Ý thức xã hội Lĩnh vực tinh thần của đời sống xã hội I Ý thức xã hội 1 Khái niệm ý thức xã hội và kết cấu của ý thức xã hội a) Khái niệm ý thức xã hội (YTXH) là sự phản ánh của tồn tại xã hội (TTXH) N[.]
Trang 1Ý thức xã hội-Lĩnh vực tinh thần của đời sống xã hội
I Ý thức xã hội
1 Khái niệm ý thức xã hội và kết cấu của ý thức
xã hội
a) Khái niệm: ý thức xã hội (YTXH): là sự phản ánh
của tồn tại xã hội (TTXH) Nó bao gồm tình cảm, tập quán, truyền thống, quan điểm, tư tưởng, lý luận
- Là sự phản ánh của TTXH
- Bao gồm tình cảm, tập quán, truyền thống, quan điểm, tư tưởng, lý luận
b) Kết cấu: YTXH có nhiều cấp độ khác nhau:
- ý thức sinh hoạt đời thường và ý thức lý luận
- Tâm lý xã hội (TLXH) và hệ tư tưởng
* ý thức sinh hoạt đời thường và ý thức lý luận
+ ý thức sinh hoạt đời thường: so với ý thức lý luận thì
ý thức sinh hoạt đời thường chưa có tính hệ thống, tính hợp
lý, tính khoa học nhưng nó mang tính đầy đủ, toàn vẹn của cảm giác sống, nó phản ánh đầy đủ tất cả những chi tiết của đời sống
Ví dụ: Tất cả mọi lĩnh vực của đời sống xã hội đều
thấm đậm tính chính trị: đạo đức, văn hóa, pháp luật
+ ý thức lý luận: là toàn bộ những tư tưởng, quan điểm của xã hội được hệ thống hóa, khái quát hóa thành các học thuyết xã hội: học thuyết về chính trị - xã hội, về đạo đức, về triết học
Ví dụ: Học thuyết Mác.
* TLXH và hệ tư tưởng
+ TLXH: là một bộ phận ở cấp độ ý thức sinh hoạt đời
Trang 2Bao gồm: toàn bộ tình cảm, ước muốn, thói quen, tập quán của con người, của một bộ phận xã hội hoặc của toàn xã hội hình thành dưới ảnh hưởng trực tiếp của đời sống hàng ngày của họ và phản ánh đời sống đó
Ví dụ: + TLSX nhỏ của người Việt Nam.
Tư tưởng cào bằng, bình quân chủ nghĩa (tác phẩm
Việc làng của Ngô Tất Tố).
+ Tình làng nghĩa xóm
- Đặc điểm nổi bật của TLXH là phản ánh trực tiếp
điều kiện sinh sống hàng ngày, phản ánh bề mặt của TTXH, còn mang nặng tính chất kinh nghiệm, chưa thể hiện về mặt lý luận
Không được coi nhẹ vai trò của TLXH, cần phải nghiên cứu trạng thái TLXH của nhân dân để hiểu nhân dân, giáo dục nhân dân, đưa họ tham gia tích cực, tự giác vào cuộc đấu tranh cho một xã hội tốt đẹp
+ Hệ tư tưởng: - Là một bộ phận ở cấp độ ý thức lý luận
- Là hệ thống những quan điểm, tư tưởng (chính trị, triết học, đạo đức, nghệ thuật, tôn giáo ) đánh giá một cách có hệ thống về hiện thực xã hội trên lập trường, quan điểm của một giai cấp, một đảng nhất định
- Đặc điểm: hệ tư tưởng phản ánh sâu sắc hơn về
những điều kiện sinh hoạt vật chất của xã hội, là sự nhận thức lý luận về TTXH, dựa trên cơ sở khái quát những kinh nghiệm xã hội đã được tích lũy của những giai cấp, những tập đoàn xã hội nhất định
- Hệ tư tưởng: Hệ tư tưởng khoa học Hệ tư tưởng phản khoa học
Trang 3Giữa TLXH và hệ tư tưởng xã hội có mối liên hệ tác động lẫn nhau, vì chúng cho chung một nguồn gốc là TTXH
và cũng phản ánh TTXH Tâm lý, tình cảm giai cấp tạo điều kiện thuận lợi cho việc tiếp thu hệ tư tưởng của giai cấp, ngược lại, hệ tư tưởng lại củng cố và phát triển tâm lý, tình cảm giai cấp
Lưu ý: Hệ tư tưởng không phải nảy sinh từ TLXH, mặc
dù nó liên hệ với tâm lý, chịu sự tác động của tâm lý
* Tính giai cấp của YTXH
- YTXH là phản ánh điều kiện sinh hoạt vật chất của
xã hội Trong xã hội có giai cấp, mỗi giai cấp có những điều kiện sinh hoạt vật chất riêng, có địa vị và lợi ích khác nhau, YTXH cũng khác nhau, thậm chí đối lập nhau, nói lên tính giai cấp của YTXH
- Tính giai cấp của YTXH biểu hiện ở mọi mặt đời sống tinh thần của xã hội, ở ý thức sinh hoạt đời thường, ý thức lý luận, ở TLXH và hệ tư tưởng xã hội
- Trong xã hội có đối kháng giai cấp, tư tưởng thống trị của một thời đại bao giờ cũng là tư tưởng của giai cấp thống trị về kinh tế và chính trị
- Việc khẳng định tính giai cấp của YTXH không phủ nhận đặc điểm vai trò của ý thức cá nhân
+ ý thức cá nhân là ý thức mỗi con người trong xã hội YTXH bao giờ cũng tồn tại trong và thông qua ý thức cá nhân
Ví dụ: ý thức pháp quyền thể hiện ở sự nhận thức và
chấp hành ở mỗi người dân
+ Trong xã hội có giai cấp, mỗi cá nhân đều thuộc về một giai cấp nhất định nên trong ý thức cá nhân đều có tính chung của ý thức giai cấp, đều mang dấu ấn giai cấp
Trang 4+ ý thức giai cấp và ý thức cá nhân không đồng nhất với nhau: Tuy cùng giai cấp nhưng mỗi cá nhân lại biểu hiện
ý thức giai cấp với mức độ đậm nhạt khác nhau, thậm chí ý thức cá nhân lại mâu thuẫn, đi đến đối lập với ý thức giai cấp mà họ xuất thân
2 Quan hệ biện chứng giữa TTXH và YTXH
a) TTXH quyết định YTXH
- Chủ nghĩa duy tâm cho tinh thần, tư tưởng là nguồn gốc của mọi hiện tượng xã hội, quyết định tiến trình phát triển của xã hội Chủ nghĩa duy vật biện chứng khẳng định rằng, chính TTXH quyết định YTXH YTXH là sự phản ánh của TTXH, phụ thuộc vào TTXH
- TTXH quyết định: sự ra đời, nội dung và sự biến đổi của YTXH
+ TTXH quyết định sự ra đời của YTXH
C Mác viết: "ý thức không phải là gì khác hơn là tồn tại được ý thức" Có TTXH mới có YTXH YTXH là sự phản ánh TTXH
+ TTXH như thế nào thì YTXH như thế ấy
Ví dụ 1: Hoàn cảnh xã hội loạn lạc của Trung Quốc Cổ
đại (Xuân Thu chiến quốc), thời kỳ "Bách gia chư tử, bách gia tranh minh" dẫn đến tư tưởng triết học Trung Quốc Cổ
đại mang đậm tính chính trị sâu sắc Thời kỳ ấy xuất hiện
nhiều học thuyết chính trị như:
- Nho gia coi trọng lễ trị, đức trị (nhân trị)
- Pháp gia: pháp trị
- Đạo gia: Vô vi nhi trị
Ví dụ 2: Lịch sử dân tộc Việt Nam là lịch sử 4 nghìn
năm dựng nước và giữ nước, là lịch sử chống ngoại xâm Lòng yêu nước (tư tưởng nổi bật)
Trang 5Ví dụ 3: ở ấn Độ cổ đại: Triết học ấn Độ Cổ đại mang
đậm màu sắc tâm linh tôn giáo là vì nó phản ánh điều kiện sinh hoạt vật chất xã hội ấn Độ thời kỳ ấy: xã hội phân biệt đẳng cấp nghiệt ngã và là sự bất lực của con người trước sự phân biệt đẳng cấp ấy
+ TTXH biến đổi thì YTXH cũng biến đổi theo
Sự biến đổi của TTXH nhất là phương thức sản xuất biến đổi thì những tư tưởng, lý luận xã hội, những quan điểm về chính trị, pháp quyền, triết học, đạo đức, văn học sớm muộn cũng biến đổi theo
Ví dụ: - C Mác phân tích: Sự phát triển từ chế độ quần
hôn lên chế độ hôn nhân một vợ một chồng là sự phản ánh
một sự chấm dứt hình thức sở hữu công cộng chuyển sang hình thức sở hữu tư nhân.
- "Phú quý sinh lễ nghĩa": Khi khó khăn thì con người cần ăn no mặc ấm; khi điều kiện thay đổi thì con người lại phấn đấu ăn ngon mặc đẹp
- Tiêu chuẩn người yêu của các cô gái thời trước:
"Một yêu anh có Sencô Hai yêu anh có bơdô cá vàng"
Ngày nay, tiêu chuẩn đó đã thay đổi
ý nghĩa: Không thể tìm nguồn gốc của tư tưởng, lý
luận trong đầu óc con người mà phải tìm trong hiện thực vật chất
b) Tính độc lập tương đối trong sự phát triển của YTXH, vai trò của YTXH
YTXH do TTXH quyết định Nhưng YTXH không hoàn toàn thụ động Nó có tính năng động, có tính độc lập tương đối trong sự phát triển của mình Tính độc lập tương đối của YTXH biểu hiện ở những mặt dưới đây"
- YTXH thường lạc hậu hơn so với TTXH
Trang 6+ Biểu hiện của sự lạc hậu: YTXH là sự phản ánh của TTXH Khi cơ sở kinh tế sinh ra YTXH biến đổi nhưng YTXH chưa biến đổi kịp
+ Nguyên nhân của sự lạc hậu:
Tri thức phản ánh không kịp sự biến đổi của cuộc sống
Ví dụ: Kinh tế thị trường cạnh tranh nhưng hệ thống
luật pháp của chúng ta chưa có luật cạnh tranh; luật thị trường
Do sức ỳ của TLXH
Ví dụ: Tư tưởng cào bằng; tư tưởng cục bộ địa
phương; tư tưởng gia trưởng "trọng nam khinh nữ"; tư tưởng
bè cánh
Do nguyên nhân về lợi ích: Những lực lượng xã hội, đảng phái, những giai cấp lỗi thời tìm mọi cách để duy trì YTXH cũ chống lại YTXH mới tiến bộ
Vì vậy cuộc đấu tranh để xác lập tư tưởng xã hội chủ nghĩa trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội là vô cùng khó khăn và phức tạp.
Do tính chất bảo thủ của một số hình thái ý thức cụ thể và những tư tưởng chứa đựng trong những hình thái đó (tư tưởng tôn giáo, chuẩn mực đạo đức )
- Tính vượt trước của tư tưởng tiến bộ, khoa học
Đó là những tư tưởng khoa học, đóng vai trò tiên phong vượt trước sự phát triển của TTXH, dự kiến được tương lai và có tác dụng tổ chức chỉ đạo hoạt động thực tiễn của con người, hướng hoạt động đó vào việc giải quyết những nhiệm vụ mới của đời sống xã hội
Lưu ý: Những tư tưởng đó phải dựa trên cơ sở khách
quan, ít nhiều phản ánh chính xác khuynh hướng của sự
Trang 7phát triển của xã hội Còn nếu những tư tưởng đó xuất phát
từ mong muốn chủ quan thì sẽ rơi vào ảo tưởng
Ví dụ: - Học thuyết Mác.
- Những dự báo kinh tế
- Những dự báo về thiên văn học (động đất)
- Dự báo thời tiết
- Tính kế thừa trong sự phát triển của YTXH
+ Những quan điểm lý luận của mỗi thời đại đều có quan hệ kế thừa với tư tưởng của những thời đại trước Do
tư tưởng có tính kế thừa trong sự phát triển cho nên không chỉ căn cứ vào TTXH, vào quan hệ kinh tế của một thời đại
để giải thích nội dung YTXH của thời đại đó, mà còn phải căn cứ vào quan hệ kế thừa của nó nữa
+ Tính kế thừa trong sự phát triển của ý thức là một trong những nguyên nhân nói rõ vì sao một nước có trình độ phát triển kém về kinh tế nhưng tư tưởng lại ở trình độ phát triển cao
Ví dụ: Thế kỷ XVII - XVIII, nền kinh tế của nước Đức
kém phát triển hơn ở một số nước tư bản chủ nghĩa khác nhưng lại có nền triết học phát triển rực rỡ với những thành tựu: triết học của Hêghen và triết học Phơ Bách
+ Trong xã hội có tính giai cấp, tính chất kế thừa của YTXH bao giờ cũng gắn liền với tính chất giai cấp của nó
Giai cấp tiên tiến dựa vào những lý luận tiến bộ do xã hội cũ để lại, loại bỏ những tư tưởng phản tiến bộ
Giai cấp lỗi thời cố gắng làm sống lại tất cả những gì lạc hậu trong nền văn hóa của quá khứ phù hợp với lợi ích của giai cấp mình, vứt bỏ hay xuyên tạc những di sản văn hóa tiến bộ
Ví dụ: Truyện Kiều của Nguyễn Du:
Trang 8Trời kia đã bắt làm người có nhân
Bắt phong trần phải phong trần Cho thanh cao mới được phần thanh cao"
Giai cấp phong kiến tiếp nhận từ góc độ định mệnh nhằm xóa nhòa ranh giới giai cấp, thủ tiêu tinh thần đấu tranh của nhân dân; Còn lực lượng tiến bộ lại tiếp cận với góc độ nhân văn, lòng thông cảm với số phận của cô Kiều là
do trật tự xã hội phong kiến đem lại
- Sự tác động qua lại giữa các hình thái YTXH trong sự phát triển của chúng
+ YTXH được thể hiện dưới nhiều hình thái cụ thể như chính trị, pháp quyền, đạo đức, triết học, nghệ thuật, tôn giáo, khoa học Mỗi hình thái YTXH phản ánh một đối tượng nhất định, một phạm vi nhất định của tồn tại xã hội nhưng giữa chúng có mối liên hệ với nhau Mỗi hình thái ý thức không thể giải thích được một cách trực tiếp bằng TTXH hay bằng các điều kiện vật chất
Ví dụ: chính trị đạo đức
chính trị pháp quyền pháp quyền đạo đức tôn giáo chính trị
Phân tích mối quan hệ giữa đạo đức pháp quyền:
Đạo đức bổ sung cho pháp quyền hoàn thiện bộ luật,
do dư luận xã hội Ví dụ: Luật cho phép có con ngoài giá
thú, thừa nhận quyền được làm mẹ của người phụ nữ
Còn pháp luật, nó làm cho đạo đức của con người ngày càng hoàn thiện bằng những quy định, chuẩn mực
pháp luật Ví dụ: Luật hôn nhân và gia đình
Hay như sự tác động qua lại giữa tôn giáo và đạo đức
Trang 9* Tôn giáo làm hoàn thiện cho đạo đức con người, hướng thiện cho con người Tuy nhiên những tôn giáo phản động thì nó tồn tại bằng niềm tin mù quáng
+ Trong mỗi thời đại khác nhau có một hình thái nổi lên hàng đầu chi phối các hình thái khác
Ví dụ: Thời kỳ Cổ đại: Triết học chi phối
Thời kỳ Trung cổ: Tôn giáo chi phối Thời kỳ Phục hưng: Văn hóa, nghệ thuật chi phối
Thời kỳ thế kỷ XVII-XVIII: Chính trị chi phối Thời kỳ sau này: Khoa học chi phối
- Sự tác động trở lại của YTXH đối với TTXH
+ Những ý thức tư tưởng tiến bộ, cách mạng phản ánh đúng quy luật phát triển khách quan của xã hội thúc đẩy sự phát triển của xã hội
Ví dụ: Pháp luật, những luật về bảo vệ môi trường,
quyền con người thúc đẩy xã hội
+ Ngược lại, những ý thức tư tưởng lạc hậu, phản ánh không đúng hiện thực khách quan và tiến trình lịch sử sẽ hạn chế, ngăn cản sự phát triển của xã hội (sự lạc hậu đó sớm muộn cũng sẽ bị thay thế bằng những tư tưởng mới, tiến bộ hơn)
Ví dụ: Tham nhũng kéo lùi sự phát triển xã hội
Hệ thống pháp luật không đồng bộ kìm hãm sự phát triển của kinh tế - xã hội
+ Lưu ý: Sự tác động trở lại của YTXH đối với TTXH
cần có những điều kiện:
- Phụ thuộc vào tính chất của các mối quan hệ kinh tế
mà trên đó nảy sinh tư tưởng
Trang 10- Vai trò lịch sử của giai cấp giương cao ngọn cờ tư tưởng đó
- Phụ thuộc vào mức độ phản ánh đúng đắn của tư tưởng đó đối với sự phát triển xã hội
- Mức độ thâm nhập của tư tưởng đó trong quần chúng
ý nghĩa PPL:
TTXH quyết định YTXH, song YTXH có tính độc lập tương đối, tác động mạnh mẽ trở lại TTXH
không được tuyệt đối hóa một trong hai mặt
+ Nếu tuyệt đối hóa TTXH rơi vào chủ nghĩa duy vật tầm thường
+ Nếu tuyệt đối hóa vai trò của YTXH rơi vào chủ nghĩa duy tâm
Vận dụng vào Việt Nam hiện nay