Đề bài số 2 trình bày mối quan hệ biện chứng giữa nội dung và hình thức nêu ý nghĩa phương pháp luận

Nội dung và hình thức là một cặp phạm trù trong phép biện chứng duy vật của chủ nghĩa Mác - Lênin, thể hiện mối quan hệ biện chứng giữa nội dung và hình thức, nhưng nội dung là phạm trù

TRƯỜNG ĐẠI HỌC PHENIKAA

KHOA KHOA HỌC CƠ BẢN

***

BÀ

I TẬP LỚN

Đề bài số 2:

“Trình bày mối quan hệ biện chứng giữa nội dung và hình

thức? Nêu ý nghĩa phương pháp luận?”

Giảng viên hướng dẫn : ThS Đồng Thị Tuyền

Sinh viên thực hiện : Nguyễn Thị Ngọc Anh

Mã sinh viên :

Lớp tín chỉ : Triết học Mác – Lênin -2-1-22 (N02)

Hà Nội, năm 2022

MỤC LỤC

1.MỞ ĐẦU 1

2 NỘI DUNG 2

2.1 Phạm trù nội dung 2

2.2 Phạm trù hình thức 2

2.3.Mối quan hệ biện chứng giữa nội dung và hình thức 3

2.3.1 Nội dung, hình thức của sự vật, hiện tượng tồn tại thống nhất chặt chẽ 3

2.3.2 Nội dung quyết định ý thức 3

2.3.3 Cùng một nội dung có thể có thể hiện dưới nhiều hình thức khác nhau và ngược lại 4

2.4 Ý nghĩa phương pháp luận 6

3 KẾT LUẬN 8

3.1.Nội dung trọng tâm của bài 8

3.2 Liên hệ bản thân sinh viên 8

TÀI LIỆU THAM KHẢO 10

1. MỞ ĐẦU

“Với sự ra đời vủa triết học Mác – Lênin, triết học là hệ thống các quan điểm lý luận chung nhất về thế giới và vị trí con người trong thế giới đó, là khoa học về những quy luật vận động, phát triển chung nhất của tự nhiên, xã hội và tư duy”[(1),22] Với phương pháp nghiên cứu của triết học: xem xét thế giới như một chỉnh thể giữa các yếu tố và tìm cách đưa ra hệ thống các quan niệm về chỉnh thể đó, tri thức triết học mang tính khái quát cao dựa trên

sự trừu tượng hóa sâu sắc về thế giới, về bản chất cuộc sống với con người Triết học chính là sự diễn tả thế giới quan bằng lý luận, bằng khái niệm, phạm trù, quy luật, học thuyết và giữa chúng có sự liên kết tạo thành hệ thống Các quy luật cơ bản của phép biện chứng duy vật trong triết học Mác -Lênin là: quy luật về lượng và chất, quy luật mâu thuẫn và quy luật phủ định của phủ định

“Phạm trù là khái niệm rộng nhất phản ánh những mặt, những thuộc tính, những mối liên hệ cơ bản nhất, phổ biến nhất của các sự vật, hiện tượng thuộc một lĩnh vực nhất định.” [(2), 24] Các cặp phạm trù cơ bản, đó

là cái chung - cái riêng, nguyên nhân - kết quả, tất nhiên - ngẫu nhiên, nội dung - hình thức, bản chất - hiện tượng, khả năng - hiện thực

Nội dung và hình thức là một cặp phạm trù trong phép biện chứng duy vật của chủ nghĩa Mác - Lênin, thể hiện mối quan hệ biện chứng giữa nội dung và hình thức, nhưng nội dung là phạm trù chung cấu thành mọi mặt Các yếu tố và quá trình của sự vật, còn hình thức là phạm trù biểu hiện cách thức tồn tại và phát triển của sự vật Trong cặp phạm trù nội dung – hình thức, phép duy vật biện chứng đề cập chủ yếu đến hình bên trong liên quan đến nội dung và kết cấu nội dung chứ không chỉ hình thức bên ngoài của sự vật Chúng ta sẽ cùng nghiên cứu để hiểu rõ hơn về vấn đề này

2 NỘI DUNG 2.1 Phạm trù nội dung

“Nội dung là phạm trù dùng để chỉ sự tổng hợp tất cả những mặt, những yếu tố, những quá trình tạo nên sự vật, hiện tượng.” [(2), 26] Nội dung không chỉ bao gồm các thành phần và sự tương tác của chúng với nhau, tức là các tương tác bên trong, mà còn quản lý các tương tác với các đối tượng bên ngoài khác Nội dung là chất liệu cấu thành sự vật, hiện tượng Vì vậy, nó được coi là bộ phận bên trong của sự vật, được chứa đựng hoặc thể hiện dưới hình thức Có thể lấy nội dung của một tác phẩm văn học làm ví dụ, đó

là tư tưởng, hình tượng nghệ thuật và tất cả các yếu tố của tác phẩm, được tác giả phản ánh và giải quyết các vấn đề của chúng trong một số sự việc của đời sống hiện thực

2.2 Phạm trù hình thức

“Hình thức là phạm trù dùng để chỉ phương thức tồn tại và phát triển của

sự vật, hiện tượng đó, là hệ thống các mối liên hệ tương đối bền vững giữa các yếu tố của nó.” [(2), 26] Hình thức là phương thức biểu hiện sự tồn tại và phát triển của sự vật, hiện tượng; là hệ thống các mối liên hệ tương đối ổn định giữa các yếu tố Nói một cách ngắn gọn, nếu nội dung là tòan bộ những yếu tố cấu thành sự vật, hiện tượng thì hình thức là kết cấu của sự vật, hiện tượng đó

Chúng ta cần phân biệt khái niệm “hình thức” trong triết học với hình thức bên ngoài của sự vật “Hình thức” được đề cập trong chủ nghĩa duy vật biện chứng triết học chủ yếu chỉ hình thức bên trong của sự vật, hay có thể gọi là cấu trúc bên trong của nội dung Hình thức bên ngoài của một cuốn sách có thể là hình dáng, khổ giấy, màu sắc hay họa tiết nhưng không quan trọng bằng nội dung bên trong Hình thức bên trong ở đây là bố cục của tác phẩm, trình tự của câu chuyện theo một chu trình văn học hoặc cảm xúc, hệ

thống các nhân vật, ngôn ngữ…Đây là những yếu tố quan trọng có thể bộc

lộ và truyền tải được nội dung và ý nghĩa của câu chuyện hay bài học cuộc sống mà cuốn sách khác muốn gửi gắm đến người đọc Và đây cũng chính là

“hình thức” mà chủ nghĩa duy vật biện chứng triết học muốn bàn đến trong cặp phạm trù nội dung và hình thức

2.3 Mối quan hệ biện chứng giữa nội dung và hình thức

2.3.1 Nội dung, hình thức của sự vật, hiện tượng tồn tại thống nhất chặt chẽ

“Nội dung và hình thức của sự vật, hiện tượng tồn tại thống nhất chặt chẽ trong mối quan hệ phụ thuộc lẫn nhau” [(1),223] Trước hết, nội dung và hình thức gắn bó hết sức chặt chẽ với nhau Nội dung là khía cạnh, những yếu

tố, những quá trinh tạo nên sự vât Trong khi đó, hình thức là hệ thống các mối quan hệ tương đối bền vững giữa những yếu tố này Vì vậy, nội dung và hình thức phải thống nhất với nhau thì mọi sự vật mới tồn tại được Không có một hình thức nào lại không có nội dung, cũng như không có nội dung nào lại không có hình thức

Nội dung và hình thức không thể tồn tại tách rời nhau, nhưng như vậy không có nghĩa là nội dung và hình thức lúc nào cũng phù hợp với nhau Sự thống nhất giữa nội dung và ý thức là sự thống nhất đa dạng , có sự khác biệt nên: không phải nội dung và hình thức bao giờ cũng phù hợp với nhau, không phải một nội dung bao giờ cũng chỉ ra một hình thức nhất định và một hình thức nhất định bao giờ cũng chỉ chứa một nội dung nhất định

2.3.2 Nội dung quyết định ý thức

“Mối quan hệ giữa nội dung và hình thức là mối quan hệ biện chứng, trong đó nội dung quyết định hình thức và hình thức tác động trở lại nội dung”[(2), 84]

Nội dung là khía cạnh vận động của sự vật với khuynh hướng chủ đạo của nó là thay đổi Còn hình thức là mặt tương đối ổn định và bền vững của

sự vật, khuynh hướng chinh là sự ổn định Mỗi sự vật, hiện tượng luôn thay đổi không ngừng nghỉ và nội dung của sự vật, hiện tượng cũng như vậy Do vậy, khi nội dung biến đổi thì hình thức phải biến đổi theo sao cho phù hợp với nội dung mới Vì vậy, có thể nói nội dung bao giờ cũng có vai trò quyết định hình thức

“Lúc đầu, sự biến đổi diễn ra trong nội dung chưa ảnh hưởng đến hình thức, nhưng khi biến đổi đó tiếp tục diễn ra tới giới hạn nhất định, nội dung mới xuất hiện thì hình thức ban đầu trở nên chật hẹp, kìm hãm sự phát triển của nội dung Nội dung mới phá bỏ hình thức cũ và trong vỏ bao bọc của hình thức mới đó thì nội dung mới sẽ tiếp tục phát triển”[(1), 224] Dưới khía cạnh của sự vật hoặc sự tương tác giữa các sự vật, các yếu tố của nội dung sẽ thay đổi trước tiên và mối liên hệ giữa các yếu tố của nội dung là hình thức thì chưa thay đổi ngay Khi đó, phạm trù hình thức sẽ trở nên lạc hậu, không tương xứng với nội dung và trở thành nhân tố làm chậm lại sự phát triển của nội dung Do xu thế chung của sự phát triển cúa sự vật, hình thức không thể mãi kìm hãm sự phát triển của nội dung nên phải không ngừng biến đổi để phù hợp với nội dung mới

Ví dụ, nội dung trong quan hệ giữa anh C và chị D là quan hệ người yêu thì hình thức quan hệ giữa hai người khi đó là không có giấy chứng nhận, không bị ràng buộc về mặt pháp lý Nhưng khi hai người tiến tới hôn nhân, nội dung mối quan hệ thay đổi, lúc này hình thức quan hệ buộc phải thay đổi: hai người bắt buộc phải có giấy đăng kí kết hôn – bị ràng buộc nhau về mặt pháp lý

2.3.3 Cùng một nội dung có thể có thể hiện dưới nhiều hình thức khác nhau và ngược lại.

“Cùng một nội dung trong quá trình phát triển, có thể thể hiện dưới nhiều hình thức và ngược lại, cùng một hình thức có thể biểu hiện cho một số nội dung khác nhau”[(1), 223] Trong quá trình vận động phát triển, không bao giờ có sự phù hợp hoàn toàn, “tuyệt đối” giữa nội dung và hình thức Một nội dung có thể thể hiện bằng nhiều hình thức Ở mỗi không gian khác nhau, thời gian khác nhau, mặc dù cùng một nội dung nhưng có nhiều hình thức thể hiện khác nhau.Ví dụ như cùng là nước xã hội chủ nghĩa (nội dung) nhưng giữa Việt Nam, Trung Quốc, Cuba có sự khác nhau về tổ chức

bộ máy nhà nước (hình thức) Một hình thức có thể thể hiện nhiều nội dung khác nhau Ví dụ như một người thợ làm gốm với hình thức thủ công có thể tạo ra nhiều sản phẩm với nội dung khác nhau

Nội dung thể hiện dưới nhiều hình thức khác nhau, giữ vai trò quyết định

so với hình thức nhưng điều đó không có nghĩa hình thức chỉ là cái bị động,

“ngoan ngoãn” đi theo nội dung Trái lại, hình thức cũng có tính độc lập tương đối, tác động ngược trở lại nội dung Sự tác động ngược lại của hình thức đến nội dung thể hiện ở chỗ nếu phù hợp với nội dung thì hình thức sẽ tạo điều kiện thúc đẩy sự phát triển của nội dung, còn nếu không phù hợp thì hình thức sẽ cản trở, kìm hãm sự phát triển của sự vật, hiện tượng Lúc đầu, những biến đổi diễn ra trong nội dung chưa ảnh hưởng đến hệ thống mối liên

hệ tương đối bền vững của hình thức Nhưng khi biến đổi đó tiếp tục diễn ra thì tới một lúc nào đó, hệ thống mối liên hệ đó bắt đầu trở nên chật hẹp và bắt đầu kìm hãm sự phát triển của nội dung thì sẽ xảy ra sự xung đột giữa nội dung và hình thức: nội dung phá bỏ hình thức cũ và trên cơ sở của hình thức vừa mới hình thành, nó tiếp tục biến đổi, phát triển và chuyển sang một trạng thái mới về chất

Thí dụ, trong các hình thái kinh tế - xã hội có giai cấp đối kháng, lúc đầu quan hệ sản xuất phù hợp với lực lượng sản xuất, là hình thức phát triển vốn

có Nhưng về sau, khi lực lượng sản xuất phát triển lên thì quan hệ sản xuất không còn phù hợp nữa và cản trở sự phát triển của lực lượng sản xuất

2.4 Ý nghĩa phương pháp luận

“Nội dung và hình thức luôn luôn thống nhất hữu cơ với nhau.Vì vậy, trong hoạt động nhận thức và thực tiễn, không được tách rời giữa nội dung và hình thức, hoặc tuyệt đối hóa một trong hai mặt đó”[(2), 84] Vì nội dung và hình thức không thể tách rời nhau , nên trong nhận thức cũng như trong thực tiễn ta cần chống lại hai thái cực sai lầm: hoặc khi tuyệt đối hóa mặt hình thức , sẽ sa vào chủ nghĩa hình thức, ngược lại khi tuyệt đối hóa nội dung, bỏ lại hình thức

“Nội dung quyết định hình thức nên khi xem xét sự vật, hiện tượng thì trước hết phải căn cứ vào nội dung”[(2), 84] Vì nội dung quyết định hình thức nên để xét đoán sự vật nào đấy cần căn cứ trước hết vào nội dung của nó

và nếu muốn làm biến đổi sự vật thì cần tác động để thay đổi trước hết nội dung của nó Ngược lại, vì hình thức có tác động ngược trở lại nội dung, có thể thúc đẩy hoặc kìm hãm sự phát triển của nội dung, cho nên trong hoạt động thực tiễn cần luôn luôn theo dõi mối quan hệ giữa hình thức và nội dung của sự vật để kịp thời can thiệp vào tiến trình phát triển của nó, tạo cho hình thức của sự vật một sự phù hợp hay không phù hợp cần thiếtvới nội dung đang biển đổi của nó nhằm đẩy nhanh hoặc kìm hãm sự phát triển đó, tuỳ theo yêu cầu của hoạt động thực tiễn

“Trong thực tiễn cần phát huy tác động tích cực của hình thức đối với nội dung trên cơ sở tạp ra tinh phù hợp của hình thức với nội dung”[(2), 85]

Vì sự thống nhất giữa nội dung và hình thức là sự thống nhất biện chứng, sự thống nhất trong đa dạng, nên trong thực tiễn, thực hiện một nhiệm vụ nào đó, nội dung, cần sử dụng sáng tạo nhiều hình thức có thể có một cách thích hợp Cùng một nội dung trong tình hình phát triển khác nhau có nhiều hình thức khác nhau, và ngược lại, cùng một hình thức có thể thể hiện nhiều nội

dung khác nhau, nên cần sử dụng một cách sáng tạo mọi loại hình thức có thể

có, kể cả việc cải biên những hình thức cũ vốn có,lấy cái này bổ sung cho cái kia, thay thế cái này cho cái kia để phục vụ có hiệu quả cho việc thực hiện những nhiệm vụ nhất định tùy theo yêu cầu của hoạt động thực tiễn Ở đây cũng cần tránh hai thái cực sai lầm Một mặt là chỉ bám lấy hình thức cũ, bảo thủ, trì trệ mà không áp dụng cái mới Mặt khác là phủ nhận, bỏ qua hoàn toàn cái cũ trong hoàn cảnh mới, chủquan, nóng vội, thay đổi hình thức một cách tùy tiện, không có căn cứ

Ví dụ như trong học tập, yêu cầu sinh viên chủ động, tự học, tự tìm tòi, nghiên cứu khám phá ( nội dung), song kiểm tra bắt sinh viên thuộc lòng ra đề đóng (hình thức)

3 KẾT LUẬN 3.1.Nội dung trọng tâm của bài

Tóm lại, nội dung chỉ sự tổng hợp tất cả các mặt, các yếu tố, các quá trình tạo nên sự vật, hiện tượng, còn phạm trù hình thức chỉ cách thức tồn tại

và phát triển của sự vật, hiện tượng hệ số Vì vậy, nội dung và hình thức luôn có quan hệ chặt chẽ với nhau và thống nhất biện chứng Trong thực tiễn, chúng ta cần tạo điều kiện cho sự tác động tích cực của hình thức và nội dung trên cơ sở tạo ra sự gắn kết giữa hai mặt đó Mặt khác, thay đổi hình thức không còn phù hợp, cản trở sự phát triển nội dung cũng là yếu tố cần thiết Thứ nhất, nội dung không thể tách rời hình thức Thứ hai, cần căn

cứ vào nội dung để xem xét sự vật, vấn đề Thứ ba, phải theo sát mối quan

hệ giữa nội dung và hình thức Thứ tư, cần lựa chọn sang tạo cho các hình thức của sự vật

3.2 Liên hệ bản thân sinh viên

Sinh viên là lớp người đang trưởng thành, tiếp thu tri thức để chuẩn bị hành trang nghề nghiệp cần thiết cho lực lượng lao động hiện đại của tương lai Trong quá trình học tập, tiếp thu những kiến thức bổ ích, học sinh không chỉ trau dồi về hình thức mà còn phải trau dồi về nội dung Hãy cố gắng cân bằng giữa nội dung và hình thức Đừng chỉ chú ý đến hình thức hay chỉ làm đẹp hình thức mà bỏ qua nội dung Hay chỉ cố xây dựng nội dung thật tốt mà không cần quan tâm đến hình thức Nội dung và hình thức phải luôn bổ sung cho nhau, không thể tách rời, luôn củng cố, hỗ trợ cho nhau Trong cuộc sống luôn thay đổi ngày nay, mỗi chúng ta, đặc biệt là các em học sinh, sinh viên cần phải cân bằng giữa nội dung và hình thức để mỗi chúng ta trở nên toàn vẹn hơn Trong đời sống xã hội hiện nay có một căn bệnh đáng lo ngại, đó là bệnh hình thức Dấu hiệu của bệnh hình thức là chỉ tập trung vào việc tạo ra

vẻ hào nhoáng, hoa mỹ bên ngoài để che đậy sự nghèo nàn, tồi tàn về nội

dung bên trong Bệnh hình thức là sự thiếu hụt, thậm chí mâu thuẫn giữa giá trị thực tế và thông tin báo cáo Bệnh hình thức là làm những việc không đáng làm hoặc không nên làm; việc nhỏ thì đáng làm, việc lớn thì nói hay, nói tốt làm dở, cố tình làm xã hội hiểu sai bản chất của sự việc Bệnh hình thức cố tình tạo ra những giá trị, phẩm chất ảo để đánh lừa xã hội Hình thức là cần thiết, nhưng hình thức phải phù hợp với nội dung thì mới có giá trị

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Bộ Giáo dục và Đào tạo (2021), Giáo trình Triết học Mác – Lênin (Dành cho bậc đại học hệ không chuyên lý luận chính trị), Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội

[2] Bộ Giáo dục và Đào tạo (2018), Giáo trình Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác– Lênin, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội (Phần thứ nhất)