Mục lục Danh mục từ viết tắt 1 Lời mở đầu 2 Nội dung 3 1. Khái quát về phân định biển 3 1.1. Khái niệm 3 1.2. Quy định về phân định biển 3 2. Vụ Phân định biển giữa Somalia và Kenya 5 2.1. Vài nét về tranh chấp của Somalia và Kenya 5 2.2. Phán quyết của Toà án Công lý quốc tế về phân định biển 7 2.3. Bình luận về phán quyết của ICJ 11 Kết luận 13 Danh mục tài liệu tham khảo 14 Danh mục từ viết tắt CCS CLCS CTS EEZ ICJ MOU UNCLOS Công ước Geneva về Thềm lục địa năm 1958 Uỷ ban Ranh giới Thềm lục địa Công ước Geneva về Lãnh hải và tiếp giáp lãnh hải năm 1958 vùng đặc quyền kinh tế Toà án Công lý Quốc tế Memorandum of Understanding Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982 1 Lời mở đầu Như chúng ta đã biết, khoảng 70% bề mặt Trái Đất được bao phủ là nước biển. Biển cũng gắn liền với sự phát triển của con người chúng ta và có vai trò quan trọng với đời sống hàng ngày cũng như nền kinh tế của mỗi quốc gia. Biển đem lại cho chúng ta nhiều nguồn tài nguyên và khoáng sản quý hiếm. Biển cũng cung cấp cho chúng ta nguồn thức ăn dồi dào và phong phú. Biển là một “kho báu” chứa đựng nhiều mỏ dầu và là nguồn tài nguyên hóa học phong phú. Điều này giúp biển có thể cung cấp được cho con người chúng ta nguồn năng lượng khổng lồ. Đây còn là địa điểm thích hợp nhằm phát triển lĩnh vực du lịch của các quốc gia, đem lại cho các quốc gia lợi nhuận khổng lồ. Hơn hết, các vùng biển xung quanh mỗi quốc gia chính là khu vực phát triển nền kinh tế vô cùng tiềm năng, là khu vực giao thông huyết mạch giữa các quốc gia. Đặc biệt, đây cũng là môi trường tác chiến quan trọng. Với những tiềm năng nổi trội ấy, không khó để biết được nguyên nhân các quốc gia hiện nay đều có xu hướng tiến ra biển. Đi cùng với sự phát triển của thời đại, các quốc gia tiến ra biển nhằm tìm những nguồn tài nguyên phong phú, giúp phát triển đời sống của người dân cũng như nền kinh tế của nước mình. Đồng thời, việc tiến xa hơn ra biển còn giúp họ có cơ hội được giao lưu kinh tế với các quốc gia, dựng xây mối quan hệ hữu nghị bền chặt. Với xu hướng ấy, số lượng các quốc gia tiến ra biển đang ngày càng tăng, dẫn tới việc xảy ra tranh chấp giữa các quốc gia. Chính vì thế, việc phân định biển giữa các quốc gia là điều bắt buộc. Bởi lẽ, phân định biển giữa các quốc gia sẽ giúp các quốc gia xác định được biên giới lãnh thổ của nước mình và hơn hết là xác lập lại trật tự giữa các quốc gia. Đây là vấn đề quan trọng, liên quan trực tiếp tới lợi ích và mối quan hệ giữa các quốc gia. Đồng thời, việc phân định biển giữa các quốc gia cũng là một vấn đề khá khó khăn bởi lẽ, như em đã đề cập tới ở trên, việc này liên quan trực tiếp tới lợi ích giữa các quốc gia nên việc thỏa hiệp theo đúng mong ước giữa các quốc gia không phải điều dễ dàng. Vì vậy, em đã chọn đề tài số 04: “Bình luận án lệ trong việc phân định biển giữa các quốc gia trong thời gian vừa qua”. Trong bài làm của mình, em sẽ nêu ra những khái quát về phân định lãnh thổ đồng thời tóm tắt lại nội dung cùng phán quyết của Toà án Công lý quốc tế trong Vụ Phân định biển giữa Somalia và Kenya. 2 Nội dung 1.Khái quát về phân định biển 1.1.Khái niệm Phân định biển là một trong những nội dung quan trọng bậc nhất trong chính sách biển của các quốc gia. Phân định các vùng biển là một hoạt động do một hoặc nhiều quốc gia thực hiện. Việc phân định dựa trên cơ sở thỏa thuận trực tiếp hoặc thông qua bên thứ ba. Phân định cần phù hợp với các quy định của luật quốc tế với mục tiêu nhằm xác định danh nghĩa pháp lý tương ứng của mỗi quốc gia.1 Đây là hoạt động mang tính quốc tế nhằm hoạch định đường biên giới biển, phân định giữa các vùng biển tiếp giáp nhau, chồng lấn nhau giữa các quốc gia có bờ biển liền kề hay đối diện nhau. Mục tiêu chính của việc phân định biển nhằm tạo ra đường biên giới rõ ràng và giữ môi trường hòa bình, ổn định, tránh xảy ra tranh chấp giữa các quốc gia. Bên cạnh đó, việc phân định biển cũng giúp các quốc gia có thể khai thác hợp pháp nguồn lợi từ biển nhằm phục vụ sự phát triển kinh tế đất nước một cách bền vững. Phân định biển chính là cơ sở quan trọng hàng đầu trong các vấn đề liên quan tới tranh chấp biển của các quốc gia. Vì vậy, đa phần các quốc gia đều nỗ lực để phân định biên giới biên giới biển dựa trên nguyên tắc thỏa thuận và công bằng nhằm góp phần xây dựng môi trường biển an ninh, an toàn và hòa bình. 1.2. Quy định về phân định biển 2 Quy định về việc phân định biển của Luật Quốc tế sẽ phụ thuộc vào bản chất của vùng biển chồng lấn là lãnh hải, tiếp giáp lãnh hải, vùng đặc quyền kinh tế hay thềm lục địa. Phân định biển được quy định rõ ràng trong Công ước Geneva về Lãnh hải và tiếp giáp lãnh hải năm 1958, Công ước Geneva về Thềm lục địa năm 1958 và Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982. Các Công ước trên đều ưu tiên sử dụng biện pháp đàm phán nhằm đạt được thỏa thuận phân định biển giữa các quốc gia. 1.2.1. Phân định lãnh hải Điều 2 UNCLOS 1982 quy định: “Một quốc gia quần đảo, ra ngoài vùng nước quần đảo, đến một vùng biển tiếp liền, gọi là lãnh hải (Merterritoriale).” Phân định lãnh hải được 1TS. Nguyễn Thị Kim Ngân và TS. Nguyễn Toàn Thắng, Trường Đại học Luật Hà Nội , Giáo trình Luật biển quốc tế (2019), NXB Tư Pháp, Hà Nội, trang 214. 2Tham khảo Trần Hữu Duy Minh, 51 UNCLOS: Phân định biển (17122017), Luật pháp Quốc tế, International Law Diplomacy. https:iuscogensvie.org2017121751, ngày truy cập 20012022. 3 quy định cụ thể trong Điều 12 CTS và Điều 15 UNCLOS 1982, nội dung hai điều khoản này về cơ bản khá giống nhau. Nếu trong trường hợp không đạt được thỏa thuận, không quốc gia nào được phép mở rộng lãnh hải vượt quá đường trung tuyến cách đều các điểm gần nhất trên đường cơ sở mỗi bên. Trừ khi do có danh nghĩa lịch sử hoặc hoàn cảnh đặc biệt khác như cấu trúc đặc biệt của đường bờ biển (hình dạng lồi, lõm, …), sự tồn tại của các đảo, kênh giao thông thủy, … buộc quốc gia phải áp dụng phương pháp phân định khác.3 Phương pháp này thường được gọi là phương pháp đường cách đềuhoàn cảnh đặc biệt (equidistancespecial circumstances). 1.2.2. Phân định vùng tiếp giáp lãnh hải Một vùng biển ở ngoài và tiếp liền với lãnh hải, chồng lấn với vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa được gọi là vùng tiếp giáp lãnh hải (Contiguous zone). Phân định về vùng này được quy định tại Điều 24 CTS nhưng không được ghi nhận lại trong UNCLOS. Trường hợp không thể đạt được thỏa thuận giữa các quốc gia ở vùng tiếp giáp lãnh hải được quy định tương tự như vùng lãnh hải. Tuy nhiên, Điều 24 CTS không cho phép có ngoại lệ “hoàn cảnh đặc biệt” như Điều 12 CTS về phân định lãnh hải. Do UNCLOS không có quy định về phân định vùng tiếp giáp lãnh hải nên chưa có sự không rõ ràng về quy định được áp dụng cho phân định vùng biển này. 1.2.3. Phân định vùng EEZ và thềm lục địa Điều 55 UNCLOS 1982 quy định về vùng EEZ như sau: “Vùng đặc quyền về kinh tế là một vùng nằm ở phía ngoài lãnh hải và tiếp liền với lãnh hải, đặt dưới chế độ pháp lý riêng quy định trong phần này, theo đó các quyền và quyền tài phán của quốc gia ven biển và các quyền tự do của các quốc gia khác đều do các quy định thích hợp của Công ước điều chỉnh.” Phân định của vùng đặc quyền kinh tế được quy định tại Điều 74 UNCLOS bởi lẽ vùng EEZ chỉ được “pháp điển hóa” trong Hội nghị Luật Biển lần thứ ba (1973 – 1982) và chưa có sự tồn tại trước đó. Quy định về phân định của vùng này về cơ bản khá giống với phân định thềm lục địa theo UNCLOS. Điều 76, khoản 1 UNCLOS 1982 định nghĩa về thềm lụa địa như sau: “Thềm lục địa của một quốc gia ven biển bao gồm đáy biển và lòng đất dưới đáy biển bên ngoài lãnh hải của 3Symmons, Article 15, Proelss, United Nations Convention on the Law of the Sea (2017), C. H. Beck – Hart – Nomos, trang 160 – 161. 4 quốc gia đó.” Phân định thềm lục địa được quy định tại Điều 6 CCS và Điều 83 UNCLOS 1982. Quy định tại Điều 83 UNCLOS 1982 có sự khác biệt gần như hoàn toàn với Điều 6 CCS. Điều 6 CCS quy định phương pháp đường trung tuyếnhoàn cảnh đặc biệt hoặc đường cách đềuhoàn cảnh đặc biệt còn Điều 83 UNCLOS (và Điều 74 UNCLOS) quy định chung về phân định thềm lục địa cũng như vùng EEZ: “bằng con đường thỏa thuận theo đúng luật pháp quốc tế như đã được nêu ở Điều 38 của Quy chế toà án quốc tế, để đi tới một giải pháp công bằng.” Theo hai điều luật này, UNCLOS cho phép các bên được quyền tự do lựa chọn phương pháp phân định và phải đáp ứng một yêu cầu bắt buộc duy nhất – đảm bảo sự công bằng của kết quả dù quốc gia sử dụng phương pháp phân định nào. Quy định này mới đầu tưởng chừng như đang tạo điều kiện hết mức cho các quốc gia nhưng để suy xét kỹ lưỡng thì quy định này mặc dù tạo sự linh hoạt cho các quốc gia nhưng vẫn còn khá mơ hồ, chưa thực sự rõ ràng. Điều này đã dẫn tới việc các án lệ liên quan đến phân định biển không có được sự nhất quán mà mang đậm tính chất vụ việc cụ thể trong một thời gian dài. Tuy nhiên, sau đó các cơ quan tài phán đã thảo luận và thống nhất một phương pháp khác đó là phương pháp ba bước. Mặc dù phương pháp này chưa thực sự cụ thể nhưng đã đảm bảo cân bằng hơn giữa tính linh hoạt (flexibility) do Điều 74 và Điều 83 tạo ra và tính có thể dự đoán (predictability) của luật pháp nói chung. Phương pháp ba bước đã thay thế cho phương pháp hai bước trước đây được các cơ quan tài phán áp dụng. Về cơ bản, phương pháp này khá giống với phương pháp hai bước – phương pháp đường cách đềuhoàn cảnh hữu quan (equidistancerelevant circumstances). Phương pháp ba bước có thêm một bước là bước kiểm tra lại tính công bằng của đường phân định nhằm bảo đảm kết quả phân định cuối cùng phù hợp với yêu cầu của Điều 74 và 83 – “một giải pháp công bằng”. Phương pháp này đã được các cơ quan tài phán khác chấp nhận và áp dụng thống nhất trong quá trình xem xét các vụ việc từ sau năm 2009 đến nay. 2. Vụ Phân định biển giữa Somalia và Kenya 2.1. Vài nét về tranh chấp của Somalia và Kenya Somalia và Kenya là hai quốc gia thành viên của UNCLOS. Vì vậy, hai quốc gia này bị ràng buộc bởi các điều kiện của UNCLOS. Hai quốc gia đều có tiềm năng lớn về dầu khí và thủy sản trong nhiều năm và cùng có chung đường ranh giới ở Đông Phi và cùng tiếp giáp Ấn Độ Dương ở Đông Nam. Đây được biết tới là khu vực lưu trữ lượng lớn hydrocacbon cả hai quốc gia đều muốn khai thác. 5 Ngày 0742009, Kenya và Somalia đã ký Memorandum of Understanding. Theo đó, hai nước này đồng ý phân định ranh giới biển của họ bằng các cuộc đàm phán. Tuy nhiên, cả hai nước đều phản đối việc CLCS xem xét đệ trình của nước kia. Sau đó, hai bên cùng đồng ýrút lại những phản đối này. Cho tới nay, CLCS đang xem xét các thông tin mà Somalia và Kenya đệ trình và chưa kiến nghị về các vấn đề liên quan đến việc ấn định ranh giới ngoài thềm lục địa của hai nước này.4 Quốc hội Somalia sau đó đã bác bỏ thỏa thuận này. Năm 2012, Kenya đã trao giấy phép thăm dò tám lô ngoài khơi ở Ấn Độ Dương cho một số công ty dầu khí nước ngoài. Somalia đã phản đối và cho rằng Kenya đã vi phạm Luật số 37 của Somalia xác định thềm lục địa và EEZ của Somalia.5 Khoản 8 Điều 76 UNCLOS quy định: “Quốc gia ven biển thông báo những thông tin về ranh giới các thềm lục địa của mình, khi thềm này mở rộng quá 200 hải lý kể từ đường cơ sở dùng để tính chiều rộng lãnh hải, cho ủy ban ranh giới thềm lục địa được thành lập theo Phụ lục II, trên cơ sở sự đại diện công bằng về địa lý. Ủy ban gửi cho các quốc gia ven biển những kiến nghị về các vấn đề liên quan đến việc ấn định ranh giới ngoài thềm lục địa của họ. Các ranh giới do một quốc gia ven biển ấn định trên cơ sở các kiến nghị đó là dứt khoát và có tính chất bắt buộc.” Dựa theo điều luật này, Somalia và Kenya đã trình lên CLCS về vấn đề thềm lục địa mở rộng ngoài 200 hải lý tính từ đường cơ sở dùng để tính chiều rộng lãnh hải lần lượt vào các ngày 14042009 và 06052009. Ngày 22082014, Somalia đơn phương đưa vụ việc với Kenya ra ICJ dựa trên cơ sở cả hai quốc gia đều tuyên chấp nhận thẩm quyền của ICJ theo khoản 2 Điều 36 Quy chế ICJ lần lượt vào ngày 11041963 và 19041965. Somalia đề nghị Toà hai vấn đề: (i)Xem xét lại việc thiết lập đường biên giới biển duy nhất cho tất cả các vùng biển chồng lấn tại Ấn Độ Dương giữa Somalia và Kenya, bao gồm khu vực thềm lục địa mở rộng. 4Nguyễn Mai Hương – Chuyên viên Vụ Biển, Ủy ban Biên giới quốc gia, Một số điểm đáng chú ý trong phán quyết của ICJ về phân định biển giữa Somalia và Kenya (10122021), Tạp chí Toà án nhân dân điện tử. https:tapchitoaan.vnbaivietphapluatthegioimotsodiemdangchuytrongphanquyetcuaicjvephandinhbiengiuasomaliavakenya5491.html_edn1, ngày truy cập 21012022. 5Nicholas A. Ioannides và Constantinos Yiallourides, A Commentary on the Dispute Concerning the Maritime Delimitation in the Indian Ocean (Somalia v Kenya) (22102021), EJIL:Talk – Blog of the European Journal of International Law. https:www.ejiltalk.orgacommentaryonthedisputeconcerningthemaritimedelimitationintheindianoceansomaliavkenya, ngày truy cập 21012022. 6 (ii)Tuyên bố Kenya đã vi phạm các nghĩa vụ quốc tế trong việc tôn trọng chủ quyền, quyền chủ quyền và quyền tài phán của Somalia trong vùng biển tranh chấp và có trách nhiệm bồi thường cho nước này.6 Đứng trước vấn đề, phía Kenya cho rằng ICJ không có thẩm quyền xét xử vụ việc. Nước này cũng nhiều lần đề nghị được hoãn phiên toà tranh tụng về nội dung và chính thức tuyên bố vắng mặt khi phiên tranh tụng này diễn ra. 2.2. Phán quyết của Toà án Công lý quốc tế về phân định biển Ngày 12102021, ICJ đã công bố Phán quyết cuối cùng về phân định biển giữa Somalia và Kenya. Phán quyết này có thể chia thành hai phần: các lập luận pháp lý nhằm mục đích giải quyết vấn đề về đường phân định đã tồn tại giữa hai nước; áp dụng luật biển quốc tế để phân chia đường biên giới. 2.2.1. Liệu đã có một đường phân định giữa hai quốc gia? Toà giải quyết tuyên bố của Kenya khi nước này cho rằng các quốc gia đã thiết lập bằng một thỏa thuận ngầm về đường biên giới của họ trong lãnh hải, EEZ và thềm lục địa trong vòng 200 hải lý. Kenya dự đoán tuyên bố của mình về hai vấn đề. Thứ nhất, Somalia được cho là đã chấp nhận ranh giới ở vĩ tuyến thông qua sự vắng mặt kéo dài của sự phản đối. Thứ hai, thông lệ nhất quán của các bên liên quan tới tuần tra hải quân, nghề cá, nghiên cứu khoa học biển và nhượng bộ dầu mỏ. Cả hai bên đều hạn chế các hoạt động hàng hải của họ ởphía bên của ranh giới được cho là của họ. Đứng trước những tuyên bố của Kenya, ICJ nhấn mạnh rằng việc thiết lập một đường biên giới biển vĩnh viễn “là một vấn đề có tầm quan trọng nghiêm trọng”. Vì thế, một ngưỡng chứng minh cao để chứng minh một đường biên giới trên biển đã được thiết lập bằng sự đồng ý hoặc thỏa thuận ngầm là điều cần thiết. Điều này phù hợp với án lệ hiện hành. Kenya cần đưa ra bằng chứng về một thỏa thuận ranh giới ngầm để chứng thực cho quan điểm của mình. Bằng chứng này cần thỏa mãn hai điều kiện sau: tính thuyết phục và bằng chứng về sự tồn tại của một đường biên giới trên biển. 6Nguyễn Mai Hương – Chuyên viên Vụ Biển, Ủy ban Biên giới quốc gia, Một số điểm đáng chú ý trong phán quyết của ICJ về phân định biển giữa Somalia và Kenya (10122021), Tạp chí Toà án nhân dân điện tử. https:tapchitoaan.vnbaivietphapluatthegioimotsodiemdangchuytrongphanquyetcuaicjvephandinhbiengiuasomaliavakenya5491.html_edn1, ngày truy cập 21012022. 7 ICJ nhận thấy hành vi của các bên không thể hiện rằng Somalia đã chấp nhận rõ ràng và nhất quán đường biên giới trên biển mà Kenya tuyên bố chủ quyền. ICJ cũng lưu ý thêm, các cuộc thi đàm phán song phương đã diễn ra giữa hai quốc gia về phương pháp phân định thích hợp và Somalia cùng Kenya đều đã đưa ra tuyên bố đề cập đến một thỏa thuận phân định sẽ được đàm phán. Do đó, ICJ đã kết luận rằng không có một thỏa thuận ngầm nào về ranh giới trên biển trên thực tế. 7 2.2.2. Phân định biển giữa hai nước8 2.2.2.1. Phân định lãnh hải Điều 15 UNLOS đã quy định về “việc hoạch định ranh giới lãnh hải giữa các quốc gia có bờ biển kề nhau hoặc đối diện nhau”. Theo điều luật này, đường phân định lãnh hải là đường trung tuyến hoặc cách đều (trừ khi có thỏa thuận khác của các quốc gia liên quan). ICJ cho rằng phương pháp này được dựa trên các điều kiện địa lý của bờ biển và đường trung tuyến hay cách đều sẽ được xác định bằng cách sử dụng các điểm cơ sở phù hợp với điều kiện địa lý đó. Dù cho việc xác định các điểm cơ sở thường dựa trên đề xuất của các bên nhưng Toà án có thể không sử dụng điểm cơ sở cả hai nước cùng đồng ý và xác định các điểm cơ sở mà Toà cho là phù hợp. Trong một số trường hợp Toà sẽ không xác định điểm cơ sở trên các cấu trúc nhỏ nhằm loại trừ tác động không cân xứng của chúng lên đường cách đều. Bởi lẽ có một số tình huống việc đảm bảo tính công bằng của đường cách đều phụ thuộc vào sự cẩn trọng loại trừ tác động không cân xứng của một số đảo nhỏ, đảo đá hay các điểm nhô trên bờ biển. Chính vì thế, Toà chỉ sử dụng các điểm cơ sở trên đất liền và không xác định điểm cơ sở trên một đảo nhỏ và một bãi nửa nổi nửa chìm. 2.2.2.2. Phân định vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa Như đã được đề cập tới ở phần trước, quy định về phân định hai vùng này được quy định trong Điều 74 và Điều 83 của UNCLOS 1982. Tuy nhiên, hai điều khoản này còn khá chung chung, chưa đưa ra các hướng dẫn cho những người thực hiện công tác phân định biển.
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT
TIỂU LUẬN KẾT THÚC HỌC PHẦN CÔNG PHÁP QUỐC TẾ ĐỀ TÀI SỐ 4 BÌNH LUẬN ÁN LỆ TRONG VIỆC PHÂN ĐỊNH BIỂN GIỮA CÁC QUỐC GIA TRONG THỜI GIAN VỪA QUA
Trang 2Mục lục
Danh mục từ viết tắt 1
Lời mở đầu 2
Nội dung 3
1 Khái quát về phân định biển 3
1.1 Khái niệm 3
1.2 Quy định về phân định biển 3
2 Vụ Phân định biển giữa Somalia và Kenya 5
2.1 Vài nét về tranh chấp của Somalia và Kenya 5
2.2 Phán quyết của Toà án Công lý quốc tế về phân định biển 7
2.3 Bình luận về phán quyết của ICJ 11
Kết luận 13
Danh mục tài liệu tham khảo 14
Trang 3Danh mục từ viết tắt
CCS
CLCS
CTS
EEZ
ICJ
MOU
UNCLOS
Công ước Geneva về Thềm lục địa năm 1958
Uỷ ban Ranh giới Thềm lục địa
Công ước Geneva về Lãnh hải và tiếp giáp lãnh hải năm 1958
vùng đặc quyền kinh tế Toà án Công lý Quốc tế Memorandum of Understanding Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982
Trang 4Lời mở đầu
Như chúng ta đã biết, khoảng 70% bề mặt Trái Đất được bao phủ là nước biển Biển cũng gắn liền với sự phát triển của con người chúng ta và có vai trò quan trọng với đời sống hàng ngày cũng như nền kinh tế của mỗi quốc gia Biển đem lại cho chúng ta nhiều nguồn tài nguyên và khoáng sản quý hiếm Biển cũng cung cấp cho chúng ta nguồn thức ăn dồi dào và phong phú Biển là một “kho báu” chứa đựng nhiều mỏ dầu và là nguồn tài nguyên hóa học phong phú Điều này giúp biển có thể cung cấp được cho con người chúng ta nguồn năng lượng khổng lồ Đây còn là địa điểm thích hợp nhằm phát triển lĩnh vực du lịch của các quốc gia, đem lại cho các quốc gia lợi nhuận khổng lồ Hơn hết, các vùng biển xung quanh mỗi quốc gia chính
là khu vực phát triển nền kinh tế vô cùng tiềm năng, là khu vực giao thông huyết mạch giữa các quốc gia Đặc biệt, đây cũng là môi trường tác chiến quan trọng Với những tiềm năng nổi trội
ấy, không khó để biết được nguyên nhân các quốc gia hiện nay đều có xu hướng tiến ra biển Đi cùng với sự phát triển của thời đại, các quốc gia tiến ra biển nhằm tìm những nguồn tài nguyên phong phú, giúp phát triển đời sống của người dân cũng như nền kinh tế của nước mình Đồng thời, việc tiến xa hơn ra biển còn giúp họ có cơ hội được giao lưu kinh tế với các quốc gia, dựng xây mối quan hệ hữu nghị bền chặt
Với xu hướng ấy, số lượng các quốc gia tiến ra biển đang ngày càng tăng, dẫn tới việc xảy ra tranh chấp giữa các quốc gia Chính vì thế, việc phân định biển giữa các quốc gia là điều bắt buộc Bởi lẽ, phân định biển giữa các quốc gia sẽ giúp các quốc gia xác định được biên giới lãnh thổ của nước mình và hơn hết là xác lập lại trật tự giữa các quốc gia Đây là vấn đề quan trọng, liên quan trực tiếp tới lợi ích và mối quan hệ giữa các quốc gia Đồng thời, việc phân định biển giữa các quốc gia cũng là một vấn đề khá khó khăn bởi lẽ, như em đã đề cập tới ở trên, việc này liên quan trực tiếp tới lợi ích giữa các quốc gia nên việc thỏa hiệp theo đúng mong ước giữa các quốc gia không phải điều dễ dàng
Vì vậy, em đã chọn đề tài số 04: “Bình luận án lệ trong việc phân định biển giữa các quốc gia trong thời gian vừa qua” Trong bài làm của mình, em sẽ nêu ra những khái quát về phân định lãnh thổ đồng thời tóm tắt lại nội dung cùng phán quyết của Toà án Công lý quốc
tế trong Vụ Phân định biển giữa Somalia và Kenya
Trang 5Nội dung
1 Khái quát về phân định biển
1.1 Khái niệm
Phân định biển là một trong những nội dung quan trọng bậc nhất trong chính sách biển của các quốc gia Phân định các vùng biển là một hoạt động do một hoặc nhiều quốc gia thực hiện Việc phân định dựa trên cơ sở thỏa thuận trực tiếp hoặc thông qua bên thứ ba Phân định cần phù hợp với các quy định của luật quốc tế với mục tiêu nhằm xác định danh nghĩa pháp lý tương ứng của mỗi quốc gia.1 Đây là hoạt động mang tính quốc tế nhằm hoạch định đường biên giới biển, phân định giữa các vùng biển tiếp giáp nhau, chồng lấn nhau giữa các quốc gia có bờ biển liền kề hay đối diện nhau Mục tiêu chính của việc phân định biển nhằm tạo ra đường biên giới rõ ràng và giữ môi trường hòa bình, ổn định, tránh xảy ra tranh chấp giữa các quốc gia Bên cạnh đó, việc phân định biển cũng giúp các quốc gia có thể khai thác hợp pháp nguồn lợi từ biển nhằm phục vụ sự phát triển kinh tế đất nước một cách bền vững Phân định biển chính là cơ sở quan trọng hàng đầu trong các vấn đề liên quan tới tranh chấp biển của các quốc gia Vì vậy, đa phần các quốc gia đều nỗ lực để phân định biên giới biên giới biển dựa trên nguyên tắc thỏa thuận và công bằng nhằm góp phần xây dựng môi trường biển an ninh, an toàn và hòa bình
1.2 Quy định về phân định biển 2
Quy định về việc phân định biển của Luật Quốc tế sẽ phụ thuộc vào bản chất của vùng biển chồng lấn là lãnh hải, tiếp giáp lãnh hải, vùng đặc quyền kinh tế hay thềm lục địa Phân định biển được quy định rõ ràng trong Công ước Geneva về Lãnh hải và tiếp giáp lãnh hải năm 1958, Công ước Geneva về Thềm lục địa năm 1958 và Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982 Các Công ước trên đều ưu tiên sử dụng biện pháp đàm phán nhằm đạt được thỏa thuận phân định biển giữa các quốc gia
1.2.1 Phân định lãnh hải
Điều 2 UNCLOS 1982 quy định: “Một quốc gia quần đảo, ra ngoài vùng nước quần đảo, đến một vùng biển tiếp liền, gọi là lãnh hải (Merterritoriale).” Phân định lãnh hải được
1 TS Nguyễn Thị Kim Ngân và TS Nguyễn Toàn Thắng, Trường Đại học Luật Hà Nội , Giáo trình Luật biển quốc tế
(2019), NXB
Tư Pháp, Hà Nội, trang 214.
2Tham khảo Trần Hữu Duy Minh, [51] UNCLOS: Phân định biển (17/12/2017), Luật pháp Quốc tế, International Law &
Diplomacy https://iuscogens-vie.org/2017/12/17/51/ , ngày truy cập 20/01/2022.
Trang 6quy định cụ thể trong Điều 12 CTS và Điều 15 UNCLOS 1982, nội dung hai điều khoản này
về cơ bản khá giống nhau Nếu trong trường hợp không đạt được thỏa thuận, không quốc gia nào được phép mở rộng lãnh hải vượt quá đường trung tuyến cách đều các điểm gần nhất trên đường cơ sở mỗi bên Trừ khi do có danh nghĩa lịch sử hoặc hoàn cảnh đặc biệt khác như cấu trúc đặc biệt của đường bờ biển (hình dạng lồi, lõm, …), sự tồn tại của các đảo, kênh giao thông thủy, … buộc quốc gia phải áp dụng phương pháp phân định khác.3 Phương pháp này thường được gọi là phương pháp đường cách đều/hoàn cảnh đặc biệt (equidistance/special circumstances)
1.2.2 Phân định vùng tiếp giáp lãnh hải
Một vùng biển ở ngoài và tiếp liền với lãnh hải, chồng lấn với vùng đặc quyền kinh
tế và thềm lục địa được gọi là vùng tiếp giáp lãnh hải (Contiguous zone) Phân định về vùng này được quy định tại Điều 24 CTS nhưng không được ghi nhận lại trong UNCLOS Trường hợp không thể đạt được thỏa thuận giữa các quốc gia ở vùng tiếp giáp lãnh hải được quy định tương tự như vùng lãnh hải Tuy nhiên, Điều 24 CTS không cho phép có ngoại lệ
“hoàn cảnh đặc biệt” như Điều 12 CTS về phân định lãnh hải Do UNCLOS không có quy định về phân định vùng tiếp giáp lãnh hải nên chưa có sự không rõ ràng về quy định được
áp dụng cho phân định vùng biển này
1.2.3 Phân định vùng EEZ và thềm lục địa
Điều 55 UNCLOS 1982 quy định về vùng EEZ như sau: “Vùng đặc quyền về kinh tế
là một vùng nằm ở phía ngoài lãnh hải và tiếp liền với lãnh hải, đặt dưới chế độ pháp lý riêng quy định trong phần này, theo đó các quyền và quyền tài phán của quốc gia ven biển
và các quyền tự do của các quốc gia khác đều do các quy định thích hợp của Công ước điều chỉnh.” Phân định của vùng đặc quyền kinh tế được quy định tại Điều 74 UNCLOS bởi lẽ vùng EEZ chỉ được “pháp điển hóa” trong Hội nghị Luật Biển lần thứ ba (1973 – 1982) và chưa có sự tồn tại trước đó Quy định về phân định của vùng này về cơ bản khá giống với phân định thềm lục địa theo UNCLOS
Điều 76, khoản 1 UNCLOS 1982 định nghĩa về thềm lụa địa như sau: “Thềm lục địa của một quốc gia ven biển bao gồm đáy biển và lòng đất dưới đáy biển bên ngoài lãnh hải của
3Symmons, Article 15, Proelss, United Nations Convention on the Law of the Sea (2017), C H Beck – Hart – Nomos, trang 160 –
161.
Trang 7quốc gia đó.” Phân định thềm lục địa được quy định tại Điều 6 CCS và Điều 83 UNCLOS
1982 Quy định tại Điều 83 UNCLOS 1982 có sự khác biệt gần như hoàn toàn với Điều 6 CCS Điều 6 CCS quy định phương pháp đường trung tuyến/hoàn cảnh đặc biệt hoặc đường cách đều/hoàn cảnh đặc biệt còn Điều 83 UNCLOS (và Điều 74 UNCLOS) quy định chung
về phân định thềm lục địa cũng như vùng EEZ: “bằng con đường thỏa thuận theo đúng luật pháp quốc tế như đã được nêu ở Điều 38 của Quy chế toà án quốc tế, để đi tới một giải pháp công bằng.” Theo hai điều luật này, UNCLOS cho phép các bên được quyền tự do lựa chọn phương pháp phân định và phải đáp ứng một yêu cầu bắt buộc duy nhất – đảm bảo sự công bằng của kết quả dù quốc gia sử dụng phương pháp phân định nào Quy định này mới đầu tưởng chừng như đang tạo điều kiện hết mức cho các quốc gia nhưng để suy xét kỹ lưỡng thì quy định này mặc dù tạo sự linh hoạt cho các quốc gia nhưng vẫn còn khá mơ hồ, chưa thực sự rõ ràng Điều này đã dẫn tới việc các án lệ liên quan đến phân định biển không có được sự nhất quán mà mang đậm tính chất vụ việc cụ thể trong một thời gian dài Tuy nhiên, sau đó các cơ quan tài phán đã thảo luận và thống nhất một phương pháp khác đó là phương pháp ba bước Mặc dù phương pháp này chưa thực sự cụ thể nhưng đã đảm bảo cân bằng hơn giữa tính linh hoạt (flexibility) do Điều 74 và Điều 83 tạo ra và tính có thể dự đoán (predictability) của luật pháp nói chung Phương pháp ba bước đã thay thế cho phương pháp hai bước trước đây được các cơ quan tài phán áp dụng Về cơ bản, phương pháp này khá giống với phương pháp hai bước – phương pháp đường cách đều/hoàn cảnh hữu quan (equidistance/relevant circumstances) Phương pháp ba bước có thêm một bước là bước kiểm tra lại tính công bằng của đường phân định nhằm bảo đảm kết quả phân định cuối cùng phù hợp với yêu cầu của Điều 74 và 83 – “một giải pháp công bằng” Phương pháp này đã được các cơ quan tài phán khác chấp nhận và áp dụng thống nhất trong quá trình xem xét các vụ việc từ sau năm 2009 đến nay
2 Vụ Phân định biển giữa Somalia và Kenya
2.1 Vài nét về tranh chấp của Somalia và Kenya
Somalia và Kenya là hai quốc gia thành viên của UNCLOS Vì vậy, hai quốc gia này
bị ràng buộc bởi các điều kiện của UNCLOS Hai quốc gia đều có tiềm năng lớn về dầu khí
và thủy sản trong nhiều năm và cùng có chung đường ranh giới ở Đông Phi và cùng tiếp giáp Ấn Độ Dương ở Đông Nam Đây được biết tới là khu vực lưu trữ lượng lớn hydrocacbon cả hai quốc gia đều muốn khai thác
Trang 8Ngày 07/4/2009, Kenya và Somalia đã ký Memorandum of Understanding Theo đó, hai nước này đồng ý phân định ranh giới biển của họ bằng các cuộc đàm phán Tuy nhiên, cả hai nước đều phản đối việc CLCS xem xét đệ trình của nước kia Sau đó, hai bên cùng đồng
ý rút lại những phản đối này Cho tới nay, CLCS đang xem xét các thông tin mà Somalia và Kenya đệ trình và chưa kiến nghị về các vấn đề liên quan đến việc ấn định ranh giới ngoài thềm lục địa của hai nước này.4 Quốc hội Somalia sau đó đã bác bỏ thỏa thuận này Năm
2012, Kenya đã trao giấy phép thăm dò tám lô ngoài khơi ở Ấn Độ Dương cho một số công
ty dầu khí nước ngoài Somalia đã phản đối và cho rằng Kenya đã vi phạm Luật số 37 của Somalia xác định thềm lục địa và EEZ của Somalia.5
Khoản 8 Điều 76 UNCLOS quy định: “Quốc gia ven biển thông báo những thông tin
về ranh giới các thềm lục địa của mình, khi thềm này mở rộng quá 200 hải lý kể từ đường
cơ sở dùng để tính chiều rộng lãnh hải, cho ủy ban ranh giới thềm lục địa được thành lập theo Phụ lục II, trên cơ sở sự đại diện công bằng về địa lý Ủy ban gửi cho các quốc gia ven biển những kiến nghị về các vấn đề liên quan đến việc ấn định ranh giới ngoài thềm lục địa của họ Các ranh giới do một quốc gia ven biển ấn định trên cơ sở các kiến nghị đó là dứt khoát và có tính chất bắt buộc.” Dựa theo điều luật này, Somalia và Kenya đã trình lên CLCS về vấn đề thềm lục địa mở rộng ngoài 200 hải lý tính từ đường cơ sở dùng để tính chiều rộng lãnh hải lần lượt vào các ngày 14/04/2009 và 06/05/2009
Ngày 22/08/2014, Somalia đơn phương đưa vụ việc với Kenya ra ICJ dựa trên cơ sở
cả hai quốc gia đều tuyên chấp nhận thẩm quyền của ICJ theo khoản 2 Điều 36 Quy chế ICJ lần lượt vào ngày 11/04/1963 và 19/04/1965 Somalia đề nghị Toà hai vấn đề:
(i) Xem xét lại việc thiết lập đường biên giới biển duy nhất cho tất cả các vùng biển chồng lấn tại Ấn Độ Dương giữa Somalia và Kenya, bao gồm khu vực thềm lục địa mở rộng
4Nguyễn Mai Hương – Chuyên viên Vụ Biển, Ủy ban Biên giới quốc gia, Một số điểm đáng chú ý trong phán quyết của ICJ về phân định
biển giữa Somalia và Kenya (10/12/2021), Tạp chí Toà án nhân dân điện tử.https://tapchitoaan.vn/bai-viet/phap-luat-the-gioi/mot- so-diem-dang-chu-y-trong-phan-quyet-cua-icj-ve-phan-dinh-bien-giua-somalia-va-kenya5491.html#_edn1 , ngày truy cập 21/01/2022.
5 Nicholas A Ioannides và Constantinos Yiallourides, A Commentary on the Dispute Concerning the Maritime Delimitation in the
Indian Ocean (Somalia v Kenya) (22/10/2021), EJIL:Talk! – Blog of the European Journal of International Law.
https://www.ejiltalk.org/a-commentary-on-the-dispute-concerning-the-maritime-delimitation-in-the-indian-ocean-somalia-v-kenya/ ngày truy cập 21/01/2022.
Trang 9(ii) Tuyên bố Kenya đã vi phạm các nghĩa vụ quốc tế trong việc tôn trọng chủ quyền, quyền chủ quyền và quyền tài phán của Somalia trong vùng biển tranh chấp và có trách nhiệm bồi thường cho nước này.6
Đứng trước vấn đề, phía Kenya cho rằng ICJ không có thẩm quyền xét xử vụ việc Nước này cũng nhiều lần đề nghị được hoãn phiên toà tranh tụng về nội dung và chính thức tuyên bố vắng mặt khi phiên tranh tụng này diễn ra
2.2 Phán quyết của Toà án Công lý quốc tế về phân định biển
Ngày 12/10/2021, ICJ đã công bố Phán quyết cuối cùng về phân định biển giữa Somalia và Kenya Phán quyết này có thể chia thành hai phần: các lập luận pháp lý nhằm mục đích giải quyết vấn đề về đường phân định đã tồn tại giữa hai nước; áp dụng luật biển quốc tế để phân chia đường biên giới
2.2.1 Liệu đã có một đường phân định giữa hai quốc gia?
Toà giải quyết tuyên bố của Kenya khi nước này cho rằng các quốc gia đã thiết lập bằng một thỏa thuận ngầm về đường biên giới của họ trong lãnh hải, EEZ và thềm lục địa trong vòng
200 hải lý Kenya dự đoán tuyên bố của mình về hai vấn đề Thứ nhất, Somalia được cho là đã chấp nhận ranh giới ở vĩ tuyến thông qua sự vắng mặt kéo dài của sự phản đối Thứ hai, thông
lệ nhất quán của các bên liên quan tới tuần tra hải quân, nghề cá, nghiên cứu khoa học biển và nhượng bộ dầu mỏ Cả hai bên đều hạn chế các hoạt động hàng hải của họ
ở phía bên của ranh giới được cho là của họ
Đứng trước những tuyên bố của Kenya, ICJ nhấn mạnh rằng việc thiết lập một đường biên giới biển vĩnh viễn “là một vấn đề có tầm quan trọng nghiêm trọng” Vì thế, một ngưỡng chứng minh cao để chứng minh một đường biên giới trên biển đã được thiết lập bằng sự đồng ý hoặc thỏa thuận ngầm là điều cần thiết Điều này phù hợp với án lệ hiện hành Kenya cần đưa ra bằng chứng về một thỏa thuận ranh giới ngầm để chứng thực cho quan điểm của mình Bằng chứng này cần thỏa mãn hai điều kiện sau: tính thuyết phục và bằng chứng về sự tồn tại của một đường biên giới trên biển
6Nguyễn Mai Hương – Chuyên viên Vụ Biển, Ủy ban Biên giới quốc gia, Một số điểm đáng chú ý trong phán quyết của ICJ về phân định
biển giữa Somalia và Kenya (10/12/2021), Tạp chí Toà án nhân dân điện tử.https://tapchitoaan.vn/bai-viet/phap-luat-the-gioi/mot- so-diem-dang-chu-y-trong-phan-quyet-cua-icj-ve-phan-dinh-bien-giua-somalia-va-kenya5491.html#_edn1 , ngày truy cập 21/01/2022.
Trang 10ICJ nhận thấy hành vi của các bên không thể hiện rằng Somalia đã chấp nhận rõ ràng
và nhất quán đường biên giới trên biển mà Kenya tuyên bố chủ quyền ICJ cũng lưu ý thêm, các cuộc thi đàm phán song phương đã diễn ra giữa hai quốc gia về phương pháp phân định thích hợp và Somalia cùng Kenya đều đã đưa ra tuyên bố đề cập đến một thỏa thuận phân định sẽ được đàm phán Do đó, ICJ đã kết luận rằng không có một thỏa thuận ngầm nào về ranh giới trên biển trên thực tế 7
2.2.2 Phân định biển giữa hai nước8
2.2.2.1 Phân định lãnh hải
Điều 15 UNLOS đã quy định về “việc hoạch định ranh giới lãnh hải giữa các quốc gia có bờ biển kề nhau hoặc đối diện nhau” Theo điều luật này, đường phân định lãnh hải là đường trung tuyến hoặc cách đều (trừ khi có thỏa thuận khác của các quốc gia liên quan) ICJ cho rằng phương pháp này được dựa trên các điều kiện địa lý của bờ biển và đường trung tuyến hay cách đều sẽ được xác định bằng cách sử dụng các điểm cơ sở phù hợp với điều kiện địa lý đó Dù cho việc xác định các điểm cơ sở thường dựa trên đề xuất của các bên nhưng Toà án có thể không sử dụng điểm cơ sở cả hai nước cùng đồng ý và xác định các điểm cơ sở mà Toà cho là phù hợp Trong một số trường hợp Toà sẽ không xác định điểm cơ sở trên các cấu trúc nhỏ nhằm loại trừ tác động không cân xứng của chúng lên đường cách đều Bởi lẽ có một số tình huống việc đảm bảo tính công bằng của đường cách đều phụ thuộc vào sự cẩn trọng loại trừ tác động không cân xứng của một số đảo nhỏ, đảo
đá hay các điểm nhô trên bờ biển Chính vì thế, Toà chỉ sử dụng các điểm cơ sở trên đất liền
và không xác định điểm cơ sở trên một đảo nhỏ và một bãi nửa nổi nửa chìm
2.2.2.2 Phân định vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa
Như đã được đề cập tới ở phần trước, quy định về phân định hai vùng này được quy định trong Điều 74 và Điều 83 của UNCLOS 1982 Tuy nhiên, hai điều khoản này còn khá chung chung, chưa đưa ra các hướng dẫn cho những người thực hiện công tác phân định biển
7Nicholas A Ioannides và Constantinos Yiallourides, A Commentary on the Dispute Concerning the Maritime Delimitation in the
Indian Ocean (Somalia v Kenya) (22/10/2021), EJIL:Talk! – Blog of the European Journal of International Law.
https://www.ejiltalk.org/a-commentary-on-the-dispute-concerning-the-maritime-delimitation-in-the-indian-ocean-somalia-v-kenya/ ngày truy cập 21/01/2022.
8Tham khảo Trần Hữu Duy Minh, [225] Phán quyết ngày 12.10.2021 của Toà ICJ trong Vụ Phân định biển giữa Somalia và Kenya
(19/10/2021), Luật pháp Quốc tế, International Law & Diplomacy https://iuscogens-vie.org/2021/10/19/225-phan-quyet-ngay-12-
2021-cua-toa-icj-trong-vu-phan-dinh-bien-giua-somalia-va-kenya/ , ngày truy cập 22/01/2022.