Xây dựng xã hội học tập ở nước ta (36 trang).

Tiểu Luận: Xây dựng xã hội học tập ở nước ta (36 trang).

Xay dung xa hoi hoc tap o nuoc ta

Xây dựng xã hội học tập ở nước ta

ND - Xây dựng xã hội học tập (XHHT) vừa là một nhiệm vụ cấp bách, vừa là một yêu cầu chiến lược, nhiệm vụ cơ bản, lâu dài của nền giáo dục nước nhà, quyết định thành công của sự nghiệp CNH, HÐH ở nước ta, của quá trình đưa nền kinh tế Việt Nam thành một nền kinh tế tri thức, đưa dân tộc Việt Nam trở thành một dân tộc thông thái như Bác Hồ hằng mong muốn, đưa xã hội Việt Nam thành một xã hội trí tuệ, hiện đại, hội nhập kinh tế thế giới.

Nhiệm vụ trung tâm của xây dựng XHHT ở nước ta

Nhiệm vụ trọng tâm của XHHT là làm cho mọi người từ trẻ đến già đều thấy cần phải học, và học suốt đời, xem học tập là một nhu cầu của cuộc sống, như cơm ăn, áo mặc, tạo môi trường học tập đáp ứng cao nhất nhu cầu học tập ban đầu và học suốt đời của mọi tầng lớp nhân dân, mọi lứa tuổi và cả người cao tuổi, mọi ngành nghề, mọi trình độ, trong đó đặc biệt chú ý nhu cầu học tập của người cao tuổi, người bị khuyết tật, người bị thiệt thòi về giáo dục và có thể học ở mọi nơi (tại trường, tại nơi làm việc, tại nhà ), mọi lúc, học bằng nhiều cách: trên lớp, học từ xa qua phát thanh, truyền hình, học trên máy tính, trên mạng in-tơ-nét, hội nghị, hội thảo, trò chơi theo nguyên tắc tự học là chính.

Bản chất XHHT là một môi trường giáo dục, trong đó mọi người đều được cung cấp cơ hội học tập, với thiết chế giáo dục mở, mềm dẻo, linh hoạt, thích ứng điều kiện học của từng người, từng cơ quan, đơn vị một môi trường trong đó mọi lực lượng xã hội, mọi tầng lớp xã hội đều

tự giác học hành và tích cực tạo ra các cơ hội, điều kiện học hành cho xã hội sao cho cả xã hội trở thành một trường học lớn, mỗi người dân là một học trò, nhu cầu học luôn được đáp ứng

và là nơi đào tạo nguồn nhân lực dồi dào, đa dạng với nhiều trình độ, nhiều năng lực khác nhau đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước, hội nhập kinh tế quốc tế trong một thị trường lao động luôn biến động dưới sự tác động tiến bộ của khoa học và công nghệ.

Trong XHHT, quan niệm về học được mở rộng Học không chỉ là học văn hóa mà còn phải học các kiến thức khác để làm việc, để sáng tạo, để làm người, để sống tốt hơn, thích ứng sự thay đổi của xã hội Và, học không chỉ học trong nhà trường, học tập trung theo niên chế mà còn học trong cuộc sống xã hội, tập thể, gia đình, bạn bè, Học được ý thức là con đường làm tăng trưởng trí tuệ, giá trị đạo đức, tinh thần, thể chất, thẩm mỹ, cho con người XHHT là một xã hội cung cấp cho con người đầy đủ các điều kiện, các cơ hội để học tập, phát triển, bảo đảm cho con người luôn có được các phẩm chất: trí tuệ, kỹ năng, thái độ thích ứng đòi hỏi của một xã hội luôn biến đổi.

Học là quá trình thu thập và xử lý thông tin để tự biến đổi mình, "phù sa" tri thức, làm phong phú cho bản thân Trong điều kiện ngày nay, thông tin là tài nguyên của sự học; con người trong XHHT là con người có kỹ năng thu thập, xử lý sử dụng thông tin bằng các phương tiện

truyền thông hiện đại Giáo dục và việc học hành của con người trong xã hội hiện đại không thể chỉ dựa vào nguồn tri thức của người thầy ở trường như trước đây, mà phải mở ra toàn không gian sống của con người trong xã hội thông tin Do vậy, XHHT chỉ hình thành và phát triển được dựa trên nền công nghệ thông tin phát triển, trong đó, truyền thông đa phương tiện phục vụ người học rộng rãi trong cả nước là quan trọng hàng đầu.

XHHT ở Việt Nam được xây dựng trên quan điểm nào? XHHT phải là một thiết chế giáo dục

mở, một môi trường giáo dục thỏa mãn nhu cầu học tập của mọi người trong xã hội, ở mọi lứa tuổi, mọi ngành nghề, mọi trình độ với các hình thức học tập đa dạng, mềm dẻo, linh hoạt: học ở nhà trường tập trung theo niên chế, tự học, học có hướng dẫn, bổ túc văn hóa (BTVH), tại chức, học từ xa theo triết lý tự học và học suốt đời.

Theo quan niệm trên, mô hình hệ thống giáo dục quốc dân trong XHHT phải cơ cấu lại căn bản XHHT yêu cầu một cơ cấu hệ thống giáo dục quốc dân được tổ chức một cách khoa học, bảo đảm việc học tập của con người được diễn ra liên tục, dễ dàng, tiện lợi suốt đời người từ

bé đến lúc chết Bên cạnh hay song song với giáo dục trong nhà trường truyền thống, hay giáo dục ban đầu (GDBÐ) cho lứa tuổi thanh niên, thiếu niên, được tổ chức học tập trung theo niên chế, chủ yếu cung cấp các kiến thức văn hóa phổ thông, tạo nguồn cho hoạt động đào tạo nghề và cán bộ khoa học chuyên môn ở giai đoạn tiếp theo, ắt phải có hệ thống giáo dục tiếp tục (GDTT) dành cho những người đã nhận được chương trình GDBÐ ở phổ thông hoặc đại học, đang làm việc trong lĩnh vực kinh tế - xã hội khác nhau và những người không có điều kiện nhận được chương trình giáo dục ban đầu (do bỏ học, nghèo túng, xa cách địa lý, tâm lý

xã hội ) có nhu cầu học tập, nghiên cứu để nâng cao trình độ, năng lực làm việc, tìm kiếm việc làm hoặc thay đổi công việc, nâng cao chất lượng cuộc sống mà không cần hoặc không

có điều kiện đi học tập trung, theo niên chế

Hệ thống giáo dục tiếp tục phải là một thiết chế độc lập (tương đối) mở, có mục tiêu đào tạo, cách tổ chức dạy - học, tài liệu dạy - học riêng, khác với hệ thống giáo dục ban đầu như: không học tập trung, không theo niên chế, không học "giáp mặt", học từ xa bằng các dạng học liệu riêng được cung cấp qua hệ thống truyền thông đa phương tiện với hình thức học tập chủ đạo là tự học.

Hệ thống giáo dục ban đầu và hệ thống giáo dục tiếp tục là hai hợp phần của một chính thể là

hệ thống giáo dục quốc dân, có mối liên hệ qua lại rất mật thiết, bổ trợ cho nhau, mang tính liên thông đan xen dọc - ngang nhịp nhàng và làm tiền đề cho nhau tồn tại, phát triển, thay đổi Luật Giáo dục sửa đổi bổ sung ban hành năm 2005 đã ghi: "Hệ thống giáo dục quốc dân gồm giáo dục chính quy và giáo dục thường xuyên Giáo dục thường xuyên giúp mọi người vừa học vừa làm, học liên tục, học suốt đời " Hệ thống giáo dục ban đầu có chức năng tổ chức dạy - học cho thế hệ trẻ (khoảng 22 - 23 triệu)

Hệ thống giáo dục tiếp tục có chức năng tổ chức dạy - học chủ yếu cho người lớn và cao tuổi (khoảng 60 triệu) Nếu hệ thống giáo dục chính quy (giáo dục trong nhà trường) có cả một hệ thống cơ sở vật chất hoàn chỉnh, một bộ máy tổ chức điều hành, quản lý chặt chẽ từ trung ương đến địa phương, có đội ngũ hơn một triệu giáo viên được đào tạo qua trường lớp chính quy và với chương trình sách giáo khoa được biên soạn và quản lý ở cấp quốc gia và được Nhà nước cấp ngân sách thì hệ thống giáo dục không chính quy (giáo dục tiếp tục) với nhiệm vụ tổ chức giáo dục cho gần 60 triệu người lớn trong cả nước nhất thiết cũng phải có các điều kiện cần và đủ mới vận hành có hiệu quả Và, việc xây dựng XHHT, môi trường học tập thuận lợi cho mọi người mới thành công.

Hệ thống giáo dục ban đầu và hệ thống giáo dục tiếp tục có đối tượng, mục tiêu, phương pháp dạy - học, tài liệu dạy - học, hình thức dạy - học riêng và cung cấp cho xã hội các sản phẩm giáo dục hướng theo các yêu cầu khác nhau Vì vậy, cần tiến hành nghiên cứu các cơ sở lý luận, nhất là lý luận về giáo dục học người lớn, tâm lý học lứa tuổi, cũng như những kinh nghiệm làm chương trình, tài liệu học tập, cách thức đánh giá chất lượng học tập, v.v ở trong và ngoài nước để làm căn cứ khoa học cho việc tổ chức và triển khai các mảng công việc trong quá trình xây dựng XHHT.

Phác thảo cơ cấu hệ thống giáo dục quốc dân trong XHHT

Hệ thống giáo dục quốc dân trong xã hội học tập gồm hai tiểu hệ thống: Hệ thống giáo dục ban đầu được tổ chức theo các cấp học, bậc học, từ thấp lên cao: Nhà trẻ - mẫu giáo, mầm non, tiểu học, THCS, THPT, ÐH-CÐ, sau ÐH và học tập trung, "mặt giáp mặt", học theo niên chế Hệ thống này đã có từ lâu, đã vận hành hơn một thế kỷ nay mang tính khép kín, khoa

cử, cứng nhắc, thiếu tính liên thông, ít gắn với nhu cầu xã hội, cần phải thay đổi nhiều về tổ chức, quản lý nội dung, chương trình, tài liệu học tập, đặc biệt là phương pháp dạy và học để thích ứng hệ thống giáo dục trong XHHT, bên cạnh hệ thống giáo dục tiếp tục

Hệ thống giáo dục tiếp tục có mô hình tổ chức linh hoạt, mềm dẻo; chương trình, nội dung dạy - học theo nhu cầu của người học, lấy tự học, học từ xa làm hình thức học tập chủ đạo; việc dạy - học được tiến hành trong các cơ sở giáo dục tổ chức theo các mục đích, yêu cầu của người học gồm các lớp xóa mù chữ, trường hay lớp bổ túc văn hóa, khoa hay lớp tại chức, trung tâm giáo dục thường xuyên trường hay TT dạy nghề, trung tâm học tập cộng đồng, lớp học gia đình, lớp học dòng họ

Trên đây là một vài suy nghĩ bước đầu về vấn đề xây dựng XHHT, một vấn đề quá mới và quá khó Chúng tôi mong bạn đọc tham gia trao đổi ý kiến về vấn đề này để dần đi đến một quan niệm chung, cùng góp sức xây dựng mô hình XHHT ở nước ta.

(Có thể hình dung mô hình hệ thống giáo dục quốc dân trong XHHT theo sơ đồ dưới đây).

NGUYỄN MẠNH CẦM Chủ tịch Hội Khuyến học Việt Nam

Xay dung xa hoi hoc tap la tam nguyen cua vbac

Xây dựng xã hội học tập chính là thực hiện ý nguyện của Bác

(Dân trí) - Có rất nhiều bài học về tấm gương đạo đức Bác Hồ mà chúng ta cần phải học tập, trong đó có tấm gương về học tập suốt đời đã hình thành "Tư tưởng Hồ Chí Minh về học tập suốt đời".

Học mọi lúc, mọi nơi

Sinh ra trong một gia đình nhà nho nghèo có truyền thống hiếu học, Bác Hồ đã được học hành từ thuở niên thiếu ở quê hương và sau đó là những năm tháng theo gia đình vào kinh đô Huế Năm 1911, Bác trở thành thầy giáo Nguyễn Tất Thành daỵ học ở trường Dục Thanh, Phan Thiết, lúc hai mươi mốt tuổi Trong những năm tháng ra đi tìmđường cứu nước, Bác Hồ đã học ở nhiều trường đại học cuộc đời Bác đã học ở nhiều nơi trên thế giới từ châu Âu, châu Mỹ, châu Phi, châu Á, học ở nhiều lĩnh vực, đặc biệt

là học nghiên cứu, vận dụng chủ nghĩa Mác - Lênin, học ngoại ngữ, học cách viết báo, làm báo

Bác đã học ở mọi nơi, mọi lúc Học trong hầm tàu thuỷ viễn dương, học khi làm phụ bếp, học trong nhà tù của đế quốc, học ở thư viện, học ở giảng đường trong suốt ba mươi năm xa Tổ quốc Trong điều kiện không có sự đùm bọc chăm sóc của gia đình, không có học bổng, không có cơ quan, tổ chức tài trợ, luôn bị đế quốc săn lùng, ám hại,song Bác vẫn học được và tìm ra được con đường cứu nước, con đường làm cách mạng giải phóng dân tộc và cách mạng xã hội chủ nghĩa

Hai sắc lệnh về sự học được ký cùng ngày

Bác Hồ đã học tập suốt đời nên càng thấm thía cảnh lầm than, thất học của nhân dân các dân tộc thuộc địa Khi còn hoạt động ở hải ngoại, năm 1919 Bác đã gửi đến Hội nghị Versailles bản yêu sách gồm tám điểm, trong đó điểm thứ sáu là: "Tự học tập và

mở các trường kỹ thuật và chuyên nghiệp cho người bản xứ ở khắp các tỉnh"

Khi trở thành vị lãnh tụ vĩ đại của dân tộc, Bác chỉ có ham muốn và ham muốn tột bậc

là nước nhà được hoàn toàn độc lập, nhân dân ta được hoàn toàn tự do, đồng bào ta ai cũng có cơm ăn, áo mặc, ai cũng được học hành Điều mong muốn của Bác đã được thểhiện ở những chủ trương, quyết sách của Đảng và Nhà nước ta, trong các lời dạy của Người

Ngay sau khi Cách mạng Tháng Tám thành công, Bác đã coi việc diệt giặc dốt quan trọng và cấp bách như diệt giặc đói, giặc ngoại xâm Bác đã nhận ra trên 90% số dân ta

mù chữ, thất học, đó là một quốc nạn Bác còn cảnh báo: "Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu" Bác động viên khích lệ đồng bào: "Đi học là yêu nước" Ngày 8/9/1945 Hồ Chủ tịch đã ký hai sắc lệnh về thanh toán nạn mù chữ và thành lập Nha Bình dân học

vụ Đây là sắc lệnh đầu tiên về giáo dục của Nhà nước non trẻ vừa giành được độc lập

Mối quan hệ kinh tế - giáo dục

Tiếp đó ngày 15/11/1945, Hội đồng Chính phủ đã quyết định mở lại Trường Đại học Đông Dương và đổi tên thành Trường Đại học Quốc gia Việt Nam, giảng dạy hoàn toànbằng tiếng Việt Bác Hồ đã đến dự lễ khai giảng đại học đầu tiên của nước Việt Nam độc lập Trong thư gửi học sinh nhân ngày khai trường đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà năm 1945 của Bác có đoạn viết: "Non sông Việt Nam có trở nên tươi đẹp hay không, dân tộc Việt Nam có bước tới đài vinh quang để sánh vai với các cường quốc năm châu được hay không, chính là nhờ một phần lớn ở công học tập của các em"

Và sau này Bác lại nêu lên một triết lý sâu sắc thông qua một sự việc cụ thể, đơn giản,

dễ nhớ là: "Vì lợi ích mười năm thì phải trồng cây Vì lợi ích trăm năm thì phải trồng người" Bác nêu ra nguyên lý giáo dục "Học đi đôi với hành"; Bác coi việc phát triển kinh tế và phát triển giáo dục có quan hệ chặt chẽ với nhau: Không có kinh tế thì không

có giáo dục, nhưng không có giáo dục thì cũng không có kinh tế

Học tập suốt đời là làm theo tấm gương của Bác

Tư tưởng Hồ Chí Minh về học tập suốt đời đã bắt gặp xu thế của thời đại khi trên thế giới giáo dục và đào tạo đã trở thành yếu tốt quyết định tương lai của mỗi dân tộc, của mỗi quốc gia trong bối cảnh toàn cầu hoá Trong thời đại ngày nay Đảng ta cũng đã khẳng định: "Giáo dục và đào tạo cùng với khoa học và công nghệ là quốc sách hàng đầu"

Đại hội Đảng lần thứ IX, X đã khẳng định mục tiêu: "Xây dựng cả nước trở thành một

xã hội học tập" nhằm đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá, hộinhập quốc tế của đất nước Xuất phát từ các nghị quyết của Đảng và tư tưởng Hồ Chí Minh về học tập suốt đười, Bộ Chính trị đã có chỉ thị số 50 - CT/TW ngày 24/8/1999 vàchỉ thị số 11- CT/TW ngày 13/4/2007 về công tác khuyến học, khuyến tài, xây dựng xã hội học tập và các chỉ thị, nghị quyết về công tác giáo dục, để thực hiện việc xây dựng

xã hội học tập ở Việt Nam

Chúng ta đã và đang phấn đấu để đưa nghị quyết của Đảng và Tư tưởng Hồ Chí Minh

về học tập suốt đời vào cuộc sống, nhằm xây dựng thành công xã hội học tập Học tập

và làm theo tấm gương đạo đức của Bác Hồ, mỗi người dù ở cương vị nào, ngành nghề

gì cũng cần phải học thường xuyên, học suốt đời, học để biết, để làm việc, để làm người, để chung sống và phát triển ở cộng đồng, góp phần xây dựng cả nước trở thành một xã hội học tập

Đặng Văn Cao

(Hội Khuyến học tỉnh Thái Bình)

Xay dung xa hoi hoc tap den nam 2010

Xây dựng xã hội học tập từ nay đến năm 2010

(HCM CityWeb) - Xây dựng xã hội học tập nhằm tạo cơ hội và điều kiện cho mọi người được học tập thường xuyên, liên tục và huy động mọi nguồn lực xã hội để phát triển giáo dục Phó Chủ tịch Thường trực UBND.TPHCM Nguyễn Thành Tài đã chỉ đạo như trên tại cuộc họp Ban chỉ đạo xây dựng xã hội học tập TP

UBND.TP chủ trương thành lập các Trung tâm học tập ở các xã huyện ngoại thành, phường ở vùng ven; các phường trong nội thành cần tham khảo mô hình tổ chức Trung tâm học tập cộng đồng ở quận Tân Bình và 12 để xây dựng mô hình phù hợp

Việc thành lập Trung tâm học tập cộng đồng phải có kế hoạch, nội dung, chương trình hoạt động

cụ thể; phường cần phối hợp tổ chức và tạo mọi điều kiện cho mọi người, mọi giới tham gia tích cực việc học; phổ biến kịp thời các thông tin liên quan đến phát triển nghề nghiệp và kinh nghiệm sản xuất Trung tâm giáo dục cộng đồng phường - xã không nhất thiết phải có trụ sở riêng, nên

sử dụng có hiệu quả các cơ sở giáo dục, văn hóa, thể dục thể thao tại địa phương cho hoạt động của Trung tâm.

Đề án xây dựng xã hội học tập giai đoạn 2006 - 2010 của TP cần đánh giá thực trạng học tập của người dân TP; so sánh kết quả thực hiện với các mục tiêu, nhiệm vụ mà Đề án xây dựng xã hội học tập của Chính phủ để xây dựng các chỉ tiêu phù hợp Đề án cần xác định rõ lộ trình thực hiện trong giai đoạn 2007 - 2010; trong đó chú trọng xây dựng giải pháp về tổ chức bộ máy, cơ chế vận hành, nội dung hoạt động và nhân rộng các mô hình thích hợp đã triển khai.

Giám đốc các sở - ngành, Thủ trưởng các cơ quan đơn vị, Chủ tịch UBND quận - huyện, phường

- xã, thị trấn phải đề ra kế hoạch học tập nâng cao trình độ chuyên môn cho cán bộ công chức,

có kế hoạch triển khai chương trình xây dựng xã hội học tập tại địa phương từ nay đến cuối năm 2010

De xay dung mot xa hoi hoc tap

Để xây dựng một xã hội học tập

03:51' PM - Thứ ba, 18/11/2003

Mới đây, Hội Khuyến học Việt Nam cùng với Bộ Giáo dục – Đào tạo và một

số ngành liên quan đã có đề nghị lên Chính phủ về việc triển khai cuộc vận

động "Toàn dân xây dựng cả nước trở thành một XHHT" Sau khi đã xem xét,

ngày 27/10/2003, Thủ tướng Chính phủ Phan Văn Khải đã có ý kiến chỉ đạo

về đề án "Xây dựng XHHT ở Việt Nam" Theo đó Thủ tướng nhấn mạnh: Việc

xây dựng XHHT là hết sức cần thiết Bộ GD-ĐT chủ trì cùng Hội Khuyến

học và các bộ, ngành có liên quan xây dựng đề án về xây dựng XHHT trình

Chính phủ trước ngày 30/12/2003

Để rộng đường dư luận, góp phần vào sự nghiệp lớn lao và cao quí này, Diễn

đàn Hànội mới Điện tử mong nhận được nhiều ý kiến đóng góp của bạn đọc

gần xa, các nhà nghiên cứu, các thầy cô giáo và tất cả những ai quan tâm đến

cuộc vận động “Toàn dân xây dựng cả nước trở thành một XHHT”

Mở đầu, chúng tôi xin giới thiệu ý kiến của Giáo sư, Viện sĩ Phạm Tất Dong,

Phó Chủ tịch Hội Khuyến học Việt Nam, nguyên Trưởng Ban Khoa giáo

Trung ương

Để mỗi người là một chủ thể sáng tạo trong một xã hội văn hóa và văn

minh.

GS TS Phạm Tất Dong.

Cuộc cách mạng khoa học và công nghệ hiện đại đã làm thay đổi căn bản kỹ

thuật và công nghệ sản xuất, giúp cho loài người tạo ra một lượng của cải vật

chất công nghiệp từ năm 1970 trở lại đây bằng lượng của cải công nghiệp đạt

được trong suốt 270 năm trước đó Chính cuộc cách mạng khoa học và công

nghệ này đã tạo ra những điều kiện thúc đẩy quá trình toàn cầu hóa, đồng

thời nó buộc chúng ta phải đổi mới tư duy kinh tế và tư duy kỹ thuật của thời

đại

Để sống với thế giới hiện đại, sánh vai với các nước phát triển, các quốc gia

đều phải xây dựng cho mình một kho tàng trí tuệ đồ sộ và phong phú, phải cóđược nguồn nhân lưc chất lượng cao, có đủ năng lực nội sinh về khoa học và công nghệ, phải có đội ngũ lao động tri thức thích ứng cao độ với thế giới công nghệ hiện đại Muốn vậy, mỗi con người trong xã hội phải lấy sự học hỏi làm lẽ sống của mình XHHT hình thành từ những lý do đó Trong XHHT, mỗi con người đều phải được giáo dục thường xuyên, đào tạo liên tục, học tập suốt đời Khẩu hiệu “Đào tạo một lần cho một đời người” được thay đổi bằng khẩu hiệu “Đào tạo liên tục trong suốt đời người”.

Trong XHHT, mỗi người đều có nhiều cơ hội học tập: Học tập ở nhà trường, học tập trong đời sống kinh tế, xã hội và văn hóa Do đó, hệ thống giáo dục không chỉ bó hẹp trong các loại hình nhà trường, mà còn trong các hình thức học ngoài nhà trường Đó là hệ thống giáo dục mềm dẻo, tạo ra sự đa dạng của các ngành học, hình thức học, về những kênh liên thông giữa các loại hình khác nhau

Có thể nói, XHHT là một hiện tượng có tính qui luật của sự phát triển, là vấn

đề chung của thời đại Song mỗi nước lại có chiến lược xây dựng XHHT của riêng mình Ở nước ta, theo quan điểm của tôi, khi xây dựng XHHT phải chú

ý đến mấy điểm sau:

Giai đoạn phát triển đầu tiên của XHHT phải gắn liền với mục tiêu tăng trưởng kinh tế, phát triển xã hội, xóa đói giảm nghèo, thực hiện công bằng xãhội Phát triển học tập là để tạo ra sự tăng trưởng kinh tế nhanh và bền vững

Để làm được điều đó thì phải dựa vào khoa học và công nghệ, dựa vào một nền sản xuất bền vững

Bảo đảm sự tăng trưởng nhất thời đã là một việc khó, còn phải đảm bảo tăng trưởng bền vững lại càng khó hơn Đối với bài toán tăng trưởng, dữ kiện quan trọng nhất là trí tuệ của dân tọc Không ít quốc gia chủ trương khai tháctriệt để môi sinh tăng trưởng Tất nhiên tăng trưởng kinh tế chưa hẳn đã mang lại sự phát triển xã hội, bởi thu nhập tăng nhưng xã hội thiếu công bằng, thiếu dân chủ, văn minh thì chỉ là xã hội lạc hậu Mà xã hội phát triển phải là xã hội có nhiều khả năng lựa chọn đối đối với người dân trong đời sống hàng ngày của họ Chúng ta cũng cần phải hiểu cho đúng khái niệm giảm nghèo, trên cả 3 phương diện: giảm nghèo về tri thức, giảm nghèo về sức khỏe và giảm nghèo về cơ sở vật chất

Giai đoạn thứ hai của việc xây dựng XHHT là phát triển kinh tế tri thức dựa trên trên nguồn nhân lực chất lượng cao, trên cơ sở đầu tư vào một số vấn đề:Nhanh chóng phát triển hệ thống giáo dục sau trung học trong cộng đồng để trí thức hóa công, nông, tạo đội ngũ lao động tri thức Đại chúng hóa giáo dục sau trung học phải được coi là một hướng phát triển giáo dục quan trọng;tăng đầu tư cho giáo dục để tăng tư bản con người (vốn con người) Muốn làm được điều này thì ngay từ bây giờ phải đổi mới tư duy giáo dục, xóa

quan niệm chi phí cho giáo dục là chi phí tiêu dùng, thay vào đó là quan

niệm về chi phí cho giáo dục mang tính sản xuất

Tư bản con người là tổng hợp các khả năng của người lao động và đồng thời

là các khoản chí phí của Nhà nước, của doanh nghiệp và của mỗi người cho

việc hình thành và thường xuyên hoàn thiện những khả năng đó; phải có đội

ngũ nhân tài đông đảo về các lĩnh vực giáo dục, văn hóa, khoa học, công

nghệ, quân sự, quản lý kinh tế và quản lý xã hội, có đủ năng lực sáng tạo ra

những công nghệ mới, làm chủ những công nghệ cao, bình đẳng với các

quốc gia trong vấn đề trao đổi, chuyển giao công nghệ, phát triển nền văn

hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, làm động lực cho sự phát triển xã hội

học tập, xây dựng con người Việt Nam hiện đại; thực hiện nền giáo dục

100% dân cư với yêu cầu phát triển hết mọi năng lực sẵn có trong mỗi con

người như Chủ tịch Hồ Chí Minh hằng mong muốn Đó là nền giáo dục phát

triển mạnh mẽ các tính con người, phát huy năng lực con người, làm cho mỗi

người là một chủ thể sáng tạo trong một xã hội văn hóa và văn minh

Tóm lại, để xây dựng và hình thành được một XHHT, phải tập trung thực

hiện 4 thay đổi lớn:

Thứ nhất: Phải chuyển từ nhà trường dạy kiến thức sang dạy tri thức Tạo

điều kiện để học sinh chuyển từ học để hiểu được sang học để làm được, biến

kiến thức thành tri thức của mình Thay đổi tình trạng học sinh, sinh viên

nước ta hiện nay vẫn thiên về lý thuyết mà kém khả năng thực hành

Thứ hai: Chuyển từ nền giáo dục chính quy, chỉ chú ý đến việc học của trẻ

em mà coi nhẹ việc học tập của người lớn sang nền giáo dục chăm lo việc

học tập cho mọi người thuộc mọi lứa tuổi Nền giáo dục đó bao gồm: hệ

thống giáo dục chính quy, không chính quy và phi chính quy Nhà nước phải

tạo điều kiện cho người dân được đăng ký học phi chính quy, học tập ngoài

nhà trường, học bất cứ cái gì mà người dân cần

Thứ ba: Chuyển từ nền giáo dục thuần túy chạy theo văn bằng như hiện nay

sang nền giáo dục coi trọng việc hình thành và phát triển nhân cách, không

chạy theo bằng cấp Nếu không người học chỉ cần đạt đến mục tiêu có bằng

cấp là thôi, không còn động lực học tập để có tri thức, để làm việc

Thứ tư: Chuyển từ khẩu hiệu "Giáo dục cho mọi người" sang khẩu hiệu "Cả

nước là một xã hội học tập" Nghĩa là chuyển từ cơ chế chỉ có nhà nước phải

có trách nhiệm tạo điều kiện học tập cho người dân sang cơ chế mọi người

dân đều phải có trách nhiệm học tập, học tập để khỏi bị thất nghiệp, bị xã hội

đào thải, để không bị lạc hậu và theo kịp các bước tiến của khoa học và công

nghệ

Kiến tạo một xã hội học tập ở Việt Nam - những hạn chế

từ lịch sử

Trần Ngọc Vương

Tạp chí Tia Sáng

07:02' PM - Chủ nhật, 20/08/2006

Nền kinh tế tri thức ở quy mô toàn xã hội tự nhiên đòi hỏi mọi thành viên của

xã hội ấy đồng thời là những người năng sản bằng trí tuệ Kiến tạo một xã

hội học tập, không nghi ngờ gì nữa, là một con đường tất yếu mà Việt Nam

phải khẩn trương hướng tới Bài viết này xuất phát từ một góc nhìn cụ thể, là

góc nhìn về logic - lịch sử sự vận động của đối tượng, lại chỉ muốn đề cập

chủ yếu tới những hạn chế, những khía cạnh không thuận, nói khác, những

khó khăn trong việc xây dựng một xã hội như thế, ở ta.

1 Giới tri thức tinh hoa trong lịch sử Việt Nam – những đặc điểm có thể

thành chướng ngại cho việc xây dựng một xã hội học tập.

Những người được coi là thuộc giới tri thức sớm nhất ở Việt Nam mà tên

tuổi còn lưu lại, còn có thể khảo chứng được đa số lại là người Hán hoặc gốc

Hán Lý do thật đơn giản: cho đến nay một khi chưa có bằng chứng đầy đủ

để khẳng định một thứ văn tự trước Hán và khác Hán từng tồn tại trong quá

khứ ở Việt Nam thì đội ngũ những người dùng chữ viết sớm nhất là những

người dùng chữ Hán (sử dụng "công cụ lao động" là chữ viết tuy không phải

là tiêu chí duy nhất, nhưng chắc chắn là tiêu chí quan trọng nhất để xác định

thành phần cho người tri thức Có thể có những trường hợp đặc thù, ít hay

thậm chí không dùng đến chữ viết để "hành” vẫn có thể là tri thức, nhưng đó

chỉ là cái cá biệt làm sáng tỏ hơn quy luật) Nếu bắt đầu sự khảo sát của

chúng ta về lịch sử tầng lớp trí thức Việt Nam từ sau khi Ngô Quyền giành

lại độc lập, thì giới trí thức đầu tiên góp mặt đông đảo nhất đến từ đội ngũ

các võ tướng và các nhà sư, rồi dàn nhà nho có số lượng áp đảo (Tuy đã

thuộc về một thời đại lịch sử xa xôi, giai đoạn Lý - Trần rất đáng được

nghiền ngẫm trở lại bởi theo cảm nhận của tôi, đó là một giai đoạn còn tiềm

tàng nhiều bài học cho cả thời nay)

Như đã rõ, trong lịch sử Việt Nam cho đến tận đầu thế kỷ XX, mẫu hình tri

thức tồn tại lâu dài nhất, có tác động lớn nhất đến đời sống tinh thần xã hội là

nhà nho Tinh thần văn hóa Nho giáo thấm sâu vào thành truyền thống, thậm

chí thành bản sắc của nền văn hóa dân tộc Về mặt tổng thể, nền văn hóa Việt

Nam từ thế kỷ XIV đến hết thế kỷ XIX là nền văn hóa Nho giáo Nếu lưu ý

đến "đặc điểm lớn nhất của xã hội Việt Nam thời đại ngày nay" là sự phát

triển bỏ qua (hay ít nhất cho đến nay cũng chưa thành một phương thức sản

xuất một hình thái kinh tế - xã hội hoàn chỉnh) đối với hình thái kinh tế xã

hội TBCN, thì phải đồng ý với nhiều nhà khoa học rằng Vệt Nam đi từ Nho

giáo lên chủ nghĩa cộng sản Trước khi có nền học vấn Âu hoá của thời hiện

đại và cả khi nền học vấn đó đã, đang trở thành xu thế chủ đạo thì quán tính

của nền học vấn truyền thống vẫn chi phối từng bước của lịch sử một cách

mạnh mẽ, khá vô hình nhưng vẫn khá quyết liệt Cái chết đang túm lấy cái

sống Sự "túm lấy" này, tuy không hoàn toàn chỉ mang nghĩa tiêu cực, nhưng

nhũng tác động tiêu cực của nó là điều không thể xem thường.

Trong vòng bảy, tám thế kỷ, đội ngũ ttrí thức nhà nho ở Việt Nam đã dần dầnthay thế và cuối cùng là thay thế hẳn đội ngũ trí thức Phật giáo, tạo ra một nền học vấn kiểu nhà nho, và vì thế, ngả theo mô hình của nền học vấn Trung Hoa Nhưng khác với giới trí thức Trung Hoa nói chung, tầng lớp nhà nho Trung Hoa nói riêng, chưa bao giờ tầng lớp nhà nho Việt Nam thực sự

có thực sự độc lập tương đối về chính trị, nhất là trong quan hệ với chế độ chuyên chế, để có thể có được những thành tựu độc lập trong sáng tạo tri thức và những giá tinh thần đủ để vinh danh chỉ riêng tầng lớp của mình Lý luận Nho giáo không được khái quát lên từ thực tế Việt Nam mà lý luận đó chỉ phù hợp nên có thể vận dụng được trên thực tế Việt Nam ở những thời gian lịch sử nhất định, do quãng thời gian lịch sử ấy có thể và trên thực tế đã kéo dài, thậm chí quá dài Theo cách nhìn nhận cá nhân, tôi cho rằng phật giáo ở Việt Nam thật thịnh trong một khoảng thời gian không dài, nhưng lại

có những thành tựu về sáng tạo tinh thần đột xuất và có những gương mặt trí tuệ đỉnh cao, khả dĩ vinh danh và đại diện cho trí tuệ Việt hơn cả những đónggóp mà nhà Nho tạo nên trong một thời kỳ lịch sử dài hơn nhiều

Nhìn vào nhũng sản phẩm đỉnh cao cuối cùng theo cách nhìn cầu trúc đồng đại hóa, sẽ thấy trong đội ngũ tri thức nhà nho Việt Nam thiếu một cách nghiêm trọng những trí tuệ lý thuyết, những xung năng sáng tạo lớn Các tác giả Trần Văn Giàu, Trần Định Hươu, Hà Văn Tấn đã nhiều lần lưu ý đến sự thiếu hụt áy Nói thiếu vắng hoàn toàn thì không phải, nhưng chắc chắn đội ngũ những người như vậy trong lịch sử Việt Nam khá thưa thớt, có nhũng thế

kỷ hầu như không thể tìm thấy được Điều đáng cảm thán không chỉ là "ôi thương sao những thế kỷ vắng anh hùng" như Chế Lan Viên từng thốt lên,

mà cũng cả “ôi thương sao những thế kỷ vắng thiên tài"! Nhận xét tương đối

tỉ mỉ hơn cả về điều này là ý kiến của cố học giả Trần Đình Hượu

a) Không có ai có hứng thú đi vào những tư tưởng triết học Chưa có tác phẩm, tác giả chuyên về tư tưởng triết học Nhũng người mà ta phải tính là các nhà tư tưởng như Nguyên Trãi, Nguyên Bỉnh Khiêm, Lê Quý Đôn, Ngô Thời Nhậm, Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh đều là như vậy

Loại hình chính là những nhà hoạt động Nhà nước, những người làm văn học, học thuật (chủ yếu là sử học) và thông qua hoạt động chính trị, học thuậthay nghệ thuật của mình mà đề cập những vấn đề tư tưởng Những ông thầy khi giảng kinh, sử cũng bàn những vần đề tư tưởng, mà nhiều khi chính những ông thầy đó lại nói tư tưởng nhiều hơn, nói nhiều nhưng là nói lại, có hay không sửa chữa chút ít

b) Ở đây chưa hình thành mối quan hệ tác động tương hỗ giữa khoa học kỹ thuật và triết học, tức là triết học làm cơ sở lý luận cho khoa học và phát triểntheo sự phát triển của khoa học Có thay đổi thì cũng chỉ là lấy, bỏ, thêm,

bớt từ những cái có sẵn trong và ngoài từng hệ thống

Nhìn chung, tư duy lý luận không phát triển Nhũng vấn đề nhận thức, logic, phương pháp không được bàn bạc Ở đây phát triển một cách tư duy thực tiễnnhằm không phải vào sự chính xác mà sự hợp lý (phải khoảng) Cái ngự trị ởtrong nhiều phạm vi là một cái lý - lẽ phải thông thường Triết học không tách khỏi tôn giáo, học thuật Về căn bản, trong lịch sử chưa xảy ra một sự thay đổi đến nền móng sản xuất, tổ chức xã hội, văn hóa, học thuật Tôi nói

cả văn hóa, học thuật vì khi còn học theo, bắt chước, nói lại thì chưa chưa gây ra tác động sâu từ khoa học sang triết học, không tạo ra cách mạng trong

tư tưởng

Nền học vấn truyền thống theo Nho giáo ấy rút cuộc ở lớp trên cùng chỉ để rađược nhà nho - ông quan (đường quan hay học quan, vũ quan có học hay vănquan, kể cả loại "văn võ kiêm bị" đi nữa thì nói gọn lại, cũng chỉ là quan)

Các loại hình trí thức then chốt của một xã hội trí thức, một kết cấu của tầng lớp trí thức thực thụ như nhà kỹ thuật, nhà khoa học ( hay tác giả) , nhà nghệ

sĩ, tiếp đến là nhà tư tưởng - nhà triết học loại thì xuất hiện thưa thớt, mờ nhạt, loại thì hoàn toàn vắng bóng học giả lừng danh nhất trong lịch sử việt Nam trước thế kỷ XX là Lê Quý Đôn, người mà với tất cả sự ngưỡng mộ và lòng kính trọng cũng không thể gắn cho là tác giả của bất cứ định lý, định luật hay nguyên lý, quy tắc nào, ý tưởng nào thực thụ mang tính đột phá tri thức, có lẽ danh xưng xứng đáng nhất trong việc phân loại chuyên gia khoa học thời hiện đại là nhà sưu tầm, nhà biên khảo hay nhà thư tịch học Thật đau lòng khi phải nói lên điều này

Bộ phận hiền nho - các nhà nho hữu danh và thành đạt cũng hầu như không

có ai đủ can đảm để chỉ "đi đến cùng một con đường đã chọn”, có lẽ trừ Hải Thượng Lãn ông Ngay Hải Thượng Lãn ông cũng chọn con đường trở thànhmột danh y vào lúc tuổi đời không còn trẻ và tình huống cơ hồ không thể khác Nói tổng quát, màu tri thức nhà nho ở ta chuyên môn hóa khá muộn màng và không trở nên đội ngũ chuyên gia thực thụ, hầu như bất cứ bình diện nào của lao động sáng tạo tinh thần Trong các hoạt động nghệ thuật, chỉthơ là có thành tựu nổi bạt, nhưng không có ai, kể cả nhà thơ vĩ đại nhất trong lịch sử văn học dân tộc là Nguyễn Du cũng không trở thành nhà thơ

"chuyên nghiệp"

Một khi hoạt động sáng tạo tinh thần, lao động trí óc chưa được chuyên môn hóa, chuyên nghiệp hóa, thì mọi hoạt động lao động khác gắn liền với các hệ thống tri thức chuyên nghiệp sẽ chỉ trở thành các loại lao động thủ công, nghiệp dư Tình trạng đó là phổ biến từ các loại làng nghề gắn bó xa gần với hoạt động nghệ thuật cho chí các loại làng nghề sản xuất ra các sản phẩm thuần túy mang tính thương mại "Công tượng", gọi nôm na là thợ, xếp loại

ba, sau nông dân, còn được an ủi là xếp trên loại người tiêu thụ sản phẩm cho

họ, tức thương nhân, tầng lớp dưới đáy, bị gọi là miệt thị là loại “con buôn”,

ý coi ngang ngang như các loại người bị coi là con gì gì khác Việc cất giữ các bí mật nghề nghiệp thành tâm lý phổ biến không đơn thuần chỉ để giữ gìnphương tiện mưu sinh: theo ý tôi trong cách hành xử ấy còn tiềm ẩn cả tâm trạng ẩn ức, cả sự chống đối theo tiêu cực, cả niềm kiêu hãnh về hững phẩm tính và kỹ năng ưu việt không được thừa nhận

Gia nhập xã hội hiện đại theo con đường bị cưỡng bức, không hề được chuẩn

bi đầy đủ về mọi phương diện để thích nghi, thiếu nghiêm trọng những kinh nghiệm và thực tế tương ứng được với xã hội hiện đại từ truyền thống, tóm lại, với tính nhược tiểu thể hiện khá "hoàn hào", giới trí thức Việt Nam khi trở thành "tầng lớp trí thức bản xứ” thêm một lần nữa bị chủ nghĩa thực dân vầy vò, ép ướp, hoàn toàn có chủ đích chỉ nhằm biến đổi họ thành đám vong quốc nô có chủ nghĩa Lịch sử còn lưu lại vố số bằng chứng cả trực tiếp, cả gián tiếp chứng minh cho đường lối chính trị, chính sách tri thức thuộc địa này của thực dân Pháp

Từ sau cách mạng tháng tám, thân phận con người, thân phận công dân của người tri thức được đổi thay về chất Đại đa số những tri thức trong xã hội cũ

vì thế hăng hái tham gai bằng sở học của mình vào các công việc của xã hội mới Trong thời gian kháng chiến chống Pháp, tuy có quá nhiều khó khăn khách quan, một thế hệ tri thức mới đã xã hội, trưởng thành trong thời chống Pháp Đội ngũ này, tuy về số lượng không thật đông đảo, nhưng đặc biệt có chất lượng Đa số những tên tuổi lớn trong các lĩnh vực khoa học - kỹ thuật

và nghệ thuật thời gian qua của ta là thuộc về hoặc cơ bản là thuộc về thế hệ này Phần lớn họ là những người ra đời trong khoảng từ 1920 - 1932 Không phải ngẫu nhiên tôi chọn những mốc này, cho đến khi cách mạng tháng Tám

nổ ra, hầu hết họ đều đã có một thời kỳ học phổ thông và có được một "lưng vốn" tri thức nói chung, tiếng Pháp hay một ngoại ngữ nói riêng đủ để tự đọcsách và tự học tiếp tục Những người sinh trước năm 1920 nếu thành danh thì

đã thành danh trước cách mạng, mà những người sinh sau 1932 thì “không kịp” có điều kiện như vừ tính tới

Nhưng cũng từ sau cách mạng tháng Tám xã hội Việt Nam trải qua hơn 30 năm là xã hội thời chiến hoặc bị chi phối mạnh mẽ bởi những hoàn cảnh thời chiến Trừ một hai lĩnh vực đặc biệt, chiến tranh không phải là điều kiện dương tính cho sự phát triển của lĩnh vực lao động tri thức Không quá khó khăn để chỉ ra các lĩnh vực đặc biệt ấy Dù muốn dù không, tính phục vụ trựctiếp tính ứng dụng là những yêu cầu được đặt lên hàng đầu đối với lao động của người trí thức trong hoàn cảnh ấy Cũng khó mà tạo ra những diện mạo tri thức, những tên tuổi lớn theo líii hàng loạt trong điều kiện như vậy

Mặt khác, kề từ sau cách mạng tháng Tám, nền khoa học non trẻ của Việt Nam nhận được sự bổ sung về nguồn tri thức từ các nước XHCN có nền khoa học tiên tiến, chủ yếu là từ Liên Xô và mức độ khác, từ Trung Quốc

Nhưng rồi giữa Liên Xô và Trung Quốc đã nổ ra những bất đồng Tiếp theo

đó là đại cách mạng văn hóa vô sản, tuy diễn ra và tác động tai hại trước hết

và chủ yếu là ở Trung Quốc, nhưng không thể nói Việt Nam nằm ngoài vòngảnh hưởng của biến cố này Trong giới khoa học Việt Nam những năm 1967

- 1970 nhiều nạn nhân bị quy kết là chuyên môn thuần túy, thiên tài chủ nghĩa, mặc dù thế một số khá đông trong họ vẫn còn kịp có những cống hiến khoa học xuất sắc, kịp được nhận những giải thưởng khoa học cao quý như giải thưởng Hồ Chí Minh hay giải thưởng Nhà nước

Có thể nói cho đến nay, ở ta mới có những người trí thức lớn - không đông lắm mà nói thực thì cũng chưa được "lớn" lắm - nhưng chưa thể nói rằng đã

có giới trí thức tinh hoa Mà chừng nào tri thức tinh hoa chưa thành một giới,nôm na là núi không có đỉnh, thì khó lòng bàn đến "tầm" trí tuệ Việt Nam, tuy đó là điều kiện không hiếm người thành tâm khao khát khẳng định

2 Từ chuyện người có học đến chuyện kiến tạo một xã hội học tập

Việc kiến tạo một xã hội học tập trong đó mọi thành viên đều được học tập lại là điệu tuyệt đối không dễ dàng Bên cạnh đòi hỏi về một nguồn ngân sách Nhà nước khổng lồ, một nguồn tài chính từ trong nhân dân hừng hậu, còn cần tạo ra được một cương lĩnh, một chương trình giáo dục vừa phải ưu việt vừa phải mang tính khả thi Một xã hội học tập lại cũng là một xã hội đòihỏi một đội ngũ cực đông đảo những người giáo dục và quản lý giáo dục có chất lượng, dù yêu cầu tự học có tăng lên đến mức tối đa chăng nữa

Một hệ vấn đề tưởng như đã cũ nhưng do việc tìm lời giải đáp cho đến nay còn mơ hồ nên hóa ra lại thành hệ vấn đề thời sự đó là đáp án đúng cho những câu hỏi nền tảng: ai là người cần học, học cái gì, học ở đâu, học đến đâu, học để làm gì? Điều lạ lùng là, theo tôi, đối với tất cả các câu hỏi này, tìm từ trong lịch sử, đều chỉ thu về được những lời đáp đáng thất vọng trên thực tế

Trong những phẩm chất mà nhiều người muốn đề lên thành phẩm chất dân tộc, liên quan đến chuyện học hành, có đức tính hiếu học, và vì thế, truyền thống tôn sư trọng đạo Thật đáng ngạc nhiên, người ta có thể gán một phẩm chất cho một chủ thể không có khả năng thực tế để thực hiện phẩm chất đó

Ít nhất, từ cách mạng tháng 8 trở về trước, căn cứ vào các con số điều tra và thống kê, tuy có sai khác, nhưng dao động trong khoảng từ 95% - 99% ngườiViệt Nam mù chữ Một cộng đồng với tuyệt đại đa số người không được học,không đi học, không biết chữ, làm sao xác định rằng cộng đồng đó hiếu học hay không? Tôi nêu lại vấn đề này không phải vì hiểu sự hay thích gây sự,

mà nhằm tìm kiếm câu trả lời đúng cho câu hỏi đầu tiên đã nêu ở trên: ai cần học?

Nhu cầu học tập là một loại nhu cầu thứ sinh, không phải là nhu cầu mang

tính tự nhiên như những nhu cầu mà Marx đã đề cập ở con người trước khi

nó xây dựng nên những cộng đồng xã hội như ăn, mặc, ở, đi lại, sinh con đẻ cái… Loại nhu cầu có tính tự giác, duy lý mang tính định hướng mục tiêu này chỉ được thỏa mãn thật sự khi mục tiêu thật sự rõ ràng

Như đã rõ, tuy nói rằng nhà nho từng tự đòi hỏi phải tinh thông "lục nghệ" (lễ, nhạc, xạ, ngự, thư, số), và với những người được ca ngợi là thông minh cái thế, thì "trên thông thiên văn, dưới tường địa lý" nhưng nền giáo dục Nhogiáo, căn cứ vào việc khảo sát các loại đề thi ở cấp cao nhất là Đình thí hay Điện thí, yêu cầu chủ yếu đối với người đỗ Tiến sĩ (kể cả đệ nhất giáp, tức đỗđến Trạng nguyên, Bảng nhãn hay Thám hoa), cũng chỉ tập trung vào 2 nội dung chủ yếu: văn chương và đạo lý Nho giáo khởi đầu là một học thuyết đạo đức và cốt lõi của nó cho đến cùng vẫn là những nội dung đạo đức, nên giáo dục mà nó triển khai trong hàng vài nghìn năm bi trói buộc chặt chẽ vàonhững yêu cầu hiểu và thực hành trước hết là những nội dung đạo đức Quanh quẩn với những "tu, tề trị, bình", với những "hành, tàng, xuất, xử", cả hai nội dung lớn mà một nền giáo dục lành mạnh bất kỳ nào cũng phải hướngtới là tri thức và kỹ năng lại đã chỉ được nền giáo dục Nho giáo đáp ứng một cách cực tiểu, tối thiểu Đói diện với chủ nghĩa thực dân, dù vững tin vào đạo

lý, vào chính nghĩa của mình, nhà Nho đã phải nhanh chóng cay đắng thừa nhận “gươm nhân giáo nghĩa” không trụ nổi với “giáp bền gươm sắc", càng không thể đương đầu có hiệu quả với "tàu thiếc tàu đồng, ngư lôi đại bác"

Sự tỉnh thức của chính các nhà nho Duy tân đầu thế kỷ XX là một tình huốngthời sự kéo dài, cho đến nay lại càng thêm cấp bách

Những tri thức, kỹ năng toàn diện và ở trình độ cao, có được là nhờ nhũng nỗlực cá nhân to lớn và những chi phí còn to lớn hơn, lại là điều quá xa xỉ trongmột xa hội nông nghiệp sản xuất nhỏ Không hình thành nổi nhu cầu học tập mạnh mẽ và đích thực một khi không/ hay chưa có chỗ ứng dụng những tri thức và kỹ năng học tập được ấy Chưa bao giờ giáo dục ở ta được hạch toán như là đầu vào (imput) của một chu trình liên tục trong nền kinh tế quốc dân,như là một tham số hữu cơ của nền kinh tế mà chỉ mới được quan niệm như

là một vấn đề thuộc phúc lợi xã hội Những năm gần đây, khi vỡ lẽ ra (chẳng

lẽ mãi mà không vỡ lẽ ra cái điều tối thiểu ấy?) rằng giáo dục là động lực để cải tạo nền kinh tế, các quyết sách về giáo dục văn chỉ mới chuyển động ở cầp vi mô: không ai giải thích với chúng ta, từ ông Bộ truởng Bộ Giáo dục, cho đến câc ông Hiệu trưởng các trường chuyên nghiệp, các Bộ chuyên ngành rằng tại sao năm nay, thời gian này, từng trường một lại cần và có thể tuyển số lượng sinh viên là như thế, mà không phải là những con số khác Các giám đốc Sở giáo dục không thuyết trình rõtại sao tỉnh này cần đến ngầnnày loại trường, ngầnnày loại lớp Cho đến nay, kể cả ở các truờng Đại học lớn, vốn được tiếng, hay nói theo ngôn ngữ hành chính là đảm nhiệm chức năng "máy cái", vẫn có lượng sinh viên tại chức đông hon chính quy, trong khi tỷ lệ mà báo chí nêu, có đến 70 - 80% sinh viên chính quy tốt nghiệp

không có việc hay làm việc không đúng chuyên môn được đào tạo.

Vì vậy cùng với việc nâng cao chất lượng cãc trường Đại học, cần hình thành

cho được hệ thống các trường dạy nghề đa dạng, phong phú, số lượng lớn,

vừa kế thừa và phát huy được những thứ nghề truyền thống, vừa đón bắt nhu

cầu của các loại ngành nghề mới của công nghiệp, dịch vụ hiện đại, khiến

cho tuyệt đại đa số người lao động còn có khả năng lao động hay lớp trẻ khi

nhìn vào tương lai có được sự bình thản khi nghĩ tới chỗ làm, nghĩ tới "đầu

ra", phải chăng một sự tiên lượng về những việc phải làm trong quỹ đạo này,

từ trưóc tới nay, vốn là bất khả và từ giờ trở đi, vẫn cứ là "chưa phải lúc"?

Theo ý tôi, cái xã hội học tập mà ta mong muốn kiến tạo, cần trước hết tập

trung vào đối tượng này

Nguồn: Tạp chí Tia

Ðể xã hội học tập thành hiện thực sinh động và hiệu quả.

Khái niệm xã hội học tập (XHHT) đang ngày càng trở nên quen thuộc với những ai vốn quan tâm đến sự học Nhưng XHHT trong thời kỳ hội nhập kinh tế quốc tế muốn phát triển mạnh mẽ và có hiệu quả văn hóa - kinh tế, đang rất cần sự đầu tư thỏa đáng trên cơ sở sự nhận thức sâu sắc và thấu hiểu của các cấp ủy, chính quyền Ðó là xây dựng XHHT trước hết là làm lợi ích cho địa phương mình.

Ham học, hiếu học là một khí chất đẹp mang tính truyền thống của dân tộc ta Tựa vào nền tảng và bản sắc ấy, nắm bắt bản chất và đặc điểm thời đại của CNH, HÐH đất nước (chuyển từ kinh tế nông nghiệp sang kinh tế công nghiệp, vừa phải đưa một số lĩnh vực sản xuất đi vào kinh tế tri thức - công nghệ cao), ở góc độ dân trí và tạo nguồn nhân lực, Hội Khuyến học Việt Nam tâm đắc và kiên trì chủ trương xây dựng một XHHT

Mới đây, chủ trương đã trở thành một đề tài nghiên cứu cấp nhà nước Khái niệm XHHT

ra đời, hấp dẫn các tầng lớp nhân dân lao động bởi bản chất sinh động và mới mẻ của nó: một xã hội mà nền giáo dục trong đó luôn tạo ra mọi cơ hội, mọi điều kiện để bất

cứ người nào, không phân biệt tuổi tác, vị trí, nghề nghiệp đều có thể học tập trong những thời gian khác nhau, không gian khácnhau, học liên tục, học suốt đời

Vậy, cấu trúc của XHHT là như thế nào?

Theo các chuyên gia giáo dục, XHHT bao gồm những thiết chế giáo dục khác nhau, nhưng có thể thấy cơ bản có hai hệ thống 1) Hệ thống giáo dục ban đầu (trong nhà trường): bao gồm các loại hình trường học, cấp học, từ mầm non đến đại học, sau đại học (đào tạo tiến sĩ) Một đời người nếu học hết hệ thống này ước tính chừng mất 25 năm 2)

Hệ thống giáo dục thường xuyên (ngoài nhà trường), là hệ thống giáo dục kéo dài liên tụcsuốt đời, chủ yếu dành cho người lao động lớn tuổi hoặc tuổi trẻ có nhu cầu Hạt nhân của

hệ thống giáo dục thường xuyên là các trung tâm giáo dục cộng đồng (TTGDCÐ)

Nếu như hệ thống giáo dục ban đầu, với đối tượng thanh niên, thiếu niên là chủ yếu, mới chỉ giáo dục và đào tạo thế hệ trẻ tích lũy kiến thức, thì hệ thống giáo dục thường xuyên, với đối tượng người đang tuổi lao động là chủ yếu, lại cực kỳ quan trọng vì đây là lứa tuổitrực tiếp tạo ra sản phẩm, năng suất lao động cho xã hội Nhưng sự bất cập trong chính sách đầu tư giáo dục hiện nay là chỉ có gần 25 triệu học sinh, sinh viên theo học hệ thống giáo dục trong nhà trường (chính quy) được đầu tư, còn hệ thống giáo dục ngoài nhà trường (giáo dục thường xuyên) không có bất cứ một chế độ, chính sách nào

Mặt khác, cũng phải sòng phẳng mà nói rằng, mặc dù phát triển với số lượng lớn nhưng các TTGDCÐ hiện còn rất nhiều điều phải bàn

Cả nước hiện có 8.150 trung tâm học tập cộng

đồng, 100% số tỉnh, thành hội (khuyến học) tổ chức

TTHTCÐ, 50% số tỉnh, thành hội đã xây dựng

được gần 100% số xã, phường có TTHTCÐ, trong

đó gần 50% trung tâm hoạt động khá và tốt, 25%

trung tâm hoạt động trung bình Ðáng chú ý, hầu

hết các địa phương có TTHTCÐ đang hoạt động

còn nghèo Ðầu tư ban đầu rất hạn chế Cơ sở vật

chất cho hoạt động các TTHTCÐ còn thiếu thốn,

thiếu phương tiện quản lý, đồ dùng học tập và tài

liệu học tập

Nguồn: Hội Khuyến học Việt Nam

Thứ nhất, đa phần các TTGDCÐ mới chỉ nảy nở và "khôn lớn" ở vùng nông thôn các xã

gắn với ruộng đồng, người lao động chủ yếu là nông dân được thụ hưởng Còn ở vùng đô thị, thành phố, các TTGDCÐ rất khó sinh sôi, định hình bởi nhu cầu học tập của người lao động ở đô thị, thành phố, dường như mang tính đặc thù mà các TTGDCÐ chưa tìm ra lối đi

Thứ hai, phổ biến các TTGDCÐ tồn tại và phát triển được là nhờ vào cơ chế xin - cho,

thậm chí có nhiều nơi gọi đùa là nhờ vào lòng "từ thiện" của các cấp ủy, chính quyền, trong khi có nhiều TTGDCÐ hoạt động khá tốt, nội dung giáo dục của các trung tâm gắn chặt chẽ với việc tăng năng suất lao động, đổi mới cơ cấu cây trồng, vật nuôi

Thứ ba, cơ chế quản lý của TTGDCÐ hiện

không rõ ràng, chương trình học của các TTGDCÐ không thống nhất Có trung tâm học về vật nuôi, cây trồng, nhưng có trung tâm lại chỉ học tập, sinh hoạt chính trị, tìm hiểu các chủ trương, đường lối, chính sách

Thứ tư, đội ngũ giảng viên các TTGDCÐ

không ổn định, các TTGDCÐ lại không thể khai thác hoặc tận dụng chất xám của đội ngũ này (kỹ sư, cán bộ khuyến nông, khuyến ngư ) vì không có bất cứ chế độ kinh phí, tài chính nào thù lao cho họ

Thứ năm, sự phát triển của các doanh nghiệp, các khu chế xuất nhập công nghệ mới đòi

hỏi đội ngũ công nhân ở đây phải được đào tạo lại, hoặc bồi dưỡng nâng cao trình độ, tay nghề Vậy vấn đề học tập của đội ngũ này được đặt ra như thế nào?

Thứ sáu, xã hội ta có đội ngũ cán bộ về hưu, người già, người cao tuổi ngày càng đông,

việc tổ chức và tập hợp khuyến học của họ gắn với đặc điểm lứa tuổi, môi trường sinh

Ðể giáo dục có thể cống hiến cho sự phát triển kinh

tế - xã hội khi tri thức đã trở thành yếu tố quyết

định hàng đầu trong cạnh tranh, các quốc gia đều

cần đến một hệ thống giáo dục mềm dẻo, đáp ứng

được mọi yêu cầu học tập của từng con người, của

từng cộng đồng, tạo ra được ngày càng nhiều cơ hội

học tập cho con người trong mọi thời gian và không

gian khác nhau Người ta đã mở rộng nhiều khái

niệm trên cơ sở đó, định ra những chiến lược giáo

dục và đào tạo

GS TS PHẠM TẤT DONG

(Hội Khuyến học Việt Nam)

hoạt của họ làm sao để họ thấy mình vẫn hữu ích, không trở thành gánh nặng cho xã hội, gia đình, con cháu?

Cũng theo các chuyên gia giáo dục, XHHT không chỉ là xã hội học chữ, mà sâu xa hơn, XHHT làm tăng ba loại vốn

Ðó là vốn con người (Nghĩa hẹp: mỗi con người nhờ có giáo dục mà có kiến thức kỹ năngnghề nghiệp, có thu nhập tiền lương và địa vị xã hội Nghĩa rộng: nền kinh tế mỗi nước tồn tại và phát triển nhờ vốn vật chất như tài nguyên, đất đai, song chủ yếu nhờ vốn con người, kết quả tổng hợp của giáo dục tạo ra trình độ lành nghề của đội ngũ lao động)

Ðó là vốn xã hội (mức độ đoàn kết xã hội, tinh thần sẵn sàng hành động vì những điều tốt

đẹp, phản ánh niềm tin xã hội, các quy tắc hợp tác và quan hệ giữa các cá nhân Vốn xãhội tạo ra sức mạnh tổng hợp trong quan hệ giữa Nhà nước và xã hội dân sự)

Ðó là vốn tổ chức (mọi người trong tổ chức làm việc theo luật và quy chế, đối xử nhân

ái, gắn bó với nhau theo tinh thần đồng đội) Ðất nước ta đang là đất nước phát triển, tổng thu nhập kinh tế quốc dân và mức sống bình quân chưa cao, nền tảng dân trí còn thấp

Ðể XHHT thật sự từ lượng biến thành chất,

từ phong trào mang tính bề nổi trở thành thiết chế giáo dục có chiều sâu, thành hiện thực sinh động và có hiệu quả, đem lại lợi ích văn hóa - kinh tế cho đất nước, nhưng trước hết cho mỗi cá nhân, gia đình, dòng

họ, thì mô hình này bên cạnh sức sống nội

Giáo dục phi chính quy - học tập suốt đời là

phương thức chủ yếu mang tính then chốt của chiến

lược phát triển giáo dục ở nước ta trong thế kỷ 21

Xây dựng và phát triển hệ thống này không cần

phải có một mô hình riêng biệt, vì nó vô cùng linh

hoạt và mềm dẻo, nó không cần trường lớp chính

quy theo nghĩa truyền thống Nó là một hệ thống

mang tính tổng hợp bao gồm tất cả các phương

thức để học tập suốt đời kể cả chính quy và không

chính quy Với đặc thù như vậy, nền giáo dục phi

chính quy - học tập suốt đời được coi là một nhu

cầu có tính cấp thiết trong một thị trường lao động

đầy biến động trong quá trình thực hiện công cuộc

đổi mới chuyển từ nền kinh tế tập trung, bao cấp

sang nền kinh tế thị trường có sự quản lý của Nhà

nước và định hướng xã hội chủ nghĩa Nó phù hợp

sự phát triển và tiến bộ nhanh chóng của khoa học,

công nghệ, của sự nghiệp đẩy mạnh CNH, HÐH và

của cả truyền thống văn hóa lâu dài, lòng hiếu học

của dân tộc ta

GS, TSKH VŨ NGỌC HẢI

(Viện Nghiên cứu phát triển Giáo dục)