CHƯƠNG TRÌNH KHOA HỌC CẤP NHÀ NƯỚC KX.04/06-10 “NGHIÊN CỨU KHOA HỌC LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ GIAI ĐOẠN 2006 – 2010” *********************** ĐỀ TÀI KX.04.09/06-10 VẤN ĐỀ SỞ HỮU TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM (BÁO CÁO TỔNG HỢP) Chủ nhiệm: GS.TS Nguyễn Kế Tuấn Cơ quan chủ trì: Trường Đại học Kinh tế quốc dân 8124 Hà Nội 2010 A MỤC LỤC Nội dung Trang LỜI MỞ ĐẦU Chương thứ nhất: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ SỞ HỮU TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA 11 1.1 1.2 1.3 HỌC THUYẾT MÁC XÍT - LÊ NIN NÍT VỀ VẤN ĐỀ SỞ HỮU – SỰ KẾ THỪA VÀ PHÁT TRIỂN TRONG ĐIỀU KIỆN MỚI 11 BẢN CHẤT VÀ NỘI DUNG CỦA SỞ HỮU NHÌN TỪ CÁC GĨC ĐỘ KINH TẾ VÀ PHÁP LÝ 24 CÁC CHẾ ĐỘ SỞ HỮU VÀ CÁC HÌNH THỨC SỞ HỮU TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG 1.3.1 Các chế độ sở hữu kinh tế thị trường 1.3.2 Các hình thức sở hữu kinh tế thị trường 1.3.2.1 Các hình thức sở hữu chế độ công hữu tư liệu sản xuất 1.3.2.2 Các hình thức sở hữu chế độ tư hữu tư liệu sản xuất 1.4 MỐI QUAN HỆ GIỮA SỞ HỮU VỚI TỔ CHỨC QUẢN LÝ VÀ PHÂN PHỐI 1.4.1 Mối quan hệ sở hữu với tổ chức quản lý 1.4.2 Mối quan hệ sở hữu với phân phối 1.5 SỰ PHÁT TRIỂN CÁC CHẾ ĐỘ SỞ HỮU TRONG CÁC PHƯƠNG THỨC SẢN XUẤT XÃ HỘI 1.5.1 1.5.2 1.5.3 1.5.4 1.5.5 Sở hữu công xã nguyên thủy Sở hữu xã hội chiếm hữu nô lệ Sở hữu xã hội phong kiến Sở hữu xã hội tư chủ nghĩa Sở hữu mơ hình xã hội xã hội chủ nghĩa kiểu cũ 1.6 CÁC THÀNH PHẦN KINH TẾ TRÊN CƠ SỞ CÁC HÌNH THỨC SỞ HỮU TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG 1.6.1 Phân chia thành phần kinh tế B 30 31 44 44 50 52 52 56 61 61 61 62 63 68 69 69 1.6.2 Vị trí thành phần kinh tế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa 1.7 MỐI QUAN HỆ GIỮA SỞ HỮU VỚI CÁC HÌNH THỨC TỔ CHỨC KINH DOANH TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG 1.7.1 Loại hình tổ chức kinh doanh – hình thức chứa đựng quan hệ sở hữu 1.7.2 Xu hướng phát triển loại hình tổ chức kinh doanh kinh tế thị trường KẾT LUẬN CHƯƠNG THỨ NHẤT 88 91 91 95 100 Chương thứ hai: THỰC TRẠNG VẤN ĐỀ SỞ HỮU, CÁC THÀNH PHẦN KINH TẾ VÀ CÁC LOẠI HÌNH DOANH NGHIỆP TRONG QUÁ TRÌNH ĐỔI MỚI KINH TẾ Ở VIỆT NAM 2.1- Q TRÌNH HỒN THIỆN VÀ PHÁT TRIỂN CÁC QUAN ĐIỂM, CHỦ TRƯƠNG CỦA ĐẢNG VỀ VẤN ĐỀ SỞ HỮU VÀ THÀNH PHẦN KINH TẾ 2.1.1 Những tư tưởng sở hữu thành phần kinh tế qua TỔNG QUAN THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN CÁC HÌNH THỨC SỞ HỮU, CÁC THÀNH PHẦN KINH TẾ VÀ CÁC LOẠI HÌNH TỔ CHỨC KINH DOANH TRONG QUÁ TRÌNH ĐỔI MỚI 2.2.1 Qúa trình thể chế hóa quan điểm, chủ trương Đảng 2.2.2 Khái quát tình hình hình thức sở hữu, thành phần kinh tế loại hình tổ chức kinh doanh 2.3 THỰC TRẠNG SỞ HỮU NHÀ NƯỚC, THÀNH PHẦN KINH TẾ NHÀ NƯỚC VÀ DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC 2.3.1 Các quan điểm, chủ trương Đảng khung khổ pháp luật Nhà nước 2.3.2 Khái quát thực trạng vấn đề đặt 2.4 102 102 107 kỳ Đại hội Đảng 2.1.2 Những vấn đề đặt 2.2 102 110 110 115 123 123 127 THỰC TRẠNG SỞ HỮU TẬP THỂ, THÀNH PHẦN KINH TẾ TẬP THỂ VÀ HỢP TÁC XÃ 147 2.4.1 Các quan điểm, chủ trương Đảng khung khổ pháp luật Nhà nước 147 C 2.4.2 Khái quát thực trạng vấn đề đặt 2.5 152 THỰC TRẠNG SỞ HỮU TƯ NHÂN, KINH TẾ TƯ NHÂN VÀ CÁC LOẠI HÌNH DOANH NGHIỆP TƯ NHÂN 163 2.5.1 Các quan điểm, chủ trương Đảng khung khổ pháp luật Nhà nước 2.5.2 Khái quát thực trạng vấn đề đặt 163 167 2.6 THỰC TRẠNG SỞ HỮU CĨ YẾU TỐ NƯỚC NGỒI, THÀNH PHẦN KINH TẾ CĨ VỐN ĐẦU TƯ NƯỚC NGỒI VÀ CÁC LOẠI HÌNH DOANH NGHIỆP CĨ VỐN NƯỚC NGỒI 182 2.6.1 Quan điểm, chủ trương Đảng khung khổ pháp luật Nhà nước 2.6.2 Khái quát thực trạng vấn đề đặt 182 185 KẾT LUẬN CHƯƠNG THỨ HAI 199 Chương thứ hai: QUAN ĐIỂM, PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN CÁC HÌNH THỨC SỞ HỮU, CÁC THÀNH PHẦN KINH TẾ VÀ CÁC LOẠI HÌNH DOANH NGHIỆP TRONG QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM 3.1 CÁC QUAN ĐIỂM GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ SỞ HỮU TRONG QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA 3.1.1 Các quan điểm 3.1.2 Xu hướng phát triển hình thức sở hữu, thành phần kinh tế 200 200 200 215 loại hình doanh nghiệp 3.2 MỘT SỐ GIẢI PHÁP CƠ BẢN PHÁT TRIỂN CÁC HÌNH THỨC SỞ HỮU, CÁC THÀNH PHẦN KINH TẾ VÀ CÁC LOẠI HÌNH DOANH NGHIỆP 3.2.1 Tạo lập tảng trị - xã hội cho giải vấn đề sở hữu phát triển thành phần kinh tế 3.2.2 Đổi quản lý nhà nước, tạo lập mơi trường bình đẳng phát triển hình thức sở hữu, thành phần kinh tế loại hình doanh nghiệp 3.2.2.1 Tiếp tục đổi nhận thức vai trò Nhà nước phù hợp với yêu D 228 228 240 cầu phát triển đa dạng hình thức sở hữu, thành phần kinh tế loại hình doanh nghiệp 3.2.2.2 Phát huy vai trò Nhà nước việc định hướng phát triển đầu tư kinh doanh chủ thể kinh tế cấu kinh tế nhiều thành phần 3.2.2.3 Tạo lập mơi trường kinh doanh bình đẳng cho doanh nghiệp thuộc thành phần kinh tế 3.2.2.4 Giải tỏa “điểm nghẽn” phát triển thành phần kinh tế loại hình doanh nghiệp 240 242 247 250 3.2.3 Hoàn thiện, bổ sung khung khổ pháp luật sở hữu, thành phần kinh tế loại hình doanh nghiệp 3.2.3.1 Các yêu cầu với việc hoàn thiện, bổ sung hệ thống pháp luật 3.2.3.2 Một số nội dung hoàn thiện bổ sung hệ thống pháp luật sở hữu loại hình doanh nghiệp 255 255 3.2.4 Thúc đẩy đổi doanh nghiệp nhà nước 3.2.4.1 Tiếp tục đổi quản lý nhà nước với doanh nghiệp nhà nước 3.2.4.3 Thúc đẩy cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước 3.2.4.3 Hồn thiện chế hoạt động tập đoàn kinh tế nhà nước 272 273 283 286 259 3.2.5 Hoàn thiện quan hệ đất đai theo yêu cầu phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa 3.2.5.1 Xác định hình thức sở hữu đất đai 3.2.5.2 Xử lý mối quan hệ quyền quản lý nhà nước quyền chủ thể nhận sử dụng đất 3.2.5.3- Quy hoạch sử dụng đất phạm vi nước 3.2.5.4 Điều chỉnh lại mức hạn điền 3.2.5.5 Tăng cường quản lý Nhà nước đất đai 294 294 KẾT LUẬN CHƯƠNG THỨ BA 309 KẾT LUẬN 311 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 314 E 297 303 305 307 DANH MỤC CÁC HỘP Tên hộp Trang Hộp 1.1 Làm để chuyển tài sản thành vốn 25 Hộp 1.2: Sức sống sở hữu tư nhân kinh tế tư nhân 34 Hộp 1.3: Các quan điểm khác sở hữu toàn dân sở hữu nhà nước 38 Hộp 1.4: Nhận thức chế độ sở hữu trình cải cách mở cửa Trung Quốc 43 Hộp 1.5: Sở hữu tập thể xã hội chủ nghĩa 48 Hộp 1.6: Tầm quan trọng quan hệ tổ chức quản lý tầm vĩ mô 53 Hộp 1.7: Các thành phần kinh tế qua kỳ Đại hội Đảng 71 Hộp 1.8: Kết cấu kinh tế Trung Quốc theo quan hệ sở hữu 79 Hộp 1.9: Phân định thành phần kinh tế thống kê theo thành phần kinh tế 80 Hộp 1.10: Một quan niệm khác phạm vi kinh tế tư nhân 84 Hộp 2.1: Bàn nơng thơn qua góc nhìn sở hữu ruộng đất 132 Hộp 2.2: Doanh nghiệp nhà nước – quy mô mới, bệnh tật cũ 142 Hộp 2.3: Trình độ đội ngũ cán quản lý hợp tác xã 158 Hộp 2.4: Hủy diệt phục sinh – giá đắt 191 Hộp 2.5: Chưa có đình cơng luật 193 F DANH MỤC CÁC BẢNG Tên bảng Trang Bảng 2.1 Tổng sản phẩm nước theo giá so sánh 1994 116 Bảng 2.2 Cơ cấu thành phần kinh tế 117 Bảng 2.3 Tổng quan tình hình doanh nghiệp nhà nước 136 Bảng 2.4 Tốc độ tăng trưởng thành phần kinh tế thời kỳ 1995 – 2008 155 Bảng 2.5 Vị trí kinh tế tập thể cấu thành phần kinh tế 156 Bảng 2.6 Tổng quan tình hình kinh tế tư nhân 168 Bảng 2.7: Vị trí đầu tư tư nhân tổng đầu tư toàn xã hội 170 Bảng 2.8: Phân loại doanh nghiệp theo số lượng lao động 174 Bảng 2.9: Phân loại quy mô doanh nghiệp theo vốn kinh doanh 175 Bảng 2.10 Tổng quan tình hình kinh tế có vốn đầu tư nước 186 Bảng 2.11: Tỷ trọng khu vực có vốn nước ngồi đầu tư GDP 187 Bảng 2.12: Vị trí đầu tư trực tiếp nước xuất 189 Bảng 2.13: Quy mơ doanh nghiệp có vốn nước ngồi theo vốn kinh doanh 195 Bảng 2.14: Vốn đăng ký vốn thực 197 Bảng 3.1 Tỷ trọng vốn đầu tư thành phần kinh tế 219 Bảng 3.2 Tỷ trọng tổng sản phẩm nước thành phần kinh tế thời kỳ 1990 – 2008 220 Bảng 3.3 Số lượng doanh nghiệp thuộc loại hình khác 222 G Vấn đề sở hữu kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Việt Nam – KX04.09/06-10 ************************************************************************ LỜI MỞ ĐẦU SỰ CẦN THIẾT NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI Sở hữu coi vấn đề trọng yếu quốc gia Giải hợp lý vấn đề sở hữu tạo động lực huy động phân bổ hợp lý nguồn lực để vừa bảo đảm lợi ích chủ sở hữu, vừa thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội; ngược lại, nhận thức sai giải không hợp lý vấn đề sở hữu tạo nên cản trở hữu hình vơ hình với phát triển kinh tế - xã hội, chí gây nên đối đầu xã hội Tuy Hiến pháp quốc gia ghi rõ chế độ sở hữu quyền sở hữu chủ thể với đối tượng khác nhau, khơng phải mà chấm dứt tranh chấp sở hữu Theo mơ hình chủ nghĩa xã hội kiểu cũ, kinh tế Việt Nam dựa sở chế độ cơng hữu tư liệu sản xuất với hai hình thức sở hữu toàn dân sở hữu tập thể Chế độ sở hữu gắn liền với việc trì q lâu chế kế hoạch hố tập trung quan liêu bao cấp làm triệt tiêu động lực kinh tế với trình phát triển hạn chế việc khai thác nguồn lực vào việc giải vấn đề kinh tế - xã hội xúc đất nước sau chiến tranh, đất nước lâm vào trình trạng khủng hoảng sâu sắc Tuy nhiên, mơ hình kinh tế tồn tại, dù mức độ nhỏ bé, sở hữu tư nhân tư liệu sản xuất Đại hội Đảng lần thứ VI (1986), Đại hội mở đầu công đổi nước ta, xác định chủ trương phát triển kinh tế nhiều thành phần, coi “giải pháp có ý nghĩa chiến lược, góp phần giải phóng khai thác khả để phát triển lực lượng sản xuất, xây dựng cấu kinh tế hợp lý”1 Thực chủ trương có nghĩa phải phát triển hình thức sở hữu đa dạng, tuân thủ quy luật phù hợp quan hệ sản xuất với trình độ phát triển lực lượng sản xuất thời kỳ độ lên chủ nghĩa xã hội Chủ trương thể đột phá tư kinh tế trị xây dựng chủ nghĩa xã hội thời kỳ độ nước ta Văn kiện Đại hội Đảng thời kỳ đổi NXB Chính trị quốc gia, 2005, trang 57 Vấn đề sở hữu kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Việt Nam – KX04.09/06-10 ************************************************************************ Công đổi tiến hành gần 25 năm qua mang lại thành tựu to lớn kinh tế xã hội “Đất nước khỏi khủng hoảng kinh tế - xã hội, có thay đổi toàn diện Kinh tế tăng trưởng nhanh; nghiệp cơng nghiệp hố, đại hố, phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đẩy mạnh Đời sống nhân dân cải thiện rõ rệt Hệ thống trị khối đại đoàn kết toàn dân tộc củng cố tăng cường Chính trị - xã hội ổn định Quốc phịng an ninh giữ vững Vị nước ta trường quốc tế không ngừng nâng cao Sức mạnh tổng hợp quốc gia tăng lên nhiều, tạo lực cho đất nước tiếp tục lên với triển vọng tốt đẹp Nhận thức chủ nghĩa xã hội đường lên chủ nghĩa xã hội ngày sáng tỏ hơn; hệ thống quan điểm lý luận công đổi mới, xã hội xã hội chủ nghĩa đường lên chủ nghĩa xã hội Việt Nam hình thành đường nét bản”1 Trong khẳng định thành tựu to lớn đạt được, cần thấy rõ khuyết điểm yếu phát triển kinh tế - xã hội đất nước, mà bật “Tăng trưởng kinh tế chưa tương xứng với khả năng; chất lượng, hiệu quả, sức cạnh tranh kinh tế kém; cấu kinh tế chuyển dịch chậm Cơ chế, sách văn hóa – xã hội chậm đổi mới; nhiều vấn đề xã hội xúc chưa giải tốt Các lĩnh vực quốc phòng, an ninh, đối ngoại số mặt hạn chế Tổ chức hoạt động Nhà nước, Mặt trận Tổ quốc đồn thể nhân dân cịn số khâu chậm đổi Công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng chưa đạt yêu cầu…”2 Có nhiều nguyên nhân chủ quan khách quan dẫn đến khuyết điểm yếu Ngun nhân chủ quan có tính chất bao trùm tư số vấn đề kinh tế trị - xã hội chậm đổi Từ đó, nhiều vấn đề chưa thống nhận thức, quan điểm chủ trương chưa rõ ràng dẫn đến thiếu dứt khốt, qn hoạch định sách đạo điều hành Sở hữu lên vấn đề trọng yếu chi phối nhiều vấn đề kinh tế trị khác Trong thống tính đắn chủ trương chiến lược phát triển kinh tế hàng hố nhiều thành phần, cịn ý kiến khác sở hữu thành phần kinh tế, mối quan hệ quan hệ sở Văn kiện Đại hội Đảng lần thứ X NXB Chính trị quốc gia, 2006, trang 17 Văn kiện Đại hội X dẫn, trang 15 Vấn đề sở hữu kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Việt Nam – KX04.09/06-10 ************************************************************************ hữu, quan hệ quản lý quan hệ phân phối thích ứng với hình thức sở hữu, mối quan hệ tương hỗ vị trí hình thức sở hữu thành phần kinh tế hệ thống hình thức sở hữu, vấn đề sở hữu xã hội xã hội chủ nghĩa, mối quan hệ mơ hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa hình thức sở hữu, tác động ràng buộc trị - xã hội với vấn đề sở hữu, chí e ngại chệch hướng xã hội chủ nghĩa phát triển sở hữu tư nhân thành phần kinh tế nhà nước…Việc chưa thống hàng loạt vấn đề dẫn đến nhiều hệ luỵ: thiếu rõ ràng quan điểm sở hữu thành phần kinh tế; thiếu rõ ràng quán chế sách đạo xử lý vấn đề sở hữu xây dựng hoàn thiện bước quan hệ sản xuất; phân biệt đối xử với doanh nghiệp thuộc thành phần kinh tế khác (có hình thức sở hữu khác nhau); định kiến xã hội với chủ sở hữu tư nhân…Nguyên nhân tình hình chỗ: sở lý luận vấn đề sở hữu kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa chưa làm rõ, từ chưa có thống nhận thức quan điểm, hoạch định sách đạo thực tiễn xây dựng kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Việt Nam Bối cảnh phát triển đất nước đặt hàng loạt vấn đề liên quan đến sở hữu đòi hỏi phải nghiên cứu giải Sự phát triển vũ bão khoa học công nghệ, khoa học công nghệ trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp, xu hướng phát triển kinh tế tri thức…làm thay đổi vị trí đối tượng sở hữu: sở hữu trí tuệ ngày có vị trí quan trọng trở thành mối quan tâm hàng đầu chủ sở hữu Xu hướng tồn cầu hố hội nhập kinh tế quốc tế hút quốc gia vào chơi chung, sân chơi chung với luật chơi chung Các quốc gia tồn phát triển phụ thuộc lẫn Với điều kiện ấy, sở hữu quốc tế với đối tượng khác ngày trở nên phổ biến…Đó thực khách quan ảnh hưởng trực tiếp đến tiến trình phát triển Việt Nam, lại chưa nghiên cứu có hệ thống sâu sắc Từ điều nêu đây, khẳng định việc nghiên cứu “Vấn đề sở hữu kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Việt Nam” có ý nghĩa lý luận thực tiễn sâu sắc nhiều thành phần Việc quản lý tài sản thuộc sở hữu toàn dân, đặc biệt đất đai, hoạt động DNNN nhiều yếu bất cập Sở hữu tập thể nhỏ bé, kinh tế tập thể hợp tác xã có nhiều cố gắng đổi để thích ứng với điều kiện kinh tế thị trường, lực lượng kinh tế yếu kém, chưa phát huy vai trò việc đáp ứng nhu cầu liên kết – hợp tác chủ thể kinh tế Với việc thừa nhân sở hữu tư nhân sách khuyến khích phát triển nhà nước, kinh tế tư nhân có bước phát triển mạnh mẽ đánh giá “một động lực phát triển kinh tế” Nhưng nội lực thành phần kinh tế tư nhân nhiều yếu Nhà nước chưa tạo lập điều kiện để phát triển mạnh mẽ kinh tế tư nhân Kinh tế có vốn đầu tư nước ngồi ngày chiếm vị trí quan trọng tăng trưởng kinh tế đất nước Đang có nhiều vấn đề đặt cần giải để phát huy vai trị tích cực phận kinh tế phát triển kinh tế - xã hội đất nước Hiện nay, tồn khó khăn cản trở trị - xã hội, quản lý nhà nước, khung khổ luật pháp với việc giải vấn đề sở hữu thành phần kinh tế, với việc bảo đảm môi trường bình đẳng thật doanh nghiệp thuộc thành phần kinh tế Chính điều hạn chế việc giải phóng phát triển lực lượng sản xuất, huy động, phân phối quản lý sử dụng có hiệu nguồn lực ngồi nước vào đầu tư phát triển 22 CHƯƠNG THỨ BA QUAN ĐIỂM PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN CÁC HÌNH THỨC SỞ HỮU, CÁC THÀNH PHẦN KINH TẾ VÀ CÁC LOẠI HÌNH DOANH NGHIỆP TRONG QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XHCN 3.1 CÁC QUAN ĐIỂM GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ SỞ HỮU TRONG QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XHCN 3.1.1 Các quan điểm Quan điểm thứ nhất: giải vấn đề sở hữu khuôn khổ xây dựng hoàn thiện bước quan hệ sản xuất sở tôn trọng quy luật khách quan vận động quan hệ sở hữu Theo đó, khơng thể xuất phát từ ý muốn chủ quan xây dựng xã hội tốt đẹp, mà phải tôn trọng quy luật khách quan hành động theo quy luật khách quan phù hợp với điều kiện lịch sử - xã hội cụ thể Quan điểm thứ hai: xác định rõ mục tiêu giải vấn đề sở hữu phù hợp với điều kiện yêu cầu phát triển Việt Nam chặng đường đầu trình xây dựng xã hội XHCN Xây dựng CNXH Việt Nam trình lâu dài phức tạp Cần phân chia trình đến đích thành giai đoạn cụ thể khác để xác định yêu cầu nhiệm vụ xây dựng, hồn thiện bước QHSX, có quan hệ sở hữu, tránh tư tưởng hành động chủ quan ý chí 23 Quan điểm thứ ba: giải vấn đề sở hữu phải bảo đảm tương thích với giải vấn đề tổ chức quản lý vấn đề phân phối Quan điểm đòi hỏi không ý tới quan hệ sở hữu, mà cần đặc biệt ý đổi quản lý tầm vĩ mô vi mô, xây dựng chế độ phân phối hợp lý Quan điểm thứ tư: giải vấn đề sở hữu mối quan hệ chặt chẽ với trình phát triển thể chế kinh tế thị trường định hướng XHCN Quan điểm xác định vị trí thể chế sở hữu thể chế kinh tế thị trường định hướng XHCN Đồng thời yêu cầu phải đổi mạnh mẽ chức công cụ quản lý nhà nước kinh tế Quan điểm thứ năm: giải vấn đề sở hữu phù hợp với yêu cầu trình hội nhập kinh tế quốc tế Theo đó, giải vấn đề sở hữu khơng thể tính đến yêu cầu ràng buộc nước, mà cịn phải tính đến u cầu ràng buộc quốc tế, tính đến xu phát triển kinh tế quốc tế Trong xác định sắc điều kiện riêng đất nước, phải tôn trọng hội nhập vào trào lưu chung giới Các quan điểm phát triển hình thức sở hữu coi tảng để xem xét vấn đề liên quan đến phát triển thành phần kinh tế loại hình doanh nghiệp trình phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN Việt Nam 3.1.2 Các xu hướng phát triển hình thức sở hữu, thành phần kinh tế loại hình doanh nghiệp Bằng phương pháp nghiên cứu thực chứng nghiên cứu chuẩn tắc, báo cáo đề tài xác định xu hướng chủ yếu sau đây: 24 - Sự tồn phát triển đa dạng hình thức sở hữu, thành phần kinh tế loại hình tổ chức kinh doanh xu hướng chủ đạo trình phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN - Trong giai đoạn đầu thời kỳ độ, yếu tố quan hệ sản xuất XHCN q trình hình thành, nhiều yếu tố cịn trình độ sơ khai, chưa thành phần kinh tế có khả chi phối, dẫn dắt phận khác Phát triển quan hệ hợp tác – liên kết – cạnh tranh xu hướng phát triển tất yếu thành phần kinh tế loại hình doanh nghiệp - Quy mơ sở hữu nhà nước kinh tế nhà nước ngày tăng lên gắn với việc nâng cao hiệu lực hiệu quản lý nhà nước, Nhà nước phân bổ, quản lý sử dụng có hiệu nguồn lực Các DNNN tiếp tục giảm dần số lượng tập trung vào lĩnh vực then chốt trọng yếu kinh tế quốc dân tỷ trọng chúng tổng sản phẩm xã hội có xu hướng giảm đến giới hạn định Cùng với đà phát triển kinh tế lực quản lý kinh tế vĩ mô Nhà nước, phạm vi lĩnh vực then chốt trọng yếu dần thu hẹp lại - Quy mô sở hữu tư nhân kinh tế tư nhân ngày tăng lên Dự báo xu hướng dựa sở lợi vốn có sở hữu tư nhân kinh tế tư nhân Đó là: chủ thể sở hữu xác định rõ ràng; tính tự chủ tự chịu trách nhiệm cao; khả thích ứng nhanh với chế thị trường; khả tự tích lũy để tái đầu tư mở rộng sản xuất - kinh doanh; sách thơng thống Nhà nước Qúa trình phát triển trình kinh tế tư nhân loại hình doanh nghiệp tư nhân khắc phục yếu nguồn lực phát triển, trình độ trang bị kỹ thuật lực quản lý Trong 25 phát triển chung, tỷ trọng đóng góp khu vực kinh tế tư nhân vào tăng trưởng ngày tăng lên - Kinh tế có vốn đầu tư nước tiếp tục phát triển mạnh với trình hội nhập ngày sâu rộng Việt Nam vào đời sống kinh tế quốc tế Để bảo đảm yêu cầu phát triển có hiệu bền vững, đến lúc Việt Nam cần phải có chọn lọc kỹ lưỡng việc thu hút dự án đầu tư nước - Sự phát triển mạnh mẽ loại hình doanh nghiệp nhiều chủ sở hữu, đặc biệt loại hình cơng ty cổ phần, xu hướng chủ đạo việc phát triển loại hình doanh nghiệp trình phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN Việt Nam 3.2 MỘT SỐ GIẢI PHÁP CƠ BẢN 3.2.1 Tạo lập tảng trị - xã hội cho việc giải vấn đề sở hữu phát triển thành phần kinh tế Thứ nhất, hướng tới tạo lập đồng thuận xã hội Điểm mấu chốt việc tạo lập tảng trị - xã hội cho giải vấn đề phải tạo lập đồng thuận hệ thống trị tồn xã hội quan điểm, chủ trương sách sở hữu thành phần kinh tế Đảng Sự đồng thuận tạo lập cách bền vững sở nhận thức tự giác chủ thể khác áp đặt Nếu quan điểm, chủ trương, sách giải vấn đề sở hữu thành phần kinh tế bảo đảm lợi ích chủ thể có liên quan, có khả tạo lập đồng thuận xã hội Nếu chủ thể khơng tìm thấy định chút lợi ích gì, lợi ích chủ thể khác có liên quan lại rõ ràng, khơng thể có đồng thuận xã hội 26 Thứ hai, nhận thức giải hợp lý mối quan hệ kinh tế trị Ý nghĩa kinh tế việc thực đa dạng hóa hình thức sở hữu, phát triển thành phần kinh tế loại hình doanh nghiệp trình phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN giải phóng huy động nguồn lực xã hội vào đầu tư phát triển, phát triển lực lượng sản xuất, thúc đẩy q trình cơng nghiệp hóa, đại hóa để bước xây dựng sở vật chất kỹ thuật CNXH, tạo tảng vật chất để không ngừng nâng cao đời sống cộng đồng xã hội Mức độ phát triển kinh tế cải thiện đời sống nhân dân tiêu chuẩn đánh giá tính đắn quan điểm, chủ trương Đảng chế, sách Nhà nước Đồng thời, giải vấn đề sở hữu phát triển thành phần kinh tế hướng tới phục vụ mục tiêu bảo vệ phát triển thành trị giành Nếu không bảo đảm tiền đề trị xã hội khơng thể thực yêu cầu mục tiêu kinh tế Trong việc vận dụng mối quan hệ này, cần phịng ngừa khuynh hướng tuyệt đối hóa mặt kinh tế tuyệt đối hóa mặt trị, đặc biệt đặt địi hỏi q cao trị tạo áp lực trị giải vấn đề sở hữu thành phần kinh tế, thoát ly đặc điểm thời kỳ độ lên CNXH Thứ ba, tiếp tục nghiên cứu vấn đề sở hữu thành phần kinh tế với tinh thần mở rộng dân chủ để tạo lập luận khoa học cho quan điểm, đường lối, chủ trương giải pháp lớn Đảng, hệ thống pháp luật Nhà nước sở hữu, thành phần kinh tế loại hình doanh nghiệp 27 Thứ tư, trọng giải vấn đề an sinh xã hội trình phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Điều góp phần tạo tảng xã hội, tạo “an dân” việc giải vấn đề sở hữu thành phần kinh tế, tạo lòng tin với định hướng XHCN phát triển kinh tế thị trường Nếu không quan tâm giải vấn đề xã hội xúc, gây cản trở xã hội với trình phát triển Thứ năm, nâng cao trách nhiệm xã hội doanh nghiệp Đó “sự cam kết doanh nghiệp đóng góp cho việc phát triển kinh tế bền vững, thông qua việc làm nâng cao chất lượng đời sống người lao động thành viên gia đình họ, cho cộng đồng tồn xã hội, theo cách có lợi cho doanh nghiệp phát triển chung xã hội” 3.2.2 Đổi quản lý nhà nước, tạo lập môi trường bình đẳng cho hình thức sở hữu, thành phần kinh tế loại hình doanh nghiệp Đề tài tập trung vào số vấn đề coi then chốt sau đây: Thứ nhất, phát huy vai trò Nhà nước việc định hướng phát triển đầu tư kinh doanh chủ thể kinh tế cấu kinh tế nhiều thành phần Nâng cao chất lượng chiến lược quy hoạch phát triển xây dựng: Đổi nội dung chiến lược quy hoạch; Kết hợp chặt chẽ chiến lược quy hoạch phát triển ngành kinh tế - kỹ thuật thống với chiến lược quy hoạch phát triển kinh tế vùng lãnh thổ; Bảo đảm luận khoa học chiến lược quy hoạch; Khắc phục khuynh hướng “khép kín” tư “nhiệm kỳ”; Thể rõ định hướng “phân vai” thành phần kinh tế thực đầu tư phát triển 28 Gắn sách kinh tế vĩ mô với định hướng phát triển xác định chiến lược quy hoạch phát triển Nhà nước cần ban hành đạo thực thi hàng loạt sách kinh tế vĩ mơ theo tinh thần tạo kích thích để thu hút đầu tư thành phần kinh tế nhà nước vào lĩnh vực vùng lãnh thổ mà Nhà nước mong muốn, tạo rào cản kinh tế để hạn chế đầu tư vào ngành, vùng lãnh thổ mà Nhà nước không mong muốn Thứ hai, tạo lập mơi trường kinh doanh bình đẳng cho doanh nghiệp thuộc thành phần kinh tế - Cải thiện môi trường luật pháp: Coi luật pháp công cụ chủ yếu Nhà nước quản lý kinh tế vĩ mô, loại công cụ quản lý khác phải luật hóa; Tiến tới xây dựng hệ thống pháp luật kinh tế đồng bộ, bảo đảm tính hệ thống đạo luật văn luật; Khuyến khích chủ sở hữu đưa tài sản vào đầu tư – kinh doanh bảo vệ nhà đầu tư – kinh doanh; Hạn chế tình trạng “luật khung” hạn chế điều tiết kinh tế vĩ mô văn luật; Coi trọng việc bảo đảm điều kiện thực thi pháp luật - Cải thiện môi trường kinh tế vĩ mô: Điều chỉnh mô hình tăng trưởng, kết hợp hợp lý tăng trưởng theo chiều rộng với tăng trưởng theo chiều sâu, coi tăng trưởng theo chiều sâu hướng chủ đạo; Hoàn thiện sách kinh tế vĩ mơ hướng tới tạo lập ổn định bền vững cân đối kinh tế vĩ mô; Tăng cường dự trữ quốc gia, tạo cho Nhà nước có cơng cụ vật chất mạnh để đối phó cách chủ động với biến động kinh tế vĩ mơ; Thúc đẩy hình thành đồng hệ thống thị trường; Tiến tới thống điều kiện kinh doanh điều kiện tiếp cận với yếu tố sản xuất loại hình doanh nghiệp thuộc hình thức sở hữu khác nhau; Thống sách với người lao động loại hình doanh nghiệp khác 29 - Cải thiện mơi trường trị - xã hội: Cùng với việc tiếp tục thực cách quán đường lối đối ngoại độc lập tự chủ, đa dạng hóa đa phương hóa qh quốc tế, cần coi trọng giữ vững ổn định trị - xã hội, tạo đồng thuận xã hội vai trò doanh nhân nâng cao trách nhiệm xã hội doanh nghiệp Thứ ba, giải tỏa “điểm nghẽn” phát triển thành phần kinh tế loại hình doanh nghiệp, quan trọng hàng đầu phát triển bước đại hóa sở hạ tầng kinh tế - kỹ thuật, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực thúc đẩy cải cách hành nhà nước 3.2.3 HỒN THIỆN VÀ BỔ SUNG KHUNG KHỔ PHÁP LUẬT VỀ SỞ HỮU, THÀNH PHẦN KINH TẾ VÀ LOẠI HÌNH DOANH NGHIỆP Các yêu cầu bản: 1/ Phù hợp với trình phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN hội nhập kinh tế quốc tế; 2/ Tuân thủ tính khách quan – tự nhiên vận động phát triển hình thức sở hữu, thành phần kinh tế loại hình doanh nghiệp; 3/ Tháo gỡ ràng buộc nhận thức tư tưởng để tạo điều kiện cho việc quy định nội dung thực thi luật pháp theo yêu cầu bảo đảm quyền bình đẳng chủ thể hoạt động kinh tế; 4/ Bao quát toàn loại tài sản phù hợp với yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội; 5/ Bảo đảm gắn bó chặt chẽ việc hoàn thiện bổ sung khung khổ luật pháp sở hữu, thành phần kinh tế loại hình doanh nghiệp với việc bảo đảm điều kiện thực thi luật pháp Một số nội dung: Thống quy định chế độ sở hữu hình thức sở hữu; Thống quy định quyền sở hữu loại tài sản văn pháp luật; Hoàn thiện quy định tài sản nhằm khuyến khích đưa tài sản vào giao dịch, lưu thơng; Hoàn thiện nội dung pháp luật quyền sở hữu hình thức sở hữu chung hỗn hợp để khuyến khích đầu tư tài sản vào 30 loại hình doanh nghiệp đa sở hữu, đặc biệt cơng ty cổ phẩn; Điều chỉnh phương thức xây dựng tổ chức thực pháp luật quyền sở hữu 3.2.4 THÚC ĐẨY ĐỔI MỚI DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC Đẩy mạnh đổi quản lý nhà nước với DNNN, đưa DNNN hoạt động môi trường hợp tác cạnh tranh bình đẳng với doanh nghiệp thuộc thành phần kinh tế khác Để thực nhiệm vụ này, cần bảo đảm ba điều kiện bản: 1/ Thực trao quyền tự chủ tự chịu trách nhiệm cho DNNN; 2/ Xóa bỏ chế “chủ quản” với DNNN; Xác lập mơ hình thực quyền chủ sở hữu Nhà nước DNNN; 3/ Thực chế giám sát hoạt động DNNN, đặc biệt giám sát tài Trong khẳng định tính đắn chủ trương cổ phần hóa DNNN, cần tháo gỡ khó khăn vướng mắc để thúc đẩy thực chủ trương Một số biện pháp cần thực là: 1/ Tạo đồng thuận chủ trương cổ phần hóa DNNN; 2/ Hoàn thiện, bổ sung quy định pháp lý liên quan đến cổ phần hoá, thực thực nguyên tắc thị trường định giá tài sản doanh nghiệp; 3/ Ngăn ngừa tình trạng thu gom cổ phiếu người lao động sau cổ phần hóa; 4/ Thực bảo đảm tập trung đạo thực nhiệm vụ đổi phát triển DNNN, có nhiệm vụ cổ phần hóa; 31 5/ Tạo mơi trường bình đẳng minh bạch cho hoạt động doanh nghiệp cổ phần hoá Trong việc tổ chức hoạt động tập đoàn kinh tế nhà nước, cần ý việc sau đây: 1/ Bảo đảm tính chất yêu cầu thí điểm thành lập tập đồn kinh tế, khắc phục tình trạng triển khai đại trà nay; 2/ Thực tổng kết thực nghiêm túc, khoa học khách quan việc tổ chức hoạt động tập đồn kinh tế hình thành, xác định kết tích cực, hạn chế bất hợp lý; 3/ Hình thành khung pháp lý rõ ràng cho tổ chức hoạt động tập đoàn kinh tế; 4/ Thúc đẩy q trình đa dạng hóa sở hữu tập đồn kinh tế, có thu hút nhà đầu tư chiến lược nước để tạo thêm nguồn vốn, thúc đẩy đổi quản lý nâng cao khả cạnh tranh quốc tế; 5/ Xây dựng thực chế giám sát hoạt động, đặc biệt giám sát tài chính, tập đoàn kinh tế; 6/ Lựa chọn bổ nhiệm cán có lực có điều kiện quản lý tập đồn kinh tế, chấm dứt tình trạng bổ nhiệm cán lãnh đạo vào chức danh quản lý tập đoàn; 7/ Chấm dứt tình trạng giành cho tập đồn kinh tế nhà nước DNNN ưu đãi đầu tư kinh doanh 3.2.5 HOÀN THIỆN CÁC QUAN HỆ ĐẤT ĐAI THEO YÊU CẦU PHÁT TRIỂN NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Xác định hình thức sở hữu đất đai 32 Báo cáo đề tài nêu hai lý lớn đa dạng hóa sở hữu đất đai Việt Nam giai đoạn nay: 1/ Khơng có sở xử lý tranh chấp đất đai tư nhân hóa, q trình lịch sử có hàng loạt yếu tố gây nên xáo trộn, chí đảo lộn, quan hệ đất đai; 2/ Từ tranh chấp chắn xảy có khả dẫn đến rối ren trị - xã hội với hậu khó lường Đất đai thuộc sở hữu toàn dân phải phục vụ cho lợi ích xã hội, người dân hưởng lợi cách trực tiếp gián tiếp từ phát triển Để thực điều lại phải bảo đảm nhiều điều kiện, hai điều kiện có ý nghĩa định là: - Nâng cao vai trò trách nhiệm Nhà nước với tư cách người đại diện chủ sở hữu đất đai; - Bảo đảm giám sát có hiệu xã hội với hoạt động Nhà nước thực thi vai trò đại diện chủ sở hữu Xử lý mối quan hệ quyền quản lý Nhà nước quyền chủ thể nhận sử dụng đất Cần có phân định quyền sở hữu mặt pháp lý quyền sở hữu mặt kinh tế Nhà nước nắm quyền quản lý pháp lý số điểm quyền sở hữu kinh tế, đồng thời trao phần quyền sở hữu kinh tế cho cá nhân tổ chức giao đất Đổi hệ thống tài sách đất đai Hệ thống cần giải tốt mối quan hệ lợi ích Nhà nước với người sử dụng đất người sử dụng đất Đó điểm mấu chốt mối quan hệ 33 quyền sở hữu, quyền quản lý Nhà nước quyền sử dụng người sử dụng đất Quy hoạch sử dụng đất đai Tổ chức điều tra nắm lại quỹ đất quốc gia cách chuẩn xác số lượng, chất lượng, phân bố, sử dụng loại đất Từ đó, vào nhu cầu sử dụng đất lĩnh vực kinh tế- xã hội từ đến năm 2020 tầm nhìn đến năm 2045 - 2050, mà có quy hoạch việc sử dụng cho hợp lý, với nguyên tắc chung sử dụng hợp lý, sử dụng hiệu sử dụng tiết kiệm đất đai Điều chỉnh lại mức hạn điền Nâng mức hạn điền hàng năm lên không 10 Đối với dài ngày, vùng đồng nâng lên thành 20 ha, vùng miền núi nâng lên thành 50 Chỉ có sớm hình thành sản xuất hàng hố lớn nơng nghiệp, nhanh chóng giảm lực lượng lao động nông nghiệp để chuyển sang cho công nghiệp dịch vụ Tăng cường quản lý Nhà nước đất đai - Mở rộng hình thức đấu giá quyền sử dụng đất trường hợp Nhà nước giao đất, cho thuê đất vào mục đích sản xuất - kinh doanh phi nơng nghiệp, sử dụng quỹ đất để tạo vốn - Hoàn chỉnh tổ chức quan định giá đất địa phương cấp tỉnh - Nhà nước chủ động thực bồi thường, giải phóng mặt bằng, tái định cư thu hồi đất sử dụng vào mục đích cơng cộng - Đổi hệ thống thuế có liên quan tới đất để điều tiết thu nhập 34 - Khuyến khích đầu tư tạo giá trị gia tăng từ đất sở lành mạnh hoá thị trường bất động sản, có thị trường quyền sử dụng đất KẾT LUẬN Đề tài hoàn thành nhiệm vụ chủ yếu sau đây: Thứ nhất, làm rõ thêm số vấn đề lý luận sở hữu, thành phần kinh tế loại hình doanh nghiệp kinh tế thị trường nói chung kinh tế thị trường định hướng XHCN Việt Nam nói riêng Đó vấn đề: 1/ Mối quan hệ ràng buộc ước định nội dung kinh tế nội dung pháp lý sở hữu; 2/ Các hình thức chế độ sở hữu kinh tế thị trường; 3/ Các thành phần kinh tế việc xác định vai trò thành phần kinh tế thời kỳ độ lên chủ nghĩa xã hội; 4/ Quan hệ biện chứng sở hữu với tổ chức quản lý phân phối, tác động tổ chức quản lý phân phối đến phát huy vai trò sở hữu; 5/ Các hình thức kinh tế thực sở hữu kinh tế (các loại hình tổ chức kinh doanh) xu hướng vận động chúng trình phát triển kinh tế thị trường Thứ hai, phân tích thực trạng phát triển hình thức sở hữu, thành phần kinh tế loại hình doanh nghiệp trình phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Việt Nam 35 Sau khái quát trình phát triển quan điểm, chủ trương, sách lớn Đảng việc hình thành, hồn thiện khung khổ pháp luật Nhà nước sở hữu, thành phần kinh tế loại hình doanh nghiệp, báo cáo đề tài sâu phân tích tình hình hình thức sở hữu, thành phần kinh tế loại hình doanh nghiệp gắn với thành phần kinh tế Trên sở đó, báo cáo nêu rõ kết tích cực hạn chế, khó khăn phát triển chúng Thứ ba, xác định xu hướng phát triển, đề xuất quan điểm số giải pháp phát triển hình thức sở hữu, thành phần kinh tế loại hình doanh nghiệp trình phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN Việt Nam năm tới Các đề xuất giải pháp tập trung vào vấn đề lớn: 1/ Tạo lập tảng trị - xã hội cho việc giải vấn đề sở hữu phát triển thành phần kinh tế; 2/ Tiếp tục đổi quản lý nhà nước kinh tế, tạo lập mơi trường bình đẳng cho thành phần kinh tế; 3/ Hoàn thiện bổ sung hệ thống pháp luật sở hữu thành phần kinh tế; 4/ Thúc đẩy đổi DNNN; 5/ Tăng cường quản lý sử dụng đất đai Do chủ đề đề tài có phạm vi rộng nội dung phức tạp, báo cáo đề tài không dàn trải tất nội dung có liên quan, mà tập trung vào nội dung xác định cốt lõi ý kiến khác Mặc dù nỗ lực thực mục tiêu nhiệm vụ nghiên cứu đề ra, nhiều lý chủ quan khách quan, báo cáo đề tài chắn khơng tránh khỏi thiếu sót nội dung hình thức Tập thể người thực đề tài mong nhận góp ý gợi ý nhà khoa học để hoàn thiện, bổ sung nhằm nâng cao chất lượng báo cáo Xin chân thành cảm ơn 36 ... CỦA SỞ HỮU NHÌN TỪ CÁC GĨC ĐỘ KINH TẾ VÀ PHÁP LÝ 24 CÁC CHẾ ĐỘ SỞ HỮU VÀ CÁC HÌNH THỨC SỞ HỮU TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG 1.3.1 Các chế độ sở hữu kinh tế thị trường 1.3.2 Các hình thức sở hữu kinh. .. hệ sở hữu kinh tế thị trường, quốc gia tồn hai chế độ sở hữu sở hữu tư nhân sở hữu công cộng Trong chế độ sở hữu lại có nhiều hình thức sở hữu khác Việc xác định hình thức sở hữu chế độ sở hữu. .. QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM 3.1 CÁC QUAN ĐIỂM GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ SỞ HỮU TRONG QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ