan rất cần phân bón nhưng không chịu được nồng độ cao, vì vậy bón phân cho lan phải thực hiện thường xuyên và tốt nhất bằng cách phun qua lá Phân bón cho lan phải chứa đầy đủ các chất dinh dưỡng đa, trung và vi lượng với thành phần

và tỷ lệ phù hợp với từng thời kỳ sinh trưởng, phát triển của cây Nguyên tắc chung

là thời kỳ sinh trưởng thân lá mạnh cần hàm lượng đạm cao, hàm lượng lân và hàm lượng kali thấp, trước khi ra hoa cần lân và kali cao, đạm thấp, khi nở hoa, lan cần kali cao, lân và đạm thấp hơn [52], [108] Có thể dùng phân vô cơ và hữu cơ hỗn hợp loãng sẽ cho kết quả tốt cho sự sinh trưởng Trước mùa ngừng sinh trưởng một tháng, trong suốt một tháng bón cho lan loại phân 10:20:30 hoặc 6:30:30 để tạo sự cứng cáp cho cây trước khi cây vào mùa nghỉ [108]

Theo Minh Trí, Xuân Giao [40], lan rất mẫn cảm với việc thiếu hoặc thừa các yếu tố dinh dưỡng Các triệu chứng về bệnh sinh lý khi thừa hoặc thiếu yếu tố dinh dưỡng nào đó thường biểu hiện khá rõ

Các loài lan Cattleya có thể ra hoa bất kỳ mùa nào trong năm với điều kiện

các bộ phận sinh trưởng đủ khả năng phát triển thành một giả hành mới, chính vì thế việc bón phân cho lan ngoài mục đích duy trì sự sinh trưởng và phát triển của cây lan còn nhằm điều khiển sự ra hoa của loài lan này (trừ một số loài ít ra hoa theo mùa) [31]

Lan Dendrobium cần nhiều phân bón vào mùa hè hơn mùa đông vì mùa hè

cây tăng trưởng nhiều hơn Nếu có đầy đủ chất dinh dưỡng cây sẽ mau lớn, ra nhiều hoa và hoa to hơn Có thể dùng các loại phân có hàm lượng đạm cao để bón quanh năm và phân có hàm lượng lân, kali cao để kích thích ra hoa Dùng phân theo liều lượng của nhà sản xuất để tưới cây mỗi tuần Nếu dùng quá nhiều thì dễ bị cháy lá và cháy rễ cây [60]

Oncidium là loài lan đòi hỏi dinh dưỡng cao, có thể dùng phân bón dưới

nhiều dạng khác nhau Phân bò khô vò thành từng viên đặt trên bề mặt giá thể rất hữu hiệu cho việc hấp thu của cây qua quá trình tưới nước hàng ngày Các loại phân

vô cơ thường được pha với nước theo nồng độ khuyến cáo để tưới trong suốt mùa sinh trưởng Để đảm bảo cành hoa dài với số lượng hoa nhiều có thể bón các loại

phân có nồng độ kali cao Một tháng trước khi vào mùa nghỉ có thể bón loại phân 10-20-30 hoặc 6-30-30 để nâng cao sức chịu đựng của cây [122]

Qua nghiên cứu đặc điểm thực vật học, yêu cầu ngoại cảnh đối với các giống

lan Cattleya, Dendrobium, Oncidium cho thấy điều kiện khí hậu của Việt Nam hoàn

toàn có thể nuôi trồng các loài lan này, đặc biệt ở các tỉnh khu vực phía Nam Tuy nhiên, các tỉnh phía Bắc do có mùa đông lạnh nên cây sinh trưởng, phát triển kém

Để phát triển các giống lan này, trong sản xuất cần đặc biệt chú trọng việc sử dụng giá thể, phân bón, chất điều tiết sinh trưởng, chất kích thích ra hoa và các biện pháp điều khiển hoa nở vào các dịp lễ, Tết

1.1.4 Cơ sở khoa học của việc nhập nội các giống lan lai

- Trong những thập kỷ gần đây, các thành tựu khoa học kỹ thuật và sự phát triển nhảy vọt của công nghệ sinh học được ứng dụng một cách rộng rãi trong lĩnh vực nông nghiệp Trong đó có chọn tạo, sản xuất, xuất nhập khẩu các giống hoa lan với quy mô lớn Nhiều nước đã trở thành cường quốc sản xuất hoa lan như Thái Lan, Đài Loan,…[32]

- Nước ta có điều kiện tự nhiên thuận lợi, vị trí địa lý rất gần Thái Lan, phù hợp

với việc sản xuất hoa lan, trong đó có các chi Cattleya, Dendrobium và Oncidium Ở

Việt Nam, những giống lan bản địa thường sinh trưởng phát triển tốt, chống chịu với điều kiện ngoại cảnh, sâu bệnh hại,… song hoa thường nhỏ, màu sắc kém đa dạng, chưa đáp ứng được nhu cầu thị hiếu người tiêu dùng Xuất phát từ thực tế đó, việc nhập nội những giống lan lai mới có khả năng sinh trưởng phát triển tốt, cho chất lượng hoa cao, màu sắc đẹp, đa dạng, có hương thơm … là một yêu cầu cấp thiết

* Nguồn gốc các giống lan nhập nội thuộc 3 chi Cattleya, Dendrobium,

Oncidium của đề tài được thu thập từ Thái Lan thuộc chương trình Hợp tác khoa

học công nghệ song phương Việt Nam - Thái Lan theo Nghị định thư năm 2003

- Với 16.780 cây lan lai trong bình nuôi cấy và 2.000 cây 8 tháng tuổi thuộc tỉnh Chonburi gần thủ đô Bangkok Thái Lan Đề tài đã tiến hành khảo nghiệm đánh giá sự sinh trưởng, phát triển và ra hoa Đồng thời, triển khai các thí nghiệm nhằm nâng cao năng suất chất lượng những giống lan này

* Công tác tuyển chọn các giống lan lai thuộc chi Cattleya, Dendrobium,

Oncidium ở Thái Lan dựa trên tiêu chí cụ thể ở các giai đoạn như sau [26]:

+ Giai đoạn sau ống nghiệm

Tên giống

Chiều cao (cm)

Số nhánh/cây (nhánh)

Số lá/cây (lá)

Chiều dài lá (cm)

Chiều rộng lá (cm)

Số rễ/cây (rễ)

Lan Cattleya 5,0 - 6,0 1,0 2,0 - 2,5 4,5 - 5,5 0,8 - 0,9 3,0 - 4,0

Lan Dendrobium 6,0 - 7,5 1,0 2,5 - 3,5 5,5 - 6,0 0,6 - 0,7 4,0 - 5,0

Lan Oncidium 6,0 - 6,5 1,0 3,0 - 3,5 5,5 - 6,0 0,5 - 0,6 5,0 - 6,0 + Giai đoạn xuất vườn ươm

Tên giống

Chiều cao (cm)

Số nhánh/cây (nhánh)

Số lá/cây (lá)

Chiều dài lá (cm)

Chiều rộng lá (cm)

Lan Dendrobium 18,0 - 20,0 2,0 - 3,0 8,0 - 10,0 10,0 - 12,0 2,0 - 2,5

Lan Oncidium 13,0 - 16,0 3,0 - 3,5 4,0 - 5,0 10,0 - 13,0 1,0 - 1,5

+ Giai đoạn thuần thục (36 tháng tuổi đối với lan Cattleya, 24 tháng tuổi đối với lan

Dendrobium và lan Oncidium)

Tên giống

Chiều cao (cm)

Đường kính thân (cm)

Số nhánh/cây (nhánh)

Số lá/cây (lá)

Chiều dài lá (cm)

Chiều rộng

lá (cm)

Tỷ

lệ ra hoa (%)

Độ bền

tự nhiên (ngày)

Lan Cattleya > 30,0 1,5 -

2,0 7,0 - 10,0

7,0 - 10,0

18,0 - 20,0

2,5 - 4,5

>

30,0 > 12,0 Lan

Dendrobium > 35,0

1,5 - 2,0 5,0 - 6,0

20,0 - 25,0

14,0 - 15,0

3,0 - 4,0

10,0 - 15,0

26,0 - 30,0

2,0 - 3,0

>

50,0 > 25,0

* Điều kiện khí hậu vùng Chonburi, Thái Lan [26]:

Chonburi nằm trong vùng đồng bằng màu mỡ giáp thủ đô Bangkok của Thái Lan Khí hậu nóng ẩm với nền nhiệt độ trung bình năm dao động từ 23,8 - 32,6 0 C,

số ngày mưa trong năm tương ứng 120 ngày với lượng mưa > 1.300 mm (Theo nguồn trích từ Cục khí tượng Thái Lan, 2005)

Trên cơ sở của việc nhập nội các giống lan lai, đặc biệt là qua nghiên cứu về đặc điểm khí hậu của khu vực cung cấp giống, chúng tôi nhận thấy khu vực đồng bằng Bắc bộ Việt Nam có điều kiện khí hậu khá giống với khu vực Chonburi của Thái Lan nên hoàn toàn có cơ sở để nhập nội và phát triển những giống lan thuộc 3

chi Cattleya, Dendrobium, Oncidium

1.1.5 Cơ sở khoa học của việc chiếu sáng bổ sung

Garner và Allard (1920) [78] đã phát hiện ra hiện tượng quang chu kỳ ở thực vật nhờ sự kiểm soát khả năng ra hoa của cây Thuốc lá Cây muốn phát triển bình thường thì cần có tỷ lệ về thời gian chiếu sáng ban ngày và thời gian tối ban đêm nhất định gọi là quang chu kỳ Tuy nhiên, chỉ cần tác động quang chu kỳ thích hợp trong một quãng thời gian nhất định trong chu kỳ sống của cây thì nó vẫn ra hoa kết quả bình thường mà không cần tác động quang chu kỳ ấy trong suốt chu kỳ sống của nó

Theo tính cảm ứng quang chu kỳ của cây mà người ta chia thực vật thành nhóm cây ngày dài (từ 12 - 14 giờ/ngày), nhóm cây ngày ngắn (9 - 12 giờ/ngày), nhóm cây trung tính

Ngoài độ dài chiếu sáng, chất lượng ánh sáng cũng có ảnh hưởng đến giai đoạn này Ánh sáng có bước sóng dài (ánh sáng đỏ) thúc đẩy sự phát triển của cây ngày dài và làm chậm sự phát triển của cây ngày ngắn

Thực vật thường phản ứng với các thay đổi nhiệt độ và quang chu kỳ, vì thế trong tự nhiên điều kiện môi trường chính là yếu tố kiểm soát lên sự ra hoa tự nhiên của chúng Những cây chịu ảnh hưởng của quang chu kỳ thường được xếp vào nhóm chịu đáp ứng bởi độ chiếu sáng trong ngày, hoặc đáp ứng với độ dài đêm

Các nhà nghiên cứu đã phân lập được một sắc tố nhạy cảm ánh sáng trong

thực vật được gọi là Phytochrom Phytochrom là một protein được tìm thấy trong nhân tế bào chất của tế bào thực vật với nồng độ rất nhỏ Phytochrom thường hiện diện dưới hai dạng: một dạng hấp thu ánh sáng đỏ (Pr) và một dạng hấp thu ánh sáng đỏ đậm (Pfr) Khi Pr hấp thu ánh sáng đỏ, chúng nhanh chóng chuyển thành Pfr và ngược lại sự hấp thu ánh sáng đỏ đậm bởi Pfr nhanh chóng đổi thành Pr Dạng Pr là dạng bền vững hơn, trong tối một số Pfr trở lại dạng Pr và một số bị tiêu hủy bởi enzym Vì ánh sáng mặt trời và ánh sáng đèn điện thường chứa nhiều ánh sáng đỏ hơn ánh sáng đỏ đậm nên phần lớn Pr trong ngày sẽ biến đổi thành Pfr Tuy nhiên, ban đêm Pfr chuyển thành Pr hay bị enzym tiêu hủy đi Tỷ lệ Pfr/Pr là dấu hiệu cho cây nhận ra ngày hay đêm Nếu hầu hết sắc tố là dạng Pfr thì là ngày, nếu

tỷ lệ trên giảm đi thì là đêm

Việc xử lý ánh sáng cũng là biện pháp có hiệu quả nhằm điều khiển sự phát triển của cây trồng và có thể rút ngắn hay kéo dài thời gian sinh trưởng Điều đó có

ý nghĩa trong việc nhập nội giống cũng như trong điều khiển ra hoa

Lan Dendrobium, Oncidium là cây ngày dài, chúng sinh trưởng, phát triển tốt

ở cường độ ánh sáng 15.000 - 30.000 lux và ra hoa tốt khi thời gian chiếu sáng trong ngày đạt >12h [28], [122] Trong điều kiện mùa đông khu vực đồng bằng Bắc

Bộ, cường độ ánh sáng yếu, thường chỉ đạt 6.000 - 8.000 lux và thời gian chiếu sáng trong ngày chỉ đạt 10 - 11h nên không thuận lợi cho sinh trưởng, phát triển và

ra hoa của các loài lan này Do vậy trong sản xuất cần chiếu sáng bổ sung cho cây

để kéo dài thời gian tiếp nhận ánh sáng liên tục trong ngày nhằm giúp cây phân hóa mầm hoa và ra hoa, đặc biệt vào các dịp lễ Tết

1.2 Tình hình sản xuất và tiêu thụ lan Cattleya, Dendrobium, Oncidium trên

thế giới và ở Việt Nam

1.2.1 Tình hình sản xuất và tiêu thụ lan Cattleya, Dendrobium, Oncidium trên

thế giới

Trong suốt một thập kỷ qua, Thái Lan vẫn giữ vững vị trí quốc gia sản xuất

và xuất khẩu hoa lan lớn nhất thế giới 50% hoa lan ở Thái Lan được trồng để xuất khẩu, 50% còn lại tiêu thụ trong nước Hàng năm, Thái Lan sản xuất tới 31,6 triệu

cây con Trong đó, Dendrobium chiếm 80%, Mokara và Oncidium chiếm 5% trong

số các giống hoa lan cắt cành [50] Chỉ tính riêng 6 tháng đầu năm 2007, Thái Lan

đã thu được hơn 30 triệu USD từ phong lan [47] Năm 2009, trị giá lan xuất khẩu Thái Lan là 79,8 triệu USD Hoa lan Thái xuất khẩu phần lớn thuộc nhóm lan

Dendrobium, hơn 80% lượng hoa thuộc nhóm này trên thị trường thế giới có xuất

xứ từ Thái Lan Dendrobium chiếm đến 94,73 % tổng số hoa lan cắt cành và 51,4 %

tổng số cây lan xuất khẩu của Thái Lan [100] Chủ tịch Hiệp hội các nhà xuất khẩu hoa lan của Thái Lan Anek Chaiapichiphaibul cho biết, Nhật Bản hiện đang là thị trường tiêu thụ lớn nhất chiếm 50% giá trị xuất khẩu hoa lan của Thái Lan, tiếp theo

là Liên minh châu Âu và Mỹ (40%) Mặc dù là cường quốc xuất khẩu hoa lan, nhưng năm 2009 Thái Lan vẫn phải nhập từ 0,9 - 1 triệu USD tổng giá trị hoa lan cắt cành và lan cây để phục vụ nhu cầu tiêu dùng trong nước Hiện nay Thái Lan có khoảng hơn 1000 loại lan bao gồm các giống lan thuần và lan lai [48]

Ở Đài Loan, diện tích trồng hoa cây cảnh là 12.481 ha, trong đó diện tích trồng hoa lan là 484 ha Lan Hồ điệp của Đài Loan được cả thế giới ngưỡng mộ và trở thành nơi sản xuất lan Hồ điệp chủ yếu trên toàn cầu [100] Những năm gần đây, Đài Loan cũng đang tập trung phát triển mạnh các loài lan có giá trị kinh tế cao như

Cattleya, Dendrobium, Oncidium với chất lượng hoa thương phẩm tốt đã được tiêu

thụ khắp nơi trên thế giới, nguyên nhân chính của sự thành công là do Đài Loan đã thành lập được một hệ thống lai tạo giống lan mới hàng đầu thế giới

Năm 1987 Singapore bắt đầu nghề trồng hoa lan xuất khẩu trên quy mô lớn, các trang trại trồng hoa lan đã không ngừng được mở rộng Năm 1993 Singapore đã xuất khẩu 3,8 triệu cành đến châu Âu và một số lượng lớn đến thị trường Nhật Năm 1992, xuất khẩu đạt hơn 18 triệu USD, năm 1995 đạt 37 triệu USD, chiếm 12% thị trường phong lan trên thế giới [12] Thời điểm hiện tại Singapore đang tập

trung sản xuất hai loại lan cắt cành chính là Dendrobium và Oncidium [47]

Trung Quốc là nước có truyền thống chơi lan lâu đời Hiện Trung Quốc là nước sản xuất và tiêu thụ hoa cắt cành lớn trên thế giới với sản lượng hàng năm chiếm 1/3 tổng sản lượng hoa thế giới Nước này đang đề ra kế hoạch phấn đấu đến

năm 2020 tăng lượng hoa lan cắt cành xuất khẩu đạt 5 tỷ cành, tăng 1,2 tỷ cành so

với năm 2010 Trong đó tập trung chủ yếu vào các loài Cattleya, Dendrobium và

Oncidium [48]

Công nghiệp hoa cắt cành ở Malayxia là một ngành mới phát triển so với các lĩnh vực nông nghiệp khác Malayxia có tổng số diện tích trồng hoa cắt cành khoảng trên 1.218 ha trong đó 580 ha trồng hoa lan Giống hoa lan được trồng phổ biến là

Dendrobium, Aranda, Oncidium và Mokara chiếm 97% hoa lan cắt cành của

Malayxia [55] Thị trường chính của Malayxia là Nhật, Singapore và Hồng Kông, trong đó Nhật Bản là thị trường hàng đầu của các loại hoa lan cắt cành

Indonexia là nước có nhiều loài phong lan thứ hai thế giới, chỉ sau Brazil, chiếm khoảng 5.000 trong tổng số 26.000 loài phong lan hiện có trên toàn cầu Tuy nhiên, nước này hiện vẫn đứng sau Malayxia, Thái Lan, Singapore về trồng và xuất khẩu phong lan [56]

Ấn Độ đã đưa tiến bộ kỹ thuật cấy mô vào nghề trồng lan để sản xuất mỗi năm 10 triệu cây lan các loại Mặt khác, Ấn Độ được xem là nước có nhiều giống lan nguyên thuỷ, với khoảng 1300 giống Mặc dù trước đây bị khai thác triệt để, nhưng tới nay Nhà nước đã hình thành các khu bảo tồn bảo vệ các loài lan quí để phục vụ cho ngành trồng lan thương mại, trong đó chủ yếu hướng vào sản xuất các

loại hoa lan cắt cành chịu nhiệt ở một số giống thuộc các chi Dendrobium, Mokara,

Oncidium [7]

Ở Hawai, nền công nghiệp trồng lan cũng tăng lên mạnh mẽ trong 20 năm qua, tập trung chủ yếu vào các loài lan rừng và lan công nghiệp Thu nhập tăng từ 2,2 triệu USD trong năm 1980 lên tới 7,7 triệu USD năm 1990, và đạt 18,2 triệu USD năm 2002, đến năm 2006 đạt khoảng 22 triệu USD [119]

Ở Mỹ, nhu cầu sử dụng hoa lan Cattleya và Dendrobium rất lớn Năm 2007

tổng giá trị nhập khẩu hoa lan gần 144 triệu USD, tăng gần 12% so với năm 2006

và đứng thứ hai so với những cây hoa khác [119]

Thị trường xuất khẩu hoa lan trên thế giới ngày càng mở rộng Liên minh châu Âu (EU), Bắc Mỹ và Nhật Bản hiện vẫn là các khu vực tiêu thụ hoa lan cắt

cành lớn nhất, mặc dù Trung Quốc cũng đang trở thành thị trường quan trọng Chỉ riêng 25 nước thuộc EU đã chi trung bình 13,7 tỷ USD/năm (CBI, 2007) cho tiêu

dùng hoa lan cắt cành, chủ yếu là Dendrobium và Oncidium, chiếm trên 50% tổng

mức tiêu dùng hoa lan thế giới Trong đó Đức đứng đầu với khoảng 3 tỷ euro mỗi năm Năm nước có nhu cầu lớn tiếp theo là Anh (2,82 tỷ), Pháp (1,85 tỷ), Ý (1,62 tỷ), Tây Ban Nha (0,99 tỷ) và Hà Lan (0,89 tỷ) [118], Nhật Bản có nhu cầu tiêu dùng 5,4 triệu USD hoa lan cắt cành/năm, Mỹ 5,5 tỷ USD [119] Có thể nói rằng sản xuất lan đã đem lại lợi nhuận rất cao cho các nước đang phát triển và phát triển

Bên cạnh đó, hoa lan Cattleya, Dendrobium, Oncidium chiếm phần lớn trong tổng

số lượng sản xuất và tiêu thụ hoa lan trên thế giới Điều đó chứng tỏ các loài hoa này mang lại hiệu quả kinh tế cao và được người tiêu dùng ưa chuộng

Cattleya, Dendrobium, Oncidium là những loại lan phổ biến, đem lại hiệu quả kinh tế cao đối với ngành sản xuất hoa lan của các nước trên thế giới Những năm gần đây, nhờ việc mở rộng phát triển sản xuất các loài lan này đã đem lại nguồn lợi nhuận kinh tế đáng kể cho các nước như Thái Lan, Đài Loan, Singapore, Trung Quốc Việt Nam với điều kiện khí hậu tương tự như các nước này và người trồng lan có kinh nghiệm, chúng ta hoàn toàn có thể phát triển các giống lan

Cattleya, Dendrobium, Oncidium

1.2.2 Tình hình sản xuất và tiêu thụ lan Cattleya, Dendrobium, Oncidium ở

Việt Nam

Theo số liệu thống kê của Tổng cục Hải quan, kim ngạch nhập khẩu phong lan cắt cành qua đường chính ngạch của nước ta trong tháng 02/2007 là 26,515 nghìn USD, giảm 20,17% so với tháng 01/2007 nhưng vẫn tăng 51,76% so với tháng 12/2006 Thị trường nhập khẩu lan cắt cành chính của Việt Nam trong thời

gian qua là Thái Lan với gần 95% lượng lan cắt cành, chủ yếu là Dendrobium và

Oncidium [7], [47], [50]

Trong tháng 9/2008, kim ngạch xuất khẩu hoa phong lan Việt Nam lại tăng rất mạnh, tăng 218% so với tháng 8/2008, đạt 61 nghìn USD Nhật Bản là thị trường xuất khẩu hoa lan tiềm năng của Việt Nam [49]

Tuy nhiên, diện tích trồng hoa lan ở Việt Nam còn ở mức hết sức khiêm tốn, chỉ chiếm 10% diện tích các loại hoa đang được trồng [23] Sản xuất hoa lan ở Việt Nam tập trung theo 2 hướng chính:

- Sản xuất theo quy mô công nghiệp các loài lan mới lai tạo hoặc được nhập nội (lan công nghiệp)

- Khai thác và nuôi trồng các loài hoa lan bản địa (lan rừng) [31]

Ở miền Bắc, một số cơ quan nghiên cứu như Viện Di truyền Nông nghiệp, Viện Sinh học Nông nghiệp, trường Đại học Nông nghiệp Hà Nội, trong những năm vừa qua đã tập trung nghiên cứu các phương pháp nhân giống vô tính invitro và đã sản xuất mỗi năm hàng vạn cây con giống hoa lan có giá trị [28] Viện Nghiên cứu Rau quả đang triển khai dự án “Nhân giống và phát triển sản xuất các giống lan Hoàng Thảo bản địa” và đã có sản phẩm đưa ra thị trường phục vụ người tiêu dùng [46]

Tại Viện sinh học Nông nghiệp thuộc Trường Đại học Nông nghiệp Hà Nội

đã sản xuất hàng vạn cây giống hoa lan có giá trị kinh tế như Phalaenopsis,

Cattleya, Dendrobium…, đặc biệt là một số loài lan Hoàng Thảo có giá trị như

Thạch Hộc, Ngọc Vạn Vàng [28]

Trung tâm kỹ thuật Rau - Hoa - Quả Hà Nội, 2 năm trở lại đây, phòng nuôi cấy mô hoạt động cho ra đời mỗi năm hàng vạn cây lan Hồ điệp giống và hàng vạn

cây giống lan khác như Cattleya, Dendrobium, Oncidium Đặc biệt đã thành công

trong việc nhân giống lan Hồ Điệp và các loại lan Hoàng Thảo rừng [49]

Hải Phòng xây dựng khu Nông nghiệp công nghệ cao (Mỹ Đức, An Lão) với mục tiêu sản xuất 300.000 cây giống hoa lan bằng công nghệ của Viện Sinh học Nông nghiệp - trường Đại học Nông nghiệp Hà Nội và của Hiệp hội hoa Thái Lan Tất cả những chính sách đầu tư trên đã đem lại hiệu quả to lớn thúc đẩy ngành sản xuất lan công nghiệp phát triển và thu được nhiều thành tựu, đáp ứng nhu cầu trong nước và một phần được xuất ra thị trường quốc tế đem lại nguồn thu ngoại tệ cho quốc gia và thu nhập lớn cho người sản xuất, người kinh doanh trong lĩnh vực này [34]

Lan bản địa (lan rừng) chủ yếu phát triển nhỏ lẻ và được nuôi trồng ở quy mô

hộ gia đình, tập trung chủ yếu ở Hà Nội và một số vùng phụ cận Xã Đông La, La

Phù, La Khê - Hoài Đức - Hà Nội những năm gần đây trở nên nổi tiếng với nghề trồng lan, đây được coi là trung tâm nuôi trồng phong lan rừng lớn nhất miền Bắc Đến nay cả xã đã có 52 hộ trồng lan, trong đó có hơn 30 hộ có diện tích vườn lan từ

500 đến 1000 m2, tập trung nhiều nhất ở thôn Đông Lao và Đồng Nhân với những vườn lan như Huyền Chân, Trường Uyên, Thực Hà, Tiền Hảo, chủ yếu là chi lan Hoàng Thảo (Tam Bảo Sắc, Phi Điệp, Nhất Điểm Hồng ) Theo lãnh đạo xã Đông

La, nghề trồng lan đã đóng góp đáng kể cho phát triển kinh tế của địa phương, tạo việc làm, tăng thu nhập cho người lao động Trung bình mỗi năm, trừ chi phí, một hộ trồng lan cũng có lãi hàng trăm triệu đồng, gấp nhiều lần nghề nông nghiệp khác [57]

Bên cạnh Đông La, một số địa phương như Gia Lâm, Đông Anh (Hà Nội), Văn Giang (Hưng Yên), Mộc Châu (Sơn La), Phổ Yên (Thái Nguyên) cũng đang có nhiều hộ gia đình tập trung đầu tư vào sản xuất và nuôi trồng phong lan bản địa, với quy mô từ 300- 500m 2 , phổ biến là các loài Đai Châu, Đuôi Cáo, Hoàng Thảo, Quế Lan Hương và một số loài lan Hài [7]

Ở một số vùng núi cao như Sapa (Lào Cai), Tam Đảo (Vĩnh Phúc) có điều kiện rất thích hợp cho việc trồng hoa lan, nhờ đó diện tích trồng lan đã tăng từ 20 ha lên 50 ha trong các năm từ 2003 - 2005 Công ty TNHH Cửu Long (Bắc Ninh), Công ty TNHH Hoàng Lan (Hà Nội) có diện tích trồng lan tới 3 ha/một doanh nghiệp [14], ngoài các loại lan công nghiệp như Hồ Điệp, Cát lan, Vũ Nữ, Hoàng Thảo cũng đã phát triển thêm các giống lan rừng, làm phong phú thêm các sản phẩm hàng hoá

Thành phố Hồ Chí Minh với khí hậu ấm áp quanh năm, là trung tâm văn hoá, kinh tế, chính trị, khoa học kỹ thuật khu vực phía Nam có tiềm năng lớn về nuôi trồng và kinh doanh hoa lan Vào năm 1986, lần đầu tiên một qui trình nhân giống,

nuôi trồng lan Dendrobium cấy mô từ lan con đến nở hoa đã được hãng Hàng

không Sân bay Tân Sơn Nhất kết hợp với vườn lan T78 - Thành phố Hồ Chí Minh thử nghiệm thành công [59] Thực hiện chương trình chuyển dịch cơ cấu cây trồng theo hướng tăng giá trị trên đơn vị diện tích đất canh tác, trong vài năm trở lại đây, nông dân ở vùng ven và ngoại thành của thành phố Hồ Chí Minh đã chú trọng phát triển nhanh diện tích trồng hoa lan Giai đoạn 2005 - 2006 thực hiện đầu tư 20 ha

nuôi trồng hoa lan và 20 ha trồng cây cảnh (Dự án đầu tư, phát triển hoa và cây cảnh tại thành phố Hồ Chí Minh tháng 7/2005) Đến năm 2008, diện tích trồng lan của thành phố đã tăng lên gần 80 ha và năm 2010 là 200 ha Tại các huyện Củ Chi, Hóc Môn, Bình Chánh và quận 12 đã có các hộ trồng hoa lan với quy mô 2 ha Theo Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, hiện nay tại thành phố Hồ Chí Minh

và các tỉnh lân cận như Tây Ninh, Đồng Nai, Bình Dương… có trên 100 loài lan khác nhau Các loại hoa lan này có thể cho doanh thu từ 500 triệu - 1 tỷ

đồng/ha/năm, chủ yếu là hoa cắt cành thuộc nhóm Dendrobium và Mokara, chiếm

tỷ lệ ít hơn là lan Cattleya và Oncidium [58]

Các chính sách đầu tư của nhà nước hầu hết tập trung vào lan cắt cành và sản

xuất cây con giống của một số loài lan công nghiệp như Hồ Điệp (Phalaenopsis), Cát lan (Cattleya), Vũ Nữ (Oncidium), Hoàng Thảo (Dendrobium) và một số loài

lan khác Các dự án đầu tư phát triển hoa cây cảnh của các tỉnh đều hướng tới sản xuất lan cắt cành, đặc biệt ở các tỉnh phía Nam Tại hội thảo về hiện trạng và hướng phát triển hoa lan trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh năm 2005, Phó Chủ tịch thường trực Thành phố Nguyễn Thiện Nhân đã khẳng định với thế mạnh là hoa

nhiệt đới, lan Dendrobium, Oncidium, Mokara cắt cành sẽ trở thành cây chủ lực của

thành phố Hồ Chí Minh nói riêng và khu vực phía Nam nói chung [31]

Hiện nay có một số công ty lớn, trong đó có những công ty nước ngoài trồng phong lan tại Đà Lạt (Lâm Đồng), thành phố Hồ Chí Minh, Đồng Nai với diện tích mỗi doanh nghiệp khoảng 40 - 50 ha như công ty Dalat Hasfarm, công ty Lâm Thăng của Đài Loan Tháng 8/2004 Lâm Đồng đã thành lập Hiệp hội hoa lan “Dalat orchid Association” với mục đích là tập hợp những người yêu mến và có kinh nghiệm trồng lan tiến tới phát triển nhân rộng, sản xuất theo hướng hàng hoá Hiện nay, mỗi năm Đà Lạt sản xuất được khoảng 200.000 cành lan cắt [53] Trang trại Rinsun tại Gia Hiệp (Di Linh, Lâm Đồng) đã đầu tư trang thiết bị hiện đại có thể tự tạo ra nguồn cây giống để sản xuất Trang trại đã đầu tư 1 ha diện tích nuôi trồng

hiện đại, cung cấp hàng ngàn chậu lan Cattleya mỗi năm Ngoài tiêu thụ trong nước,

các loại lan công nghiệp của trang trại này còn xuất khẩu sang Mỹ, Nhật, các nước Đông Nam Á và châu Âu

Bằng kỹ thuật nhân giống vô tính, hàng năm Trung tâm Giống và Kỹ thuật cây trồng, thuộc Sở Nông nghiệp & PTNT Phú Yên, đã cung ứng 250.000 cây phong lan

gồm các loài Dendrobium, Mokara, Cattleya cho các doanh nghiệp tại thành phố Hồ

Chí Minh để xuất khẩu Dự kiến sắp tới, mỗi năm Trung tâm sẽ cung cấp khoảng 300.000 - 500.000 cây phong lan để xuất khẩu sang Canada, Đài Loan [46]

Đối với thị trường trong nước, sản lượng hoa phong lan cũng chưa đáp ứng được nhu cầu của người tiêu dùng Các cơ sở sản xuất hoa lan cũng chỉ đáp ứng được 30 - 40% nhu cầu lan cắt cành còn lại phải nhập từ các nước khác Hiện nay, mỗi năm Việt Nam vẫn phải chi hàng tỷ đồng để nhập phong lan từ các nước láng giềng cho nhu cầu nội địa Thị trường nhập khẩu lan cắt cành chính của Việt Nam

trong thời gian qua là Thái Lan với gần 90% lượng lan cắt cành (Dendrobium) và lan chậu (Cattleya, Oncidium) [40]

Theo Đồng Văn Khiêm, Công ty Phong lan Xuất khẩu Thành phố Hồ Chí Minh thì khó khăn lớn nhất là Nhà nước chưa có chính sách phát triển ngành lan, chưa có một văn bản nào để khuyến khích, chính sách thuế không rõ ràng Mặt khác, sản xuất lan còn tản mạn, chưa tập trung vào các loài lan có giá trị kinh tế cao

như Cattleya, Dendrobium, Oncidium [51]

Như vậy, vấn đề sản xuất, kinh doanh, hoa lan ở Việt Nam từ trước đến nay vẫn ở dạng tiềm năng Trong khi đó, sức cạnh tranh trên thị trường thế giới là rất lớn Những hoạt động kinh doanh và xuất khẩu trong thời gian qua chỉ mới có ý nghĩa khởi động, hứa hẹn một sự phát triển trong tương lai dựa trên những điều kiện thuận lợi sẵn có cho sự phát triển ngành trồng lan

1.3 Tình hình nghiên cứu cây lan Cattleya, Dendrobium, Oncidium trên thế

giới và ở Việt Nam

1.3.1 Tình hình nghiên cứu cây lan Cattleya, Dendrobium, Oncidium trên thế giới

Trong nhiều năm qua, do giá trị kinh tế và giá trị thẩm mỹ của cây hoa lan cao mà trên thế giới các nước tiên tiến đã sử dụng các kỹ thuật truyền thống và hiện đại vào chọn tạo giống hoa nói chung và hoa lan nói riêng đã đạt được những kết quả rất khả quan, đặc biệt là trên một số giống lan công nghiệp như Vũ Nữ