Đề tài phân tích mối quan hệ giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng của xã hội liên hệ trong thời kì quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở việt nam hiện nay

Đó là những quan hệ sản xuất ứng với những lực lượng sản xuất nhất định.Phù hợp với kiểu quan hệ sản xuất đó là một hệ thống những quan hệ vềchính trị, pháp quyền, đạo đức, nghệ thuật… N

TRƯỜNG ĐẠI HỌC PHENIKAA KHOA KHOA HỌC CƠ BẢN

⸎⸎⸎⸎⸎

BÀI TẬP LỚN CHƯƠNG III MÔN TRIẾT HỌC MÁC LÊ-NIN Tên đề tài: “Phân tích mối quan hệ giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng của xã hội? Liên hệ trong thời kì quá độ lên chủ nghĩa xã

hội ở Việt Nam hiện nay?”

Tên giảng viên hướng dẫn : Đồng Thị Tuyền

Lớp học phần : Triết học Mác Lê-nin_1_2(15.1FS).8_LTNăm học : 2021 - 2022

Các thành viên trong nhóm :

1

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 4

NỘI DUNG 6

1 Khái niệm cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng: 6

1.1 Khái niệm cơ sở hạ tầng: 6

1.2 Khái niệm kiến trúc thượng tầng: 7

2 Mối quan hệ biện chứng giữa cơ hở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng: 9 2.1 Vai trò quyết định của cơ sở hạ tầng đối với kiến trúc thượng tầng: 9

2.2 Sự tác động trở lại của kiến trúc thượng tầng đối với cơ sở hạ tầng: 10

3 Ý nghĩa trong đời sống xã hội: 12

4 Ý nghĩa phương pháp luận, liên hệ trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội của Việt Nam hiện nay: 13

4.1 Ý nghĩa phương pháp luận: 13

4.2 Liên hệ thực tiễn: 14

KẾT LUẬN 19

2

MỞ ĐẦU

Ði lên chủ nghĩa xã hội là khát vọng thiêng liêng của cả dân tộc Việt Nam.Ðảng Cộng sản Việt Nam luôn kiên định con đường xã hội chủ nghĩa

mà Ðảng, Bác Hồ và nhân dân ta đã lựa chọn; không ngừng tìm tòi, đổi mới

và tổng kết lý luận - thực tiễn để có nhận thức ngày càng đúng đắn, toàn diện

và đầy đủ về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội Ðảng ta

đã vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác Lê-nin, tư tưởng Hồ Chí Minh, thamkhảo kinh nghiệm quốc tế, xuất phát từ thực tiễn đất nước Trong lý luận này,Các Mác không những đã chỉ ra quy luật về sự phù hợp giữa quan hệsản xuất với tính chất và trình độ phát triển của lực lượng sản xuất mà cònchỉ ra mối quan hệ đặc biệt quan trọng của cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượngtầng

Trong lịch sử, mỗi xã hội có một kiểu những quan hệ vật chất cơ bản nhất

Đó là những quan hệ sản xuất ứng với những lực lượng sản xuất nhất định.Phù hợp với kiểu quan hệ sản xuất đó là một hệ thống những quan hệ vềchính trị, pháp quyền, đạo đức, nghệ thuật… Những quan hệ chính trị, tinhthần này được thể hiện thông qua những thiết chế xã hội tương ứng như nhànước, đảng phái, tòa án, giáo hội và các tổ chức xã hội khác… Các kháiniệm cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng phản ánh sự liên hệ, tác động lẫnnhau giữa những quan hệ kinh tế và những quan hệ chính trị, tinh thần đượchình thành trên các quan hệ kinh tế đó

Mỗi xã hội trong lịch sử là một tổng thể các quan hệ xã hội, bao gồm cácquan hệ vật chất và các quan hệ tinh thần nhất định Sự liên hệ và tác động lẫn

3

nhau giữa những quan hệ vật chất với các quan hệ tinh thần của xã hội đượcphản ánh trong quy luật về mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiếntrúc thượng tầng của xã hội Trong đó, cơ sở hạ tầng quyết định kiến trúcthượng tầng, còn kiến trúc thượng tầng có sự tác động trở lại nhất định lên cơ

sở hạ tầng Đây là quy luật cơ bản tác động ở mọi hình thái kinh tế - xã hộitrong lịch sử

Bằng những kiến thức rút ra từ kết quả học cùng với việc tham khảo từcác tài liệu, nhóm chúng em xin phép được trình bày phân tích mối quan hệgiữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng của xã hội, liên hệ trong thời kỳquá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam hiện nay trong bài luận dưới đây.Trong quá trình làm bài nếu có những sai sót về mặt kĩ thuật hay kiến thức,nhóm em mong nhận được những lời nhận xét và góp ý từ cô, chúng em sẽ cốgắng rút kinh nghiệm và nỗ lực để hoàn thiện tốt nhất kiến thức của mình.Chúng em xin trân trọng cảm ơn!

4

NỘI DUNG

1 Khái niệm cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng:

Một xã hội trong lịch sử là một tổng thể các quan hệ xã hội, bao gồm cácquan hệ vật chất và các quan hệ tinh thần nhất định Sự liên kết và tác độnglẫn nhau giữa những quan hệ vật chất với các quan hệ tinh thần của xã hộiđược phản ánh trong quy luật về mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng

và kiến trúc thượng tầng của xã hội Đây là quy luật cơ bản tác động ở mọihình thái kinh tế - xã hội trong lịch sử

Cơ sở hạ tầng là toàn bộ những quan hệ sản xuất của một xã hội trong sựvận động hiện thực của chúng hợp thành cơ cấu kinh tế của xã hội đó

Cơ sở hạ tầng được hình thành một các khách quan trong quá trình sảnxuất vật chất của xã hội Đây là toàn bộ các quan hệ sản xuất tồn tại trên thực

tế mà trong quá trình vận động của nó hợp thành cơ cấu kinh tế hiện thực CácMác chỉ rõ: “Toàn bộ những quan hệ sản xuất ấy hợp thành cơ cấu kinh tế của

xã hội, tức là cái cơ sở hiện thực trên đó dựng lên một kiến trúc thượng tầngpháp lý và chính trị và những hình thái ý thức xã hội nhất định tương ứng với

cơ sở hiện thực đó” Các quan hệ sản xuất là các quan hệ cơ bản, đầu tiên, chủyếu, quyết định mọi quan hệ xã hội khác

Về mặt kết cấu, cơ sở hạ tầng gồm có: Quan hệ sản xuất thống trị; Nhữngquan hệ sản xuất là tàn dư của xã hội trước đó; Những quan hệ sản xuất làmầm mống của xã hội sau

Trong một cơ sở hạ tầng có nhiều thành phần kinh tế, nhiều kiểu quan hệsản xuất thì quan hệ sản xuất đang thống trị trong xã hội đó giữ vai trò chủ

5

đạo, chi phối các kiểu quan hệ sản xuất khác và các thành phần kinh tế bởi nóquy định tính chất của cơ sở hạ tầng Sự đối kháng giai cấp và tính chất của

sự đối kháng đó bắt nguồn từ cơ sở hạ tầng Các yếu tố của cơ sở hạ tầng - hệthống các quan hệ sản xuất của một phương thức sản xuất nhất định - mộtmặt, trong quan hệ đối với lực lượng sản xuất, giữ vai trò là hình thức kinh tếcho sự duy trì, phát huy và phát triển lực lượng sản xuất đang tồn tại; mặtkhác - trong quan hệ đối với các quan hệ chính trị - xã hội, giữ vai trò là cơ sởhình thành kết cấu kinh tế - cơ sở cho sự thiết lập kiến trúc thượng tầng của

Kiến trúc thượng tầng là toàn bộ những quan điểm, tư tưởng xã hội vớinhững thiết chế xã hội tương ứng cùng những quan hệ nội tại của thượng tầnghình thành trên một cơ sở hạ tầng nhất định

Cấu trúc của kiến trúc thượng tầng bao gồm toàn bộ những quan điểm tưtưởng về chính trị, pháp quyền, đạo đức, tôn giáo, nghệ thuật, triết học,…cùng những thiết chế xã hội tương ứng như nhà nước, đảng phái, giáo hội, cácđoàn thể và tổ chức xã hội khác Các yếu tố về quan điểm tư tưởng và thiếtchế xã hội có quan hệ với nhau, cùng với những quan hệ nội tại trong các yếutốc đó hợp thành kiến trúc thượng tầng của xã hội

6

Mỗi yếu tốc của kiến trúc thượng tầng có đặc điểm và quy luật và pháttriển riêng Các yếu tố của kiến trúc thượng tầng tồn tại trong mối liên hệ tácđộng qua lại lẫn nhau và đều nảy sinh trên cơ sở hạ tầng, phản ánh những cơ

sở hạ tầng nhất định Song, không phải tất cả các yếu tố của kiến trúc thượngtầng đều liên hệ như nhau đối với cơ sở hạ tầng của nó Một số bộ phận kiếntrúc thượng tầng chính trị và pháp lý có mối liên hệ trực tiếp với cơ sở hạtầng, còn các yếu tố khác như triết học, nghệ thuật, tôn giáo, đạo đức,… lại cóliên hệ gián tiếp với cơ sở hạ tầng sinh ra nó

Trong xã hội có đối kháng giai cấp, kiến trúc thượng tầng cũng mang tínhchất đối kháng Tính đối kháng của kiến trúc thượng tầng phản ánh tính đốikháng của cơ sở hạ tầng và được biểu hiện ở sự xung đột, sự đấu tranh về tưtưởng của các giai cấp đối kháng Song, đặc trưng của kiến trúc thượng tầng

là sự thống trị về chính trị và tư tưởng của giai cấp thống trị Thực tế cho thấy,trong kiến trúc thượng tầng của các xã hội có đối kháng giai cấp, ngoài bộphận chủ yếu có vai trò là công cụ của giai cấp thống trị còn có những yếu tố,

bộ phận đối lập với nó, đó là những tư tưởng, quan điểm và các tổ chức chínhtrị của giai cấp thống trị, bị bóc lột

Bộ phận có quyền lực mạnh nhất trong kiến trúc thượng tầng của xã hội cóđối kháng giai cấp là nhà nước - công cụ quyền lực chính trị đặc biệt của giaicấp thống trị Chính nhờ có nhà nước mà tư tưởng của giai cấp thống trị mớitrở thành một sức mạnh thống trị toàn bộ đời sống xã hội Trong xã hội có đốikháng giai cấp, kiến trúc thượng tầng gồm có: Hệ tư tưởng và các thiết chếcủa giai cấp thống trị (như chủ nô, địa chủ, tư sản…); Các quan điểm và tổchức của giai cấp bị trị (như nô lệ, tá điền, công nhân…) đối lập với giai cấpthống trị; Tàn dư của các quan điểm xã hội đã lỗi thời; Quan điểm của cáctầng lớp trung gian (như trí thức, nông dân…);… Giai cấp nào thống trị vềmặt kinh tế và nắm giữ chính quyền nhà nước thì hệ tư tưởng, cùng những thểchế của giai cấp ấy cũng giữ địa vị thống trị Nó quy định và tác động trực

7

tiếp đến xu hướng của toàn bộ đời sống tinh thần xã hội và cả tính chất, đặctrưng cơ bản của toàn bộ kiến trúc thượng tầng Tính giai cấp của kiến trúcthượng tầng thể hiện rõ ở sự đối lập về quan điểm tư tưởng và cuộc đấu tranhchính trị - tư tưởng của các giai cấp đối kháng Mâu thuẫn đối kháng trongkiến trúc thượng tầng bắt nguồn từ mâu thuẫn trong cơ sở hạ tầng.

Ví dụ: Trong xã hội phong kiến xưa, con vua thì lại làm vua, cha truyềncon nối

2 Mối quan hệ biện chứng giữa cơ hở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng:

Thứ nhất, cơ sở hạ tầng với tính cách là cơ cấu kinh tế hiện thực của xã hội

sẽ sản sinh ra một kiểu kiến trúc thượng tầng tương ứng, đồng thời quyết địnhđến cơ cấu, tính chất và sự vận động, phát triển của kiến trúc thượng tầng.Trong xã hội có đối kháng giai cấp, giai cấp nào chiếm địa vị thống trị về kinh

tế thì cũng chiếm địa vị thống trị trong đời sống chính trị, tinh thần của xãhội; mâu thuẫn trong lĩnh vực kinh tế quyết định tính chất mâu thuẫn tronglĩnh vực tư tưởng của xã hội Tất cả các yếu tố của kiến trúc thượng tầng nhưnhà nước, pháp quyền, triết học, tôn giáo,… đều trực tiếp hay gián tiếp phụthuộc vào cơ sở hạ tầng, do cơ sở hạ tầng quyết định

Ví dụ: Tương ứng với cơ sở hạ tầng căn bản dựa trên chế độ chiếm hữu tưnhân tư bản chủ nghĩa về tư liệu sản xuất thì tất yếu sẽ tồn tại quyền lực thốngtrị của giai cấp tư sản đối với nhà nước trong kiến trúc thượng tầng (nhà nướccủa thiểu số trấn áp đối với đại đa số)… Trong chủ nghĩa tư bản, đấu tranh về

ý thức hệ xã hội, xung đột chính trị – xã hội giữa vô sản và tư sản có nguyênnhân sâu xa từ mâu thuẫn, xung đột về lợi ích kinh tế

Thứ hai, những biến đổi căn bản của cơ sở hạ tầng tất yếu tạo ra nhu cầukhách quan phải có sự biến đổi tương ứng trong kiến trúc thượng tầng và sớmhay muộn sẽ dẫn đến sự biến đổi căn bản trong kiến trúc thượng tầng Quátrình thay đổi đó không chỉ diễn ra trong giai đoạn cách mạng từ hình thái

8

kinh tế - xã hội này sang hình thái kinh tế - xã hội khác, mà còn diễn ra trongbản thân mỗi hình thái kinh tế - xã hội Nhưng sự thay đổi của kiến trúcthượng tầng diễn ra rất phức tạp, có những bộ phận của kiến trúc thượng tầngthay đổi nhanh chóng cùng với sự thay đổi của cơ sở hạ tầng như chính trị,luật pháp,… Có những bộ phận khác của kiến trúc thượng tầng thay đổi chậmhơn như tôn giáo, nghệ thuật,… Cũng có những nhân tố của kiến trúc thượngtầng cũ vẫn được kế thừa để xây dựng kiến trúc thượng tầng mới Trong xãhội có đối kháng giai cấp, sự thay đổi đó phải thông qua quá trình đấu tranhgiai cấp gay go, phức tạp Nguyên nhân của quá trình đó xét đến cùng là do sựphát triển của lực lượng sản xuất Tuy nhiên, sự phát triển của lực lượng sảnxuất chỉ trực tiếp gây ra sự biến đổi của cơ sở hạ tầng, đến lượt nó mới làmcho kiến trúc thượng tầng biến đổi một cách căn bản.

Ví dụ: Những biến đổi trong kết cấu và cơ chế vận hành của nền kinh tế thịtrường các nước tư bản chủ nghĩa ở đầu thế kỷ XX đòi hỏi phải có sự thay đổichức năng của nhà nước tư sản, xuất hiện chức năng kinh tế của nhà nước đó

so với thế kỷ XIX, sự biến đổi về kết cấu kinh tế, vai trò của các thành phầnkinh tế trong nền kinh tế nhiều thành phần ở Việt Nam đòi hỏi phải có sự thayđổi về chính sách, pháp luật…

Tuy cơ sở hạ tầng quyết định kiến trúc thượng tầng nhưng chủ nghĩa MácLê-nin cũng luôn nhấn mạnh tính độc lập tương đối và khả năng tác động củakiến trúc thượng tầng đối với cơ sở hạ tầng Do kiến trúc thượng tầng và mỗiyếu tố của nó có tính độc lập tương đối và vai trò khác nhau nên chúng tácđộng đến cơ sở hạ tầng theo những cách những xu hướng khác nhau Kiến trúc thượng tầng có chức năng bảo vệ, là công cụ đắc lực để củng cố,duy trì sự phát triển của cơ sở hạ tầng sinh ra nó, đồng thời đấu tranh xóa bỏ

cơ sở hạ tầng cũ và kiến trúc thượng tầng cũ

9

Sự tác động trở lại của kiến trúc thượng tầng đối cơ sở hạ tầng nhằm duytrì chế độ xã hội hiện thời, chống lại mọi nguy cơ làm suy yếu hay phá hoạichế độ kinh tế hiện hành, tác động theo xu hướng xoá bỏ kinh tế này, lại có xuhướng đấu tranh việc xác lập một cơ sở kinh tế khác, xây dựng một chế độ xãhội khác.

Trong các bộ phận của kiến trúc thượng tầng, nhà nước giữ vai trò đặc biệtquan trọng, có khả năng tác động trực tiếp nhất và mạnh mẽ nhất lên cơ sở hạtầng kinh tế của xã hội Nhà nước không chỉ dựa vào hệ tư tưởng mà còn dựavào chức năng kiểm soát xã hội để tăng cường sức mạnh kinh tế của giai cấpthống trị Ăngghen viết: “Bạo lực (nghĩa là quyền lực nhà nước) cũng là mộtlực lượng kinh tế” Các bộ phận khác của kiến trúc thượng tầng như triết học,đạo đức, tôn giáo, nghệ thuật cũng tác động đến cơ sở hạ tầng, nhưng thườngthường phải thông qua nhà nước, pháp luật Nhà nước xã hội chủ nghĩa làcông cụ đắc lực để cải tạo và xóa bỏ cơ sở hạ tầng cũ, tạo lập cơ sở hạ tầngmới Nhà nước kiểm soát xã hội và sử dụng bạo lực, bao gồm những yếu tốvật chất như cảnh sát, toà án, nhà tù để tăng cường sức mạnh kinh tế của giaicấp thống trị

Kiến trúc thượng tầng tác động mạnh mẽ đến kinh tế - xã hội, nhưng nókhông thể làm thay đổi xu hướng phát triển khách quan của đời sống kinh tế -

xã hội Sự tác động của nó chủ yếu diễn ra theo 2 hướng:

Nếu kiến trúc thượng tầng tiến bộ nảy sinh trong quá trình của cơ sở kinh

tế mới, tác động phù hợp, cùng chiều phát triển với các quy luật kinh tế, quyluật xã hội khách quan thì sự tác động đó là động lực mạnh mẽ thúc đẩy kinh

tế đi lên, đảm bảo sự phát triển bền vững cho cơ sở hạ tầng, mang lại hiệu quảthúc đẩy sự tiến bộ xã hội

Nếu kiến trúc thượng tầng là sản phẩm của cơ sở kinh tế đã lỗi thời, tácđộng ngược chiều, không phù hợp với cơ sở hạ tầng, với các quy luật kinh tếkhách quan thì kiến trúc thượng tầng sẽ kìm hãm sự tăng trưởng, phát triển

10

của kinh tế, gây bất ổn cho đời sống xã hội Tất nhiên sự kìm hãm này chỉ làtạm thời, sớm muộn nó sẽ bị cách mạng khắc phục.

Ví dụ: Nếu thiết chế pháp luật phù hợp với nhu cầu phát triển kinh tế thì nó

sẽ có tác dụng thúc đẩy hoạt động kinh tế phát triển; ngược lại, sẽ kìm hãm sựphát triển kinh tế

3 Ý nghĩa trong đời sống xã hội:

Quy luật về mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúcthượng tầng là cơ sở khoa học cho việc nhận thức một cách đúng đắn mốiquan hệ giữa kinh tế và chính trị Kinh tế và chính trị tác động biện chứng,chính trị tác động trở lại to lớn, mạnh mẽ đối với kinh tế Thực chất vai tròcủa kiến trúc thượng tầng là vai trò hoạt động tự giác tích cực của các giaicấp, đảng phái vì lợi ích kinh tế Sự tác động của kiến trúc thượng tầng đốivới cơ sở hạ tầng trước hết và chủ yếu thông qua đường lối, chính sách củađảng, nhà nước

Khi vận dụng mối quan hệ giữa kiến trúc thượng tầng tức là quan hệ chínhtrị với kinh tế chúng ta phải xuất phát từ kinh tế coi trọng chính trị nhưngkhông tuyệt đối hoá bất kì một yếu tố nào trong hai yếu tố Trong nhận thức

và thực tiễn, nếu tách rời hoặc tuyệt đối hóa một yếu tố nào giữa kinh tế vàchính trị đều là sai lầm Tuyệt đối hóa kinh tế, hạ thấp, coi nhẹ hoặc phủ nhậnyếu tố chính trị là rơi vào quan điểm duy vật tầm thường, duy vật kinh tế sẽdẫn đến vô chính phủ, bất chấp kỷ cương, pháp luật và không tránh khỏi thấtbại, đổ vỡ Nếu tuyệt đối hóa về chính trị, hạ thấp, coi nhẹ hoặc phủ định vaitrò của kinh tế sẽ dẫn đến duy tâm, duy ý chí, nôn nóng, chủ quan, đốt cháygiai đoạn và cũng không tránh khỏi thất bại Nghiên cứu mối quan hệ giữa cơ

sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng sẽ cho ta một cái nhìn đúng đắn, toàn diện

để có thể đề ra chiến lược phát triển hài hòa giữa kinh tế và chính trị, đổi mớikinh tế phải đi đôi với đổi mới chính trị, lấy đổi mới kinh tế làm trọng tâm,từng bước đổi mới chính trị Nắm được mối quan hệ giữa cơ sở hạ tầng và

11