những khởi điểm của nghệ thuật hiện đại

ở đó, một lần nữa, ông bảo vệ lý tưởng chính nghĩa của xã hội về tự do con người, bao hàm cái hạnh phúc và khả năng dùng nghệ thuật để làm cho sự hiểu biết lẫn nhau trong phạm vi quốc tế

Những khởi điểm của nghệ thuật

hiện đại

Năm 1968, ở nơi sơ tán chợ Bún tỉnh Hà Tây, tôi có dịch xong cuốn

"Lịch sử Hội hoạ hiện đại" của Herbert Read viết năm 1959, để

chuyền tay bạn bè đọc cho vui Vì, thực ra ngày đó, ở miền Bắc Việt Nam không có quyển gì mới hơn, và, theo tôi, là đáng tin cậy hơn ở thế giới, cuốn sách của Read đã được dịch ra nhiều thứ tiếng từ những năm 70

Đến năm 1991, tạp chí Nghiên cứu Văn hóa nghệ thuật - Bộ Văn Hoá

đã giúp tôi công bố được 3 chương, trong đó có chương 1: "Những

khởi điểm của nghệ thuật hiện đại"

Nhiều ý nghĩ của Read tôi tán thưởng và lấy làm bài học nghiệp vụ, tuy tôi không quên rằng thời điểm ông viết cuốn sách này là năm 1959

Trước tiên, tôi xin giới thiệu nhân vật Read và cuốn sách của ông để độc giả nhận xét Sau đó, là nguyên văn chương "Những khởi điểm của nghệ thuật hiện đại" mà tôi đã dịch

1.QUYỂN LỊCH SỬ HỘI HOẠ HIỆN ĐẠI VÀ TÁC GIẢ HERBERT

HERBERT READ là người Anh, đã qua đời ngày 12 tháng 6 năm

1968, khi ông 75 tuổi

Lần cuối cùng ông xuất hiện trước đại chúng văn hóa là ở cuộc Hội nghị Văn hóa thế giới họp ở LaHabana - Cuba, vào tháng giêng năm

đó Người ta còn nhắc tới bản tham luận nổi tiếng của ông bấy giờ về chủ nghĩa quốc tế trong nghệ thuật ở đó, một lần nữa, ông bảo vệ lý tưởng chính nghĩa của xã hội về tự do con người, bao hàm cái hạnh phúc và khả năng dùng nghệ thuật để làm cho sự hiểu biết lẫn nhau trong phạm vi quốc tế trở thành hiện thực

Khi còn sống, ông là một nhà giáo dục nghệ thuật lừng danh bởi hoạt động và sách viết của mình về nghệ thuật, thi ca Chỉ nói riêng về nghệ thuật tạo hình, thư mục của ông đã gồm:

1931: The Meaning of Art - ý nghĩa của nghệ thuật

1933: Art Now - nghệ thuật ngày nay

1934: Art and industry - Nghệ thuật và công nghiệp

1936: Art and Society - Nghệ thuật và xã hội

1943: Education through Art - Giáo dục bằng nghệ thuật

1952: The Philosophy of Modern Art - Triết học của nghệ thuật hiện đại

1959: A Concise History Modern Painting - Lược sử hội họa hiện đại 1962: A letter to young Painter - Thư gửi họa sĩ trẻ

1964: Art and Education - Nghệ thuật và giáo dục

1967: Art and Alienation - Nghệ thuật và sự tha hóa v, v

Từ năm 1922 đến năm 1931 ông làm chủ tịch bộ môn gốm ở Bảo tàng Victoria và Albert ở Luân Đôn

Từ năm 1931 dạy nghệ thuật ở Đại học Edimbourg; từ năm 1935 dạy ở

Đại học Liverpool; từ năm 1936 đứng đầu tờ Burlington Magazine, tạp

chí chủ chốt của nước Anh về Lịch sử nghệ thuật

Năm 1954 trong một hội nghị quốc tế về giáo dục nghệ thuật họp ở Paris, chính Herbert Read là người đã đề xướng ra Tổ chức quốc tế Giáo dục bằng nghệ thuật - International Society for Education through Art, viết tắt là INSEA, nằm trong UNESCO, và được giữ chức chủ tịch Hội này cho tới khi chết

Ông cũng từng là Viện trưởng Viện nghệ thuật hiện đại của nước Anh:

là chủ biên tờ tạp chí The British Journal of Aesthetics - Tạp chí Mỹ

học Anh; là chủ tịch AICA - Hội phê bình nghệ thuật quốc tế

Năm 1953 - 1954, Read là giáo sư Đại học Harvard ở Mỹ

Năm 1966, ông đoạt giải thưởng Erasme de Rotterdam, giải quốc tế về khoa học

Bởi cuộc đời hoạt động xuất chúng cho nghệ thuật, năm 1953, nữ hoàng Anh tặng ông danh hiệu quý tộc là Sir Herbert Read - Ngài Herbert Read

Sách của Sir Herbert Read đã được dịch ra nhiều thứ tiếng và phổ biến rộng rãi trong các Đại học, thư viện, thị trường

Ý nghĩa về việc giáo dục bằng nghệ thuật của Read là một ý nghĩa có công Read nhìn vào nền văn minh đương thời mà lo lắng cho thân phận con người, cái thân phận bi thảm qua một sự giáo dục không tương xứng và cân đối với thực tại đang chia xẻ nhân cách nó ra từng mảnh Ông đưa ra sự giáo dục bằng nghệ thuật làm phương tiện giáo dưỡng toàn diện cho con người, làm phong phú đời sống cảm xúc, vừa

mở rộng giao tế xã hội, vừa đẩy mạnh trí tưởng tượng sáng tạo Theo ông, nghệ thuật là đồng nhất với quá trình tự thể hiện của con người, bởi vậy nó phải trở thành cơ sở cho một sự giáo dục

Ông không quan niệm nghệ thuật chỉ gồm tác phẩm nghệ thuật, mà nghệ thuật phải là một lối sống Nền giáo dục này sẽ là một sự giáo dục thường xuyên, thực hiện trong cả đời người Ông "tin tưởng một cách sâu sắc, rằng cuộc sống không có nghệ thuật là một cuộc sống nghèo khổ và tàn nhẫn"

Bên cạnh đó, ông đả phá văn nghệ thượng lưu được coi là đồ trang sức, hoặc là phần phụ lục của cuộc sống Bằng nhiều ví dụ rút ra từ lịch sử, Read còn vạch ra rằng trong những điều kiện chế độ tư bản đương thời,

và đặc biệt là thời điểm cách mạng khoa học kỹ thuật lần thứ nhất, nghệ thuật đã khá xa rời cuộc sống, và đó là sự ly dị giữa văn hóa và lao động Mai đây, văn hóa sẽ hợp thành một tổng thể cùng với xã hội

Không phải ngẫu nhiên mà người ta đã có nhận xét, rằng mơ ước đó của Read là gắn với quan niệm dân chủ khởi ở Rousseau, và đồng điệu với Max, khi ông phác thảo ra cái nhìn về con người ngày mai như một người sáng tạo, con người - nghệ sĩ Một trong những bài viết cuối cùng của ông cho Hội thảo về vấn đề giáo dục trong một thế giới hòa

bình, vào năm 1966, lấy tên là "Điều kiện hòa bình", ta có thể đọc:

"Con người trước hết là kẻ sáng tạo Sáng tạo là một cách phủ định hành động phá hoại, đứng về mặt tâm lý học mà nói Tác phẩm nghệ thuật không phải chỉ là thứ trang trí, nó là biểu hiện của một trong những bản năng sâu kín nhất của con người, cái bản năng dắt dẫn nó đến chỗ mở rộng phạm vi cảm thụ nhạy bén của mình "

Có thể nói quyển Lịch sử Hội họa hiện đại của Read mà chúng tôi

dịch để hiến bạn đọc sau đây được viết theo tinh thần đó Bản dịch của

chúng tôi là theo bản tiếng Pháp Histoire de la peninture moderne của

Yves Rivière, nhà xuất bản Aimery - Somogy S A, Paris 1960 Nội dung gồm:

Lời tựa

Chương I Những khởi điểm của nghệ thuật hiện đại

Chương II Trổ đường

Chương III.Xu hướng lập thể

Chương IV Xu hướng vị lai, Dada, Siêu thực

Chương V Picasso, Kandinsky, Klee

Chương VI Xu hướng cấu trúc

Chương VII Xu hướng trừu tượng biểu hiện

Lối viết của Read là một lối đặc biệt Chính ông nói: "Tôi viết theo cách một nhà thơ hơn là nhà khoa học", và đó là lời minh họa tốt nhất cho tác phẩm của ông

Về nghệ thuật tạo hình, Read rất gắn bó với Henry Moore và đương thời, ông hâm mộ nhất là xu hướng cấu trúc và xu hướng siêu thực Ông cũng đặc biệt đề cao những thực nghiệm của nhóm Bauhaus ở Đức, coi đó là một quá trình thực nghiệm quan trọng nhất trong lĩnh vực giáo dục thẩm mỹ

2.BẢN DỊCH NGUYÊN VĂN:

Những khởi điểm của nghệ thuật hiện đại

"Nhà lịch sử nào coi sự phát triển của nhận thức khoa học hay triết học

là một vấn đề bình tục, thì sẽ nhìn lịch sử nghệ thuật như là một cảnh tượng vừa nặng nề vừa hỗn độn, vì bởi bản chất của nó, nghệ thuật dường như không bao giờ tiến lên, mà trái lại luôn luôn tụt lùi Nếu là chuyện khoa học hay triết học, thì các nhà nghiên cứu trong khi kế tiếp nhau ở cùng một lĩnh vực và trong khi ai cũng cung hiến một công trình trung bình, ai cũng đi đến một kết quả, bao giờ một thời kỳ phản ứng cũng là một giải pháp kế tục Nhưng trong nghệ thuật thì khi một

trường phái đã phát triển hết độ của mình, thì bao giờ cũng chỉ còn suy tàn với thời gian Nó đạt tới đỉnh cao trong một sự chói sáng tinh lực

nở rộ chớp nhoáng trước con mắt nhà viết sử để anh ta không bao giờ

có thể mô tả lại cho chúng ta rằng nó đã được sản sinh như thế nào Song một khi đã đạt tới đỉnh cao đó rồi, thì nó chỉ còn có điều chắc chắn đáng buồn là sự tàn kỳ nữa mà thôi Một lần tới đỉnh rồi, thì trạng thái toàn vẹn vẫn chưa được tạo ra mà cũng chưa sàng lọc được nhận thức thẩm mỹ của những thế hệ tương lai, trái lại, còn làm hư hỏng nó Chẳng thế thì ta cứ việc trở lại với đồ gốm của đảo Samos hay nền điêu khắc Saxon, với chính kịch của thời Elizabeth hoặc với nền hội họa thành Venise mà xem Dù trong chừng mực mà lịch sử nghệ thuật nhìn bao quát là tuân thủ theo một quy luật có thể nhận biết đi chăng nữa, thì đây cũng không phải là theo quy luật của sự tiến triển, mà cũng như cuộc đời của mọi nghệ sĩ khi nhìn riêng từng cá nhân, là theo quy luật của sự phản ứng Nói chung cũng như nói riêng, thế thăng bằng của đời sống thẩm mỹ, bằng định nghĩa, cũng như nhìn vào tính chất muôn thưở của nó, là một thế thăng bằng bất ổn"

Một trong những nhà triết học hiện đại danh tiếng nhất của lịch sử, mà cũng là một trong những nhà triết học danh tiếng nhất của nghệ thuật

đã nói như vậy Cũng chính nhà triết học đó đã chú giải rằng, lịch sử đương đại chưa thể nào viết nổi, bởi cái lý do đơn giản rằng: chúng ta biết quá nhiều về nó "Kẻ nào muốn viết bộ lịch sử đương đại thì sẽ ngượng ngịu với nó, không phải vì nó chứa đựng quá nhiều tin tức mà

còn chính bởi những tin tức đó chưa tiêu hóa được là bao, ly dán quá rời rạc, và bởi rằng, chúng chỉ còn cái hiện thực nát vụn Chỉ sau một thời kỳ suy nghĩ lâu dài và chăm chú thì chúng ta mới bắt đầu phân biệt được cái gì là bản chất, cái gì là quan trọng, mới thấy được các sự việc

đã xảy ra như thế này mà không xảy ra như thế khác, mới thôi không viết những bài nhật báo nữa để mà viết lịch sử"

Tác giả cuốn sách này chính là đang cho rằng mình đã để cả một thời gian lâu dài và chăm chú vào những sự kiện tạo thành lịch sử của phong trào hiện đại trong hội họa và điêu khắc, chứ không hề co rằng

đã có thể phát hiện ra một quy luật nhỏ nào đó mà lịch sử mỹ thuật đã tuân theo Trái lại, cái mâu thuẫn bên trong mà theo Collingwood, là cố hữu của lịch sử, lại không đâu nhìn rõ bằng trong lịch sử hội hoạ hiện đại cả Về nghệ thuật hiện đại, người ta có thể nói là nó đã bắt đầu bởi một người cha chối từ và truất quyền thừa kế của những đứa con mình, người cha bị đeo đẳng những tai họa và ngộ nhận, mà chỉ còn có thể nhận ra ông mạch lạc qua một thứ triết học về nghệ thuật, thứ triết học xác định nó hết sức sáng sủa và hiển nhiên

Triết học đó xác định nghệ thuật như là một phương tiện quan niệm thế giới bằng thị giác Có rất nhiều phương tiện để hiểu thế giới: chúng ta

có thể sử dụng những giới hạn mà chúng ta ghi chú được nhờ một hệ thống tín hiệu ước định (chữ số hay chữ); chúng ta có thể thiết lập

những khẳng định của mình trên thực nghiệm; chúng ta có thể nhờ trí tưởng tượng mà dựng nên những phương thức để giải thích thế giới (các huyền thoại) Nhưng ta chớ nên lẫn lộn nghệ thuật với bất cứ một hoạt động nào như vậy, bởi vì mỹ thuật là "một vấn đề luôn luôn mới được đặt vào thế giới bởi giác quan nhìn thấy", và nghệ sĩ không phải

là ai khác con người sẵn có cái khả năng và ước vọng muốn biến đổi tri giác của con mắt sang một hình thái vật chất Bước thứ nhất của sự vận động đó, thuộc về tri giác, bước thứ hai thuộc về biểu hiện, nhưng trong thực tế thì không thể tách rời hai bước đó Người nghệ sĩ biểu hiện cái

mà anh tri giác được, và tri giác cái mà anh biểu hiện ra

Toàn bộ lịch sử mỹ thuật là lịch sử của những cách tri giác bằng con mắt, nghĩa là của những cách con người nhìn thế giới khác nhau Một người ngây thơ có thể biện bạch rằng, chỉ có một cách nhìn thế giới - cái thế giới vẫn hiện ra trực tiếp trước mắt họ đấy thôi Nhưng không đúng thế Chúng ta nhìn thấy cái mà chúng ta biết nhìn, và sự nhìn trở thành một thói quen, một ước lệ, một sự chọn lựa thiên vị trong tất cả những gì có để mà nhìn, còn thì là ấn tượng và méo mó đối với những

gì còn lại Chúng ta thấy cái ta muốn nhìn thấy, và cái ta muốn nhìn thấy thì không phải là do những quy tắc tất nhiên của quang học (như là trường hợp của những loài dã thú), cũng không phải là do bản năng lưu tồn, mà là do ước muốn phát hiện nay xây dựng một thế giới mà chúng

ta có thể tin cậy Cái ta thấy phải là cái có thực Chính cũng bởi vậy mà nghệ thuật đã cấu tạo nên hiện thực

Rõ ràng là ngay từ khởi điểm của cái mà ta gọi là phong trào mỹ thuật hiện đại đã có ý chí quyết định và bướng bỉnh của một họa sĩ người Pháp đòi nhìn thấy thế giới một cách khách quan Không có gì là bí ẩn trong câu nói sau này: Cái mà Cézanne muốn nhìn thấy, chính là thế giới, hoặc là cái phần thế giới mà ông đang chiêm nghiệm, như một khách thể, không có sự can thiệp nào của một trật tự trí tuệ hoặc một sự lộn xộn về tình cảm cả Những người đi ngay kề trước ông, là nhóm ấn tượng, đã từng thấy thế giới một cách chủ quan, nghĩa là cái thế giới hiện lên trước giác quan của họ, dưới những sức sáng chói khác nhau, hoặc từ những điểm quan sát khác nhau Mỗi một giây lát lại mang tới giác quan của họ một ấn tượng khác nhau và phân biệt với mọi ấn tượng khác nhau, và cứ mỗi giây lát như vậy, phải được tương ứng với một tác phẩm nghệ thuật khác nhau Nhưng Cézanne thì lại muốn từ chối cái trạng thái hàm hồ và mãi mãi luôn thay đổi của sự vật, để đạt tới cái hiện thực bất biến, luôn luôn hiện lên dưới hình ảnh sáng chói nhưng lừa dối, do chiếc lăng kính của giác quan cung hiến

Những đầu óc cách mạng lớn là những người được khích lệ bởi một ý tưởng duy nhất và đơn giản, mà cũng chính vì bướng bỉnh mà họ nhận lấy cái ý tưởng đã trao cho họ sức mạnh kia Nhưng trước khi chúng vạch lại những thời điểm khác nhau của cuộc đeo đuổi đó, ta hãy tự hỏi, tại sao trong suốt lịch sử lâu dài của nghệ thuật, chưa bao giờ có

một nghệ sĩ nghĩ tới việc nhìn thế giới một cách khách quan Chẳng hạn như, chúng ta biết rằng trong nhiều thời điểm khác nhau của lịch sử nghệ thuật, đã từng có những sự toan tính làm cho nghệ thuật mang tính chất "mô phỏng"; không phải chỉ nghệ thuật Hy Lap và nghệ thuật

La Mã, mà cả nghệ thuật Phục Hưng ở giai đoạn cổ điển của nó ở Châu

Âu, đều là những thời kỳ mỹ thuật mà trong đó người ta đã tìm cách thể hiện thế giới "đúng như thực" Nhưng giữa bản thân cái nhìn và việc thể hiện cái nhìn đó, vẫn luôn luôn có một hoạt động mà ta không thể dùng một thuật ngữ nào khác là sự diễn giải Sự can thiệp này tưởng là cần thiết bởi chính bản chất của tri giác, không bao giờ cùng cho giác quan một hình ảnh dẹt phẳng, hai chiều, nằm trong những ranh giới chính xác, mà là một tiêu điểm trung tâm giữa một vòng vật thể được cảm nhận lờ mờ và méo mó ở hình dạng bề ngoài Người nghệ sĩ có thể điều chỉnh cái nhìn của mình vào một vật thể đích xác, chẳng hạn như vào một bóng người, hoặc đơn giản hơn, vào một đầu người Nhưng ngay ở đây, cũng vẫn còn là những vấn đề thuộc hội họa, chẳng hạn như sự thể hiện trọng lượng của vật thể, hay là vị trí của nó trong không gian

Trước Cézanne, mỗi lần người nghệ sĩ muốn giải quyết những vấn đề

đó, thì anh phải nhớ đến những khả năng xa lạ ngoài cái nhìn, hoặc là sức tưởng tượng, kẻ tạo điều kiện cho anh biến thiên những vật thể của thế giới hữu hình, và từ đó mà sáng tạo ra một không gian lý tưởng chứa đựng những hình thể lý tưởng; hoặc là trí tuệ, kẻ tạo điều kiện cho

anh xây nên một phương thức thể hiện khoa học, một phép viễn cận mà trong đó anh có thể đặt vị trí vật thể rất chính xác Nhưng một phương thức viễn cận thì vẫn chưa đem đến một thể hiện chính xác cái mà con mắt trông thấy, giống như xạ ảnh của Mercator không thể hiện một cách chính xác cái thế giới mà Siryus nhìn thấy Như cái bản đồ, phương thức đó dùng để hướng dẫn cho trí khôn, chứ không cho phép chúng ta hoài nghi một chút nào về hiện thực cả

Người ta có thể rút ra một điều coi như giáo huấn của lịch sử nghệ thuật, rằng, hiện thực, hiểu theo nghĩa đó, không khác gì một bóng ma trơi, mà một cái gì đó tồn tại, ta có thể nhìn thấy, nhưng không bao giờ chúng ta có thể nắm bắt được nó cả Như chúng tôi đã từng nói, thiên nhiên là một việc, và nghệ thuật lại là một việc khác Nhưng Cézanne rất chân tình đối với một thứ "nghệ thuật của các bảo tàng", và mặc dù

tỏ ra kính cẩn những cố gắng của tiền nhân hòng tìm ra một mảnh đất hoà thuận với thiên nhiên, đã không chán nản phải thành công ngay ở chỗ lớp người xưa mắc cạn, nghĩa là phải đạt tới "thực hiện" được những cảm giác của mình trước sự hiện diện của thiên nhiên

Paul Cézanne sinh tại Aixen Provence, ngày 19 tháng giêng năm 1839; chết ở Aix ngày 22 tháng 10 năm 1906 Phần lớn đời ông nằm trong lịch sử của xu hướng ấn tượng, nhưng chỉ một điều duy nhất ở ông và

là điều đã thúc bức ông từ bỏ nhóm ấn tượng, là đáng để chúng ta quan

tâm tới ở đây Năm 1877 là lần cuối cùng ông triển lãm chung với các bạn ấn tượng Ông vẫn tưởng sẽ còn chung với họ năm sau đấy, nhưng cuộc triển lãm này phải lùi lại, và tới năm 1879 thì Cézanne đã quyết định không dính dáng gì tới họ nữa Ông đã chia sẻ với Camille Pissarro trong một lá thư ngắn, đề ngày mồng một tháng tư năm đó, ông ngỏ ý xin lỗi về "những khó khăn khi đẻ ra bức tranh mà ông đã gửi tới triển lãm" Nhưng mặc dù ông còn nhạy cảm hơn các bạn họa sĩ trước phản ứng của công chúng với những cuộc triển lãm của nhóm ấn tượng (ông luôn luôn nuôi cái tham vọng là được công chúng thừa nhận), thì chúng ta vẫn có thể khẳng định lý do thực sự để ông quyết định việc đó, là ông tự cảm thấy mình càng xa đám ấn tượng Cho tới cuối đời ông vẫn tôn trọng Monet và Pissarro, nhưng ông càng ngày càng phản tỉnh để luôn đầy những "tìm tòi" của mình đi xa hơn, và từ

nỗ lực đó, vừa tham vọng vừa cô đơn, mà cuộc cách mạng do tác phẩm của ông đại diện đã ra đời

Về tư chất mà nói, thì Cézanne không phải là một người cách mạng, và rất khó giải thích tại sao tác phẩm của ông lại đóng một vai trò quan trọng như vậy đối với toàn thể tương lai của hội họa Sự giải thích đó phụ thuộc vào cách hiểu đúng đắn hai thuật ngữ đã được Cézanne luôn

luôn sử dụng, đó là sự thể hiện và sự diễn thể Thể hiện trong nghĩa mà

Cézanne dùng, nghĩa là "đẻ ra" mà không thèm nhờ cậy vào một lối tả

thực kiểu văn chương hay kinh viện nào Diễn thể nghĩa là thích dụng

một chất liệu nhất định (ở đây là hội họa) đến một cường độ nhất

định (ở đây nói về màu sắc) Phương pháp hội hoạ của Cézanne trước hết là ở chỗ chọn mô típ - một cảnh vật, một con người mà ông định vẽ chân dung, một tĩnh vật - sau đó là biểu đạt tri giác con mắt của ông đối với mô típ, và làm sao cho không mất một tí sức sống nào của mô típ trong hiện thực vật chất của nó

"Thể hiện" tri giác con mắt đối với mô típ là vấn đề khó khăn thứ nhất, như ta đã có lần đề cập tới, tìm được một trọng điểm hứng thú và một quy tắc cấu trúc là vô cùng khó khăn Bước thứ nhất để đi tới giải quyết vấn đề đó, là chọn được mô típ thích đáng Lối ấn tượng, như Monet chẳng hạn, là sẵn sàng tìm thấy đề tài ở khắp nơi - một đống cỏ khô hay một hồ sen dại - vấn đề đó chả có gì là quan trọng cả, bởi vì cái mà Monet quan tâm trước nhất, là hiệu quả của ánh sáng Điều đó đã dẫn hội họa của ông đến chỗ vắng thiếu những hình thể, mà mãi tới gần nửa thế kỷ sau, một thế hệ hoạ sĩ mới mới hiểu đầy đủ và sử dụng Và đấy mới chính là một trong những khuynh hướng ngần dưới chủ nghĩa ấn tượng, mà "tư chất" của Cézanne đã nổi loạn chống lại một cách bản năng Tư chất của Cézanne căn bản là cổ điển Ông tán thành sự cấu trúc bằng bất cứ giá nào, nghĩa là ông chủ trương một phong cách bắt nguồn từ bản chất của sự vật chứ không phải là trong những ấn tượng chủ quan luôn luôn là "mơ hồ" của cá nhân Ông có thứ tình cảm sâu sắc đến không bao giờ có thể "thể hiện" cái nhìn của mình ngoài một tổ chức đường nét và màu sắc, cái tổ chức trao cho hình tượng tính ổn định và trong sáng, khi đã đặt vào vải vẽ Những "cảm giác" mà phái ấn