Các rào cản trong thương mại quốc tế và yêu cầu đối với hoạt động xuất khẩu của Việt Nam trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế

Các rào cản trong thương mại quốc tế và yêu cầu đối với hoạt động xuất khẩu của Việt Nam trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƯƠNG

Luận văn thạc sỹ Kinh tế

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS TRỊNH THỊ THU HƯƠNG

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƯƠNG

-*** -

PHẠM XUÂN THỤY

CÁC RÀO CẢN TRONG THƯƠNG MẠI QUỐC TẾ VÀ YÊU CẦU ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG XUẤT KHẨU CỦAVIỆT NAM TRONG

TIẾN TRÌNH HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ

Chuyên ngành: Kinh tế thế giới và Quan hệ kinh tế quốc tế

Mã số: 60.31.07

LUẬN VĂN THẠC SỸ KINH TẾ

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS TRỊNH THỊ THU HƯƠNG

HÀ NỘI - 2006

MỤC LỤC

Trang DANH MỤC CÁC TỪ VIẾ TẮT

CHƯƠNG I TỔNG QUAN VỀ CÁC RÀO CẢN TRONG THƯƠNG MẠI

1.2 Sự hình thành và mục đích sử dụng các rào cản thương mại quốc tế 6

1.2.1 Sự hình thành các rào cản trong thương mại quốc tế 6

1.2.2 Mục đích sử dụng các rào cản trong thương mại quốc tế 8

1.3.2.1 Các biện pháp tương đương thuế quan 13

1.3.2.3 Các rào cản kỹ thuật trong thương mại 17 1.3 2.4 Các biện pháp về vệ sinh và kiểm dịch động thực vật 18 1.3.2.5 Các biện pháp bảo vệ thương mại tạm thời 18

1.3.2.8 Các biện pháp liên quan đến các doanh nghiệp nhà nước và

1.4 Qui định của WTO về các rào cản trong thương mại quốc tế 20

1.4.1 Qui định của WTO về rào cản thuế quan 21

1.4.1.2 Qui định của WTO về hạn ngạch thuế quan 23

1.4.2 Qui định của WTO về các rào cản phi thuế quan 24 1.4.2.1 Các biện pháp tương đương thuế quan 24

1.4.2.3 Các biện pháp liên quan đến doanh nghiệp 28 1.4.2.4 Các biện pháp kỹ thuật trong thương mại 28 1.4.2.5 Các biện pháp bảo vệ thương mại tạm thời 30

CHƯƠNG II NGHIÊN CỨU CÁC RÀO CẢN TRONG THƯƠNG MẠI

2.1 Rào cản thương mại ở một số thị trường xuất khẩu chính của Việt Nam 36

2.1.1 Các rào cản thương mại của thị trường Hoa Kỳ 36

2.1.2 Các rào cản thương mại của thị trường EU 46

2.1.3 Các rào cản thương mại của thị trường Trung Quốc 55

2.1.3.2 Rào cản phi thuế quan của Trung Quốc 57

2.1.4 Các rào cản thương mại của thị trường các nước ASEAN 61

2.1.4.1 Rào cản thuế quan của các nước ASEAN 62 2.1.4.2 Rào cản phi thuế quan của các nước ASEAN 63

2.2 ảnh hưởng của các rào cản thương mại tại các thị trường chính đến hoạt

2.2.1 ảnh hưởng của các rào cản thuế quan 66

2.2.2 Ảnh h-ëng cña c¸c rµo c¶n phi thuÕ quan 67

CHƯƠNG III MỘT SỐ GIẢI PHÁP KIẾN NGHỊ NHẰM ĐỐI PHÓ VỚI

CÁC RÀO CẢN TRONG THƯƠNG MẠI QUỐC TẾ, ĐẨY MẠNH XUẤT

1 Chiến lược phát triển xuất khẩu của Việt Nam thời kỳ 2000-2010 70

2 Kinh nghiệm đối phó với các rào cản trong thương mại quốc tế của một số nước 72 2.1 Kinh nghiệm đối phó với các rào cản thương mại của Trung Quốc 72 2.2 Kinh nghiệm đối phó với các rào cản thương mại của Thái Lan 76 2.3 Bài học kinh nghiệm đối với Việt Nam

78

3 Các biện pháp nhằm vượt rào cản trong thương mại quốc tế để đẩy mạnh hoạt

KẾT LUẬN

DANH MỤC CÁC TÀI LIỆU THAM KHẢO

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

ADP (Agreement on) Anti-Dumping

AFTA ASEAN Free Trade Area Khu vực tự do thương mại ASEAN

APEC Asia-Pacific Economic

Cooperation

Diễn đàn hợp tác kinh tế Châu á - Thái Bình Dương

ASEAN Association of South-East Asian

CEPT Common Effective Preferential

Tariff

Chương trình ưu đãi thuế quan có hiệu lực chung của ASEAN DOC Department of Commerce Bộ Thương mại Hoa Kỳ

GATT General Agreement on Tariffs

and Trade

Hiệp định chung về thuế quan và thương mại

GSP Generalized System of

Preferences Hệ thống ưu đãi thuế quan phổ cập

ISO International Standardization

Organization Tổ chức tiêu chuẩn quốc tế MFN Most Favoured Nation Qui chế tối huệ quốc

NT National Treatment Chế độ đãi ngộ quốc gia

OECD Organization for Economic

Cooperation and Development

WTO World Trade Organization Tổ chức Thương mại thế giới VIẾT TẮT TIẾNG VIỆT

TCVN Tiêu chuẩn Việt Nam

TMQT Thương mại quốc tế

LỜI MỞ ĐẦU Tính cấp thiết của đề tài

Thương mại quốc tế, từ lâu, đã đóng vai trò quan trọng đối với sự phát triển kinh tế ở mọi quốc gia Thông qua thương mại quốc tế, các quốc gia tiến hành trao đổi

để phát huy hết các lợi thế và khắc phục các hạn chế của nền kinh tế nước mình Tuy nhiên, tham gia vào thương mại quốc tế không có nghĩa là tham gia vào một cuộc chơi hoàn toàn bình đẳng, bởi vì, các quốc gia khi tham gia vào thương mại quốc tế đều cố gắng phát huy hết khả năng để thu được lợi ích tối đa nhất nhưng đồng thời cũng luôn bảo hộ thị trường cho các doanh nghiệp nội địa Để làm được điều này Chính phủ các quốc gia đã lập nên các hàng rào, cả hữu hình lẫn vô hình để ngăn cản hàng hoá, dịch vụ từ nước ngoài thâm nhập và cạnh tranh với các doanh nghiệp trong nước Trong đó, các nước giàu, các nước có nền kinh tế phát triển, với các ưu thế của mình lại là những nước áp dụng mạnh mẽ nhất các biện pháp này đối với hàng hoá từ các quốc gia đang và chậm phát triển Ngay cả trong bối cảnh tự do hoá thương mại

và quốc tế hoá đời sống kinh tế như hiện nay thì các rào cản thương mại này chẳng những không giảm đi mà nó ngày càng tinh vi, phức tạp hơn Nếu như trước kia chúng chỉ tồn tại dưới hình thức là các biện pháp bảo hộ thuế quan hay các lệnh cấm, các hạn chế nhập khẩu thì nay chúng tồn tại dưới nhiều hình thức, nhiều biện pháp khác nhau

Trong hơn một thập kỷ qua Việt Nam đang hội nhập mạnh mẽ vào nền kinh tế quốc tế Hiện chúng ta đã là thành viên của Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) với Khu vực tự do mậu dịch ASEAN (AFTA), Diễn đàn Hợp tác kinh tế Châu Á-Thái Bình Dương (APEC) và sẽ sớm trở thành thành viên của Tổ chức thương mại thế giới (WTO) trong năm 2006 này Theo đó chúng ta sẽ phải thực hiện các cam kết về mở cửa thị trường cho phù hợp với qui định chung của tổ chức này Vấn đề đặt ra là chúng ta phải hiểu và nắm rõ được các rào cản trong thương mại quốc

tế để một mặt vượt qua chúng, đẩy mạnh hoạt động xuất khẩu Đây chính là lý do mà vấn đề “Các rào cản trong thương mại quốc tế và yêu cầu đối với hoạt động xuất khẩu của Việt Nam trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế” được chọn làm đề tài cho luận văn này

Tình hình nghiên cứu

Trong thời gian qua đã có rất nhiều bài báo trên các tạp chí kinh tế như: Thời báo kinh tế, Báo Thương mại, Báo đầu tư hay trên các trang báo điện tử như http://www.vnexpress.net, http://www.vneconomy.com.vn, http://www.vnmedia.vn

đề cập đến vấn đề rào cản và vượt rào cản trong thương mại quốc tế, trang web của Sở thương mại thành phố Hồ Chí Minh www.trade.hochiminhcity.gov.vn cũng có liệt kê hầu hết các qui định chung liên quan đến việc nhập khẩu hàng hoá vào các quốc gia trên thế giới, nhưng những nghiên cứu kể trên vì nhiều lý do chỉ đề cập đến vấn đề rào cản một cách riêng lẻ

Đặc biệt, trong thời gian gần đây cũng đã có những công trình nghiên cứu lớn

đề cập đến vấn đề này, có thể nêu ra: “Bảo hộ hợp lý sản xuất và mậu dịch nông sản trong quá trình Việt Nam hội nhập kinh tế quốc tế”- Đề tài nghiên cứu cấp bộ của Trường Đại học Ngoại thương Hà Nội (2002-2003), “Hệ thống rào cản kỹ thuật trong thương mại quốc tế và những giải pháp để vượt rào cản kỹ thuật của các doanh nghiệp

ở Việt Nam”–Viện Nghiên cứu thương mại, Bộ Thương Mại (2001-2002), “Nghiên cứu các rào cản trong thương mại quốc tế và đề xuất các giải pháp đối với Việt Nam”-

Bộ Thương Mại (2003-2004)

Tuy nhiên, với việc Việt Nam sẽ sớm trở thành thành viên của Tổ chức thương mại thế giới (WTO) trong năm 2006 này người vấn đề đặt ra là phải nghiên cứu các rào cản trong thương mại quốc tế dựa trên các qui định của WTO để từ đó tạo đà cho hàng hoá xuất khẩu của Việt Nam vượt qua các rào cản, đẩy mạnh hoạt động xuất khẩu của nước ta

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở phân tích các hình thức rào cản trong thương mại quốc tế, đặc biệt

là dựa trên các qui định của WTO, luận văn sẽ đi sâu nghiên cứu các rào cản thương mại ở các thị trường xuất khẩu chính mà hàng hoá của Việt Nam đang vấp phải cũng như đề xuất các giải pháp để vượt rào cản, đẩy mạnh xuất khẩu của Việt Nam

Nhiệm vụ nghiên cứu

- Chỉ ra và phân tích các rào cản đang được áp dụng trong thương mại quốc tế dựa trên qui định của WTO

- Phân tích các rào cản thương mại của một số thị trường xuất khẩu chủ yếu của Việt Nam

- Đề xuất các biện pháp vượt rào cản thương mại cho Việt Nam

Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là các hình thức rào cản đang được áp dụng trong thương mại quốc tế, nhưng xin đề cập đến chúng theo góc độ từ các qui định của WTO

Phương pháp nghiên cứu

Đề tài sử dụng tổng hợp các phương pháp nghiên cứu: thống kê, tổng hợp, phân tích và pháp so sánh

Kết cấu của luận văn

Luận văn có kết cấu gồm 3 chương:

Chương I: Tổng quan về các rào cản trong thương mại quốc tế

Chương II: Nghiên cứu các rào cản trong thương mại quốc tế đối với hoạt

động xuất khẩu của Việt Nam

Chương III: Một số giải pháp kiến nghị nhằm đối phó với các rào cản trong

thương mại quốc tế, đẩy mạnh xuất khẩu của Việt Nam

CHƯƠNG I TỔNG QUAN VỀ CÁC RÀO CẢN TRONG THƯƠNG MẠI QUỐC TẾ

1.1 Khái niệm về rào cản trong thương mại quốc tế

Khi tham gia vào thương mại quốc tế (TMQT), các quốc gia đều cố gắng phát huy hết các lợi thế của mình, tận dụng các ưu thế trên thị trường quốc tế nhưng mặt khác chính các quốc gia đó lại cũng phải đối mặt với những lợi thế của các quốc gia khác là đối thủ cạnh tranh Lợi thế cho quốc gia này đồng nghĩa với sự yếu thế cho quốc gia khác Để khắc phục, các quốc gia sẽ sử dụng một loạt các công cụ để điều chỉnh hoạt động thương mại Công cụ truyền thống và hiện vẫn được sử dụng phổ biến hơn cả là đánh thuế nhập khẩu đối với hàng hoá của các quốc gia khác khi thâm nhập vào thị trường trong nước, cùng với đó là hàng loạt các khoản thu, các qui định, các chính sách nhằm hạn chế hàng hoá của nước ngoài xâm nhập thị trường nội địa Đối với nước xuất khẩu lúc này hàng hoá của họ sẽ phải đối mặt với một hàng rào mà người ta gọi là rào cản thương mại

Thuật ngữ “rào cản thương mại” (barriers to trade) hay “hàng rào thương mại”

đã được sử dụng khá phổ biến, được đề cập đến ở nhều nơi như trong phần

“UNDERSTANDING THE WTO: THE AGREEMENTS” của WTO hay trong các nghiên cứu của Nhóm làm việc của Uỷ ban về thương mại thuộc Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD) Tuy nhiên, cho đến nay, có thể nói rằng vẫn chưa có một định nghĩa nào cụ thể về các rào cản trong thương mại Trong Hiệp định về các rào cản kỹ thuật đối với thương mại của WTO có một khái niệm về rào cản thương mại nhưng mới chỉ dừng lại ở việc thừa nhận như một thoả thuận rằng “không một nước nào có thể bị ngăn cản tiến hành các biện pháp cần thiết để đảm bảo chất lượng hàng hoá xuất khẩu của mình, hoặc để bảo vệ cuộc sống hay sức khoẻ con người, động và thực vật, bảo vệ môi trường hoặc để ngăn ngừa các hoạt động man trá, ở mức độ mà nước đó cho rằng phù hợp và phải đảm bảo rằng các biện pháp này không được tiến hành với cách thức có thể gây ra phân biệt đối xử một cách tuỳ tiện hoặc không thể biện minh được giữa các nước, trong các điều kiện giống nhau, hoặc tạo ra các hạn

chế trá hình đối với TMQT, hay nói cách khác phải phù hợp với các qui định của Hiệp định này” [9]

Trên thực tế, khái niệm rào cản trong thương mại chỉ mang tính chất tương đối Như ta đã nhắc đến ở phần đầu, để đối phó với luồng hàng hoá được nhập khẩu từ bên ngoài, các quốc gia sẽ thi hành hàng loạt các chính sách, các biện pháp hạn chế nhập khẩu Nếu các các chính sách, các qui định đó gây cản trở cho hoạt động xuất khẩu của doanh nghiệp, của quốc gia này thì bị qui là rào cản thương mại nhưng đối với doanh nghiệp, quốc gia khác thì chưa hẳn đã vậy Cụ thể, thuế quan đánh vào hàng nhập khẩu không phải là rào cản nếu mức thuế suất là thấp hoặc rất thấp tới mức không gây cản trở đối với thương mại, thậm chí mức thuế suất được hưởng thấp hơn

so với của hàng hoá xuất khẩu cạnh tranh từ một nước khác lại là một sự ưu đãi Nhưng nó sẽ trở thành rào cản nếu mức thuế suất là cao một cách thực sự hoặc là cao hơn mức thuế suất được áp dụng đối với hàng hoá cùng loại của một nước khác Với các biện pháp khác cũng vậy, bản thân nó không phải là rào cản nếu biện pháp đó được đặt ra “không quá mức cần thiết” và không vi phạm nguyên tắc đối xử quốc gia, nhưng nó sẽ trở thành hàng rào nếu như nó gây cản trở cho thương mại của quốc gia khác

Từ đây, chúng ta có thể đi đến một nhất trí là “rào cản” hay “hàng rào thương mại” là khái niệm được dùng để chỉ các chính sách, các qui định của một quốc gia, một khu vực hay một khối kinh tế điều chỉnh các hoạt động thương mại của quốc gia, khu vực hay khối kinh tế đó với phần còn lại của thế giới mà các biện pháp đó là nhằm mục đích cản trở và hạn chế việc nhập khẩu hàng hoá

Kết quả các vòng đàm phán thương mại đa phương và song phương trong khuôn khổ của WTO và trước đây là Hiệp định chung về Thuế quan và Thương mại (GATT) về mở cửa thị trường và tự do hoá thương mại đã chỉ ra rằng: rào cản trong thương mại quốc tế xuất hiện trong hầu hết các lĩnh vực, với các biện pháp rất đa dạng

và tinh vi Chẳng hạn, có biện pháp được áp dụng ngay tại biên giới và có biện pháp

áp dụng bên trong biên giới; có biện pháp thuế quan và phi thuế quan; có biện pháp môi trường và biện pháp vệ sinh dịch tễ; có biện pháp tự vệ đặc biệt và có biện pháp mang tính tạm thời; có biện pháp chung nhưng cũng có biện pháp mang tính chuyên ngành; có những biện pháp trực tiếp đối với hàng hoá xuất nhập khẩu và cũng có biện

tạp của các rào cản trong TMQT này đã đặt ra yêu cầu phải nghiên cứu không chỉ bản chất và thực tiễn áp dụng chúng mà phải nắm rõ được vai trò và mục tiêu của các quốc gia khi xây dựng và áp dụng chúng

1 2 Sự hình thành và mục đích sử dụng các rào cản thương mại quốc tế

1.2.1 Sự hình thành các rào cản trong thương mại quốc tế

Rào cản thương mại nằm trong hệ thống các chính sách thương mại của các quốc gia, chính vì vậy, cũng như các biện pháp khác chúng có vai trò chủ yếu trong trong việc tác động và điều chỉnh hoạt động thương mại theo hướng có lợi nhất, đáp ứng các mục tiêu và yêu cầu xác định của mỗi quốc gia

Rào cản trong TMQT bao gồm nhiều loại khác nhau và mỗi loại rào cản lại có vai trò nhất định riêng của nó Ví dụ, cả rào cản thuế quan và rào cản phi thuế quan đều có tác dụng bảo hộ sản xuất trong nước Thuế quan thì có ưu điểm là rõ ràng, minh bạch, có thể dự đoán và là nguồn thu quan trọng cho Chính phủ nhưng thuế quan lại dễ làm sai lệch các tín hiệu thị trường dẫn đến phân bổ các nguồn lực không hợp lý, hơn nữa thuế quan không có tính bảo hộ cao và kịp thời được như các biện pháp phi thuế quan Trong khi đó, các biện pháp phi thuế quan như cấm nhập khẩu, hạn ngạch nhập khẩu, cấp giấy phép nhập khẩu có tác dụng hạn chế nhập khẩu nhanh chóng Một biện pháp phi thuế quan có thể được áp dụng cho nhiều mục đích khác nhau Ví dụ, với các qui định về vệ sinh và kiểm dịch động thực vật vừa nhằm mục đích bảo vệ sức khoẻ, bảo vệ cuộc sống của con người và động thực vật vừa có tác động gián tiếp giúp bảo hộ sản xuất trong nước Hai nữa, để phục vụ cho một mục tiêu nhất định, ví dụ hạn chế nhập khẩu thịt bò người ta có thể vận dụng cùng lúc nhiều biện pháp phi thuế quan khác nhau như cấm nhập khẩu, hạn ngạch nhập khẩu, cấp giấy phép nhập khẩu hay kiểm dịch động thực vật Tất nhiên, các rào cản phi thuế quan cũng có nhược điểm của nó Đó là, chúng rất khó được lượng hoá, khó dự đoán, không những không tạo nguồn thu mà còn tốn các khoản chi phí quản lý phát sinh và rất dễ gây ra các tiêu cực

Hiện nay, có rất nhiều các biện pháp, các chính sách thương mại Chúng vừa

đa dạng, vừa phức tạp thậm chí đan xen vào nhau Chính vì vậy, trên thực tiến, rất khó

để xác định một biện pháp quản lý nhập khẩu có phải là rào cản thương mại hay không Các công ước, các Hiệp định chung về thương mại cũng chỉ có thể qui định

xác thực đến một cách tương đối các rào cản không được áp dụng Mặt khác, trước yêu cầu của quá trình tự do hoá thương mại, hầu hết các quốc gia đều cam kết từng bước dỡ bỏ các hàng rào thương mại này nhưng thực ra yêu cầu bảo hộ vẫn là rất lớn,

do đó việc tháo gỡ các rào cản thương mại diễn ra khá chậm chạp

Rào cản trong thương mại được hình thành và áp dụng trên cơ sở các lợi ích

mà chúng mang lại Vô hình chung, chúng đều nhằm lợi ích cho nước nhập khẩu áp dụng chúng, nhưng xét cụ thể hơn, chúng có thể gắn liền với lợi ích của từng nhóm người khác nhau và sự hình thành của các rào cản này liên quan đến khả năng tác động của họ lên việc thực hiện chính sách Cụ thể, sự hình thành các rào cản trong TMQT có thể xuất phát từ các nhóm chủ thể sau:

Từ phía Chính phủ

Thông thường các biện pháp thương mại trong đó có các rào cản thương mại được Chính phủ các quốc gia tiến hành là vì mục tiêu chiến lược phát triển kinh tế hoặc để đảm bảo lợi ích chung của toàn xã hội Đó là việc xây dựng các rào cản nhằm bảo vệ an ninh quốc gia, đạo đức xã hội, bảo vệ sức khoẻ và cuộc sồng của con người

và động thực vật; đó cũng có thể là các rào cản nhằm đảm bảo lợi ích kinh tế của quốc gia như áp dụng thuế quan, các khoản thu như phí và lệ phí chẳng hạn

Trong trường hợp này, Chính phủ sẽ phải cân nhắc đến lợi ích của từng nhóm thành phần xã hội cũng như tổng thể để quyết định có nên thực thi rào cản đó hay không Quá trình này không hề dễ dàng vì việc tính toán lợi ích và thiệt hại là rất khó khăn nhất là khi nó liên quan đến quyền lợi của các quốc gia là đối tác thương mại có liên quan

Từ phía người lao động và người tiêu dùng

Bảo vệ người tiêu dùng là một trong những mục tiêu lớn nhất của việc tạo dựng và thực thi các rào cản thương mại, đặc biệt là các rào cản kỹ thuật Với lý do là bảo vệ sức khoẻ của người tiêu dùng các quốc gia có thể đưa ra các qui định hay tiêu chuẩn kỹ thuật ở mức rất cao và trở thành rào cản thương mại, mặc dù nguy cơ có thể chưa được xác định dựa trên cơ sở khoa học

Một lý do khác dẫn tới việc hình thành rào cản trong thương mại là để bảo vệ người lao động Thông qua các nghiệp đoàn của mình, người lao động đã kiến nghị lên Chính phủ yêu cầu có những biện pháp để đảm bảo công ăn việc làm và một mức

thu nhập ổn định cho họ Và trong bối cảnh TMQT hiện nay, các rào cản thương mại nhằm bảo hộ cho ngành sản xuất của họ luôn được tính tới

Thậm chí, vì mục tiêu chính trị của đảng cầm quyền, đối với người lao động và người tiêu dùng, việc đảm bảo lợi ích cho họ không chỉ là nhiệm vụ của các Chính phủ mà còn là biện pháp để xoa dịu và lấy được sự tín nhiệm của họ

Từ phía các doanh nghiệp

Một điều dễ nhận thấy là các nhà sản xuất ở mỗi quốc gia đều cần được bảo

hộ trước sự cạnh tranh của hàng hoá ngoại nhập Chính vì vậy, các nhà sản xuất ở các quốc gia thường liên hợp nhau lại tạo thành hiệp hội, từ đó yêu cầu hoặc thậm chí gây

áp lực đối với Chính phủ để thực thi các hàng rào thương mại có lợi cho mình Các áp lực từ phía các hiệp hội này thường có tổ chức và được thực hiện dưới nhiều hình thức khác nhau, từ vận động hành lang cho tới quyên góp tài chính Trong khi đó, đối với các Chính phủ, quyền lợi của các doanh nghiệp trong nước cũng chính là quyền lợi của quốc gia và các Chính phủ này, lấy các cớ như là bảo vệ cho ngành công nghiệp non trẻ, ngành sản xuất dùng nhiều lao động hay bất kỳ một lý do nào để áp dụng các rào cản Hơn nữa, trong rất nhiều trường hợp sự câu kết của Chính phủ và các doanh nghiệp là vì lợi ích của cả hai bên, ví dụ tăng mức độ bảo hộ bằng thuế quan thì thu ngân sách của Chính phủ khi đó cũng được lớn hơn

Quốc gia có nhiều rào cản thương mại được xây dựng từ tác động của các doanh nghiệp nhất là Hoa Kỳ Thậm chí, trong Luật bồi thường về thương mại mà chúng ta sẽ nghiên cứu sau đây có một qui định rằng lợi ích thu được từ các biện pháp bồi thường thương mại sẽ được chia sẻ cho chính các doanh nghiệp tham gia khởi kiện (Tu chính án Byrd) Qui định này như một sự cổ vũ cho các doanh nghiệp nước này tham gia vào việc xây dựng và thực thi các rào cản thương mại

1.2.2 Mục đích sử dụng các rào cản trong thương mại quốc tế

Điều tiết vĩ mô nền kinh tế, hướng dẫn tiêu dùng trong nước

Mặc dù các rào cản trong thương mại được áp dụng vì nhiều mục đích khác nhau nhưng đây vẫn là mục đích ưu tiên hàng đầu Trên cơ sở tình hình sản xuất và tiêu dùng nội địa Chính phủ các quốc gia phải tiến hành các biện pháp điều tiết lượng hàng hoá nhập khẩu phù hợp với nhu cầu tiêu dùng nhưng vẫn đảm bảo lợi ích cho các nhà sản xuất nội địa, đồng thời phát huy được các tiềm lực của đất nước Một

lượng hàng nhập khẩu vừa phải cũng có tác động tích cực đến việc nâng cao năng suất lao động và chất lượng sản phẩm trong nước Và biện pháp dễ áp dụng và cho hiệu quả hơn cả chính là các rào cản thương mại

Cũng nằm trong nhóm mục đích này, các rào cản thương mại giúp bảo hộ để phát triển các ngành công nghiệp trong nước, bảo vệ việc làm và thu nhập ổn định cho người dân

Ngoài ra, thông qua việc kiểm soát việc nhập khẩu hàng hoá Chính phủ các quốc gia sẽ định hướng được việc tiêu dùng hàng hoá trong nước Đối với các mặt hàng không cho sử dụng sẽ bị cấm nhập khẩu, các hàng hoá không được khuyến khích sử dụng sẽ bị đánh thuế cao hoặc chỉ cho nhập khẩu một lượng nhất định thông qua hạn ngạch, giấy phép

Bảo vệ an ninh quốc gia, đạo đức xã hội và bảo vệ môi trường

Vấn đề an ninh quốc gia luôn đòi hỏi các biện pháp cấm hoặc hạn chế tối đa việc nhập khẩu các hàng hoá là vũ khí, chất nổ, phương tiện chiến tranh, nhất là các loại vũ khí, chất độc có thể huỷ diệt hàng loạt

Đạo đức xã hội không cho phép nhập khẩu các văn hoá phẩm không lành mạnh, các chất gây nghiện làm bại hoại đạo đức và lương tri của con người

Ngoài ra, một vấn đề chung hiện nay toàn cầu đang cùng phải giải quyết là bảo

vệ môi trường cũng đã làm nảy sinh các rào cản đối với việc luân chuyển hàng hoá từ nước này sang nước khác Vấn đề đặt ra ở đây là việc áp dụng các biện pháp này phải hợp lý và dựa trên các cơ sở khoa học xác thực

Bảo vệ người tiêu dùng

Bảo vệ người tiêu dùng luôn một trong những mục đích quan trọng nhất của việc áp dụng các hàng rào thương mại Sự an toàn của người tiêu dùng luôn được đưa lên hàng đầu trong việc kiểm soát hàng hoá nhập khẩu với các yêu cầu về tiêu chuẩn

kỹ thuật, vệ sinh và kiểm dịch, yêu cầu về đóng gói và ghi nhãn hiệu

Các hàng rào cũng giúp ngăn cản các hàng hoá không đảm bảo chất lượng gây ảnh hưởng đến sức khoẻ và sự an toàn của người dân

Chống lại cạnh tranh không lành mạnh và trả đũa thương mại

Một điều dễ nhận thấy là mỗi quốc gia khi mở cửa thị trường sẽ gặp rất nhiều khó khăn với sự cạnh tranh không lành mạnh từ các quốc gia khác thông qua bán phá

giá, trợ cấp xuất khẩu Thông thường, trong những tình huống như vậy, các quốc gia

sẽ tiến hành thương lượng nhằm ngăn chặn các biện pháp cạnh tranh không lành mạnh Nếu như việc thương lượng không đi đến kết quả, quốc gia đó sẵn sàng thực thi các biện pháp đối kháng và trả đũa thông qua việc áp dụng các rào cản thương mại với hàng hoá xuất khẩu của nước kia

Vì mục đích chính trị

Các biện pháp thương mại rất dễ có thể được sử dụng như là các công cụ để

“phân biệt đối xử” trong quan hệ giữa các quốc gia Nổi bật trong số này là việc Hoa

Kỳ và EU, các quốc gia thường xuyên sử dụng chúng vì các mục đích chính trị Họ có thể cấm vận hoàn toàn hoặc cấm vận từng phần đối với hoạt động TMQT của các quốc gia không chịu khuất phục họ (Cuba và Liên bang Nam tư trước đây) hoặc dành những khoản ưu đãi đặc biệt cho hàng hoá của một quốc gia thân cận nào đó (Hoa Kỳ dành cho hàng nông sản và một số mặt hàng khác của Irsael mức thuế nhập khẩu bằng không) Một ví dụ khác, mức thuế GSP mà các quốc gia phát triển dành cho các quốc gia đang phát triển cũng có những ưu đãi khác nhau tùy thuộc từng quốc gia

1.2 Các loại rào cản trong thương mại quốc tế

Khi đề cập đến các rào cản trong TMQT, thông thường người ta sẽ phân chúng thành 2 nhóm rào cản là Các rào cản thuế quan (Tariff barriers) và các rào cản phi thuế quan (Non-tariff barriers)

1.3.1 Rào cản thuế quan (Tariff barriers)

Xét về cách tính thuế, thuế quan bao gồm các loại sau:

- Thuế phần trăm: (ad-valorem tariff) được đánh theo tỷ lệ phần trăm trên trị giá giao dịch của hàng hoá nhập khẩu, ví dụ: mức thuế nhập khẩu cà chua từ Việt Nam vào Hoa Kỳ là 16% Hiện nay, đây là loại thuế được sử dụng rộng rãi nhất trong TMQT

- Thuế phi phần trăm: (non-ad valorem tariff) bao gồm các loại:

Thuế tuyệt đối: là thuế được xác định bằng một khoản tiền cố định trên một

đơn vị hàng hoá nhập khẩu Loại thuế này được áp dụng phổ biến nhất đối với các mặt hàng nông sản Ví dụ, thuế nhập khẩu hạt tiêu Việt Nam vào Hoa Kỳ hiện là 4,7 cent/kg

Thuế tổng hợp: là sự kết hợp của cả thuế phần trăm và thuế tuyệt đối Ví dụ,

mặt hàng nấm giống Agaricus của Việt Nam nhập khẩu vào Hoa Kỳ có mức thuế là 1,3cent/kg + 1,8%

Căn cứ vào mức độ ưu đãi, có các loại thuế quan sau:

- Thuế thông thường: còn gọi là thuế phi tối huệ quốc (Non-MFN) Đây là mức thuế cao nhất mà các nước thành viên WTO áp dụng cho hàng hoá nhập khẩu của những nước chưa phải là thành viên hoặc các nước chưa có kí kết các Hiệp định Thương mại song phương với nhau Mức thuế này có thể nằm trong khoảng từ 20%-110%

- Thuế tối huệ quốc (MFN): là loại thuế mà các nước thành viên WTO hoặc các nước có kí kết Hiệp định Thương mại song phương với nhau (như trường hợp của Việt Nam và Hoa Kỳ) dành cho nhau Loại thuế này có mức thuế suất thấp hơn nhiều

so với mức thuế suất thông thường

Thực ra, trong bối cảnh thương mại quốc tế hiện nay, khi hầu hết các quốc gia

đã tham gia vào WTO hoặc đã kí kết các Hiệp định thương mại song phương thì việc dành cho nhau thuế MFN có thể được coi là “thuế suất thông thường” và mức thuế thông thường lúc này lại trở thành thuế suất “không thông thường”

- Thuế quan ưu đãi phổ cập (GSP): Đây là loại thuế mà các quốc gia phát triển dành cho hàng hoá nhập khẩu từ các quốc gia đang và chậm phát triển, như trường hợp EU và Nhật Bản dành cho Việt Nam Mức thuế này thường thấp hơn mức thuế MFN

- Thuế áp dụng trong các khu vực mậu dịch tự do: Đây là mức thuế suất thấp nhất và thậm chí là bằng không mà các quốc gia trong các khối mậu dịch tự do dành cho hàng hoá của nhau, như trường hợp của Khu vực mậu dịch tự do Bắc Mỹ (NAFTA), hay khu vực mậu dịch tự do ASEAN (AFTA) hoặc giữa 2 quốc gia kí Hiệp định về mậu dịch tự do như Mỹ-Singapore, Mỹ-Irsael, Thái Lan-Trung Quốc

Trong các hình thức thuế quan còn có một số loại thuế quan đặc thù như thuế thời vụ là loại thuế thường được áp dụng cho hàng nông sản với các mức thuế suất khác nhau vào các thời điểm khác nhau của mùa vụ, loại thuế này thường là rất cao khi vào vụ thu hoạch

1.3.1.2 Hạn ngạch thuế quan (Tariff-rate quota)

Hạn ngạch thuế quan là biện pháp quản lý nhập khẩu bằng thuế quan với 2 mức thuế nhập khẩu Đây là một biện pháp hạn chế nhập khẩu định lượng bằng thuế quan Hàng hoá sẽ không bị hạn chế về số lượng nhập khẩu nhưng đối với hàng hoá trong khuôn khổ hạn ngạch thì có mức thuế suất thấp, còn với hàng hoá vượt mức hạn ngạch sẽ phải chịu mức thuế suất cao, thậm chí là rất cao Ví dụ, các nước OECD có mức thuế trong hạn ngạch đối với hàng nông sản là 36%, nhưng nếu vượt quá hạn ngạch mức thuế suất sẽ là 120% Đây là biện pháp đang được WTO khuyến cáo sử dụng cho hàng nông sản kể từ sau vòng đàm phán Uruguay

1.3.2 Rào cản phi thuế quan (Non-tariff barriers)

Theo Hiệp định CEPT – Chương trình thuế quan ưu đãi có hiệu lực chung

trong khuôn khổ AFTA: “Rào cản phi thuế quan nghĩa là các biện pháp không phải thuế quan, trên thực tế ngăn cấm hoặc hạn chế việc nhập khẩu hay xuất khẩu các sản phẩm giữa các quốc gia” 33

Còn theo WTO: “hàng rào phi thuế quan là những biện pháp phi thuế quan mang tính cản trở đối với thương mại mà không dựa trên cơ sở pháp lý, khoa học hoặc bình đẳng” 5 Liên quan đến các rào cản thương mại phi thuế quan, chúng ta

cần phân biệt được chúng với khái niệm các biện pháp thương mại phi thuế quan (Non-tariff Measures) Các rào cản thương mại phi thuế quan là các biện pháp phi thuế quan nhưng không phải tất cả các biện pháp phi thuế quan đều là rào cản phi thuế quan Biện pháp phi thuế quan chỉ là rào cản phi thuế quan khi nó được áp dụng quá mức cần thiết nhằm mục đích bảo hộ

Ưu điểm của việc áp dụng các rào cản phi thuế quan là:

- Các rào cản phi thuế quan thường rất đa dạng Có thể áp dụng nhiều biện pháp phi thuế quan khác nhau cho một mục tiêu nhất định, đồng thời, có thể áp dụng một rào cản phi thuế quan cho nhiều mục tiêu khác nhau cùng lúc

- Nhiều rào cản phi thuế quan rất tinh vi, và vì vậy có thể tránh được sự phản đối

từ các đối tác bị áp dụng rào cản, nhất là khi các nước muốn sử dụng chúng để bảo hộ cho các ngành nội địa Ví dụ như việc các rào cản ẩn mình dưới dạng các tiêu chuẩn

kỹ thuật Hơn nữa, rất nhiều các biện pháp trong số này hiện vẫn không bị cấm sử dụng như áp dụng các qui định về an toàn, vệ sinh, kiểm dịch, qui định về bảo vệ môi trường

- Có hiệu lực ngay, khi muốn ngăn chặn việc nhập khẩu một hàng hoá nào đó Điều này thì thuế quan không thể làm được

Về nhược điểm, các rào cản phi thuế quan không có tác dụng tăng thu ngân sách cho nhà nước, gây bất bình trong quan hệ với đối tác, nhiều khi nó cũng làm sai lệch tín hiệu của thị trường Đối với các nhà xuất khẩu, các rào cản phi thuế quan thường không rõ ràng và khó dự đoán

Rào cản phi thuế quan bao gồm rất nhiều loại khác nhau, có thể được áp dụng

ở biên giới hay nội địa, có thể là biện pháp hành chính và cũng có thể là các biện pháp

kỹ thuật, có những biện pháp bắt buộc phải thực hiện nhưng cũng có những biện pháp hoàn toàn tự nguyện Chính vì tính đa dạng của mình mà các rào cản có thể trùng lắp nhau Việc phân chia các hình thức rào cản phi thuế quan chỉ mang tính chất tương đối

1.3.2.1 Các biện pháp tương đương thuế quan (para-tariff measures)

Đây là các biện pháp làm tăng giá hàng hoá nhập khẩu và do đó có tác động tương đương với thuế quan Các biện pháp tương đương thuế quan bao gồm:

Xác định trị giá hải quan

Vì thuế nhập khẩu hàng hoá được tính trên cơ sở trị giá hải quan của hàng hoá nên việc xác định trị giá hải quan của hàng hoá là vô cùng quan trọng Nó liên quan trước hết là đến số tiền thuế phải nộp và đồng thời đến giá cả hay khả năng cạnh tranh

của hàng hoá đó trên thị trường nước nhập khẩu Trong trường hợp việc xác định trị giá hải quan không rõ ràng sẽ là một cản trở đối với thương mại

Về nguyên tắc cơ bản, trị giá hải quan của hàng hoá xuất nhập khẩu được xác định dựa trên trị giá giao dịch của hàng hoá đó hay số tiền thực tế người mua phải trả nhưng ở nhiều quốc gia người ta lại sử dụng bảng giá nhập khẩu tối thiểu như ở Việt Nam thời gian qua Điều này vi phạm nghiêm trọng nguyên tắc tự do thương mại Một tình huống khác là khi hải quan nghi ngờ trị giá giao dịch được khai báo là không xác đáng họ sẽ phải sử dụng hệ thống giá kiểm tra bằng cách so sánh trị giá giao dịch với bảng giá do hải quan xây dựng Việc xây dựng bảng giá này nhiều khi tuỳ tiện và không cập nhật với các diễn biến trên thị trường, đó là chưa kể đến việc hải quan các nước thường xây dựng bảng giá này theo hướng có lợi cho mình

Phụ phí hải quan và các khoản thu khác

Bên cạnh thuế quan, hải quan các nước thường thu thêm phụ phí hải quan và một số khoản thu khác Đây là một biện pháp mà hầu hết các quốc gia đều sử dụng nhằm bình ổn giá cả cho các mặt hàng hay có biến động và tạo thêm nguồn thu, góp phần cùng với thuế quan bảo hộ cho sản xuất trong nước

Mặc dù Điều VIII của GATT yêu cầu lệ phí hải quan và các khoản thu phải bị giới hạn ở mức phù hợp với các dịch vụ được sử dụng, nhưng trên thực tế hầu hết các khoản lệ phí này, cũng như các khoản phí và khoản thu khác, là đánh trên trị giá hàng hoá chứ không phải dựa trên giá trị của các dịch vụ được sử dụng Theo thống kê của OECD tháng 3/2005 có 51% các khoản lệ phí kiểu này ở các nước phát triển là được tính trên trị giá hàng, ở các nước đang phát triển là 71-76% và ở các quốc gia chậm phát triển là 83%

Ngoài ra, các biện pháp tương đương thuế quan còn có thể còn bao gồm:

- Thuế đánh trên việc chuyển đổi ngoại tệ

- Thuế tem hải quan

- Thuế hoá đơn lãnh sự quán

- Phí giấy phép nhập khẩu hàng hoá

- Thuế và phí thu thêm đối với các danh mục hàng hoá nhạy cảm

- Các khoản thu nội địa đối với hàng hoá nhập khẩu…

1.3.2.2 Các biện pháp hạn chế định lượng (Quantitative Restriction)

Đây là nhóm các biện pháp qui định trực tiếp về số lượng hoặc giá trị hàng hoá được nhập khẩu Các biện pháp này hiện bị chỉ trích nhiều nhất và đang dần được gỡ

bỏ Các biện pháp hạn chế định lượng bao gồm:

Cấm nhập khẩu (Prohibition)

Đây là biện pháp bảo hộ cao nhất khi một quốc gia tiến hành lệnh cấm toàn diện việc nhập khẩu hàng hoá từ một thị trường nào đó, cấm nhập khẩu một mặt hàng nào đó hoặc cấm phần lớn các doanh nghiệp mà chỉ cho một số doanh nghiệp xác định được nhập khẩu hàng hoá

Thông thường biện pháp này được thực hiện nhằm đảm bảo an ninh quốc gia (ví dụ như cấm nhập khẩu vũ khí, đạn dược), bảo vệ đạo đức xã hội (cấm nhập khẩu các văn hoá phẩm không lành mạnh), bảo vệ tài sản quốc gia về nghệ thuật, lịch sử, khảo cổ, bảo vệ môi trường và các tài nguyên thiên nhiên khan hiếm, bảo vệ cuộc sống của con người và động thực vật Nhưng cũng không loại trừ mục đích cấm nhập khẩu là nhằm bảo hộ cho ngành công nghiệp nội địa như trường hợp Thái Lan cấm nhập khẩu đá xây dựng, áo thụng, túi xách và một số sản phẩm may mặc

Hạn ngạch nhập khẩu (Quota)

Theo OECD, hạn ngạch nhập khẩu là việc định ra một số lượng hoặc giá trị hàng hoá nhất định được nhập khẩu Có rất nhiều hình thức hạn ngạch khác nhau: hạn ngạch toàn cầu, hạn ngạch song phương (chỉ áp dụng cho một thị trường nhất định), hạn ngạch có liên quan đến thực hiện xuất khẩu, hạn ngạch với danh mục hàng hoá nhạy cảm, hạn ngạch vì lý do chính trị, hạn ngạch theo thời vụ Thời gian áp dụng cho hạn ngạch thường là 1 năm

Hạn ngạch là biện pháp được sử dụng phổ biến trong TMQT hiện nay Lý do

áp dụng của hạn ngạch thường cũng giống như của lệnh cấm nhập khẩu, có thể là bảo

vệ an ninh quốc gia, bảo vệ đạo đức xã hội, bảo vệ cuộc sống của con người, động thực vật nhưng chủ yếu vẫn là để bảo hộ sản xuất và tiêu dùng nội địa

Giấy phép nhập khẩu (Import Licensing)

Cấp giấy phép nhập khẩu là biện pháp quản lý nhập khẩu mà nước nhập khẩu yêu cầu hàng hoá khi nhập khẩu vào nước này phải có được giấy phép nhập khẩu

Việc cấp giấy phép nhập khẩu có thể vì mục đích kinh tế hoặc không vì mục đích kinh

tế

Cấp giấy phép nhập khẩu vì lý do kinh tế thường nhằm mục đích hạn chế nhập khẩu, bảo hộ cho hàng hoá được sản xuất trong nước, biện pháp này có hiệu quả như việc áp dụng hạn ngạch nhập khẩu Cấp phép nhập khẩu không vì mục đích kinh tế là nhằm bảo vệ an ninh quốc gia, bảo vệ đạo đức xã hội, bảo vệ sức khoẻ con người và động thực vật, bảo vệ môi trường…

Có 2 hình thức cấp giấy phép nhập khẩu là Cấp giấy phép nhập khẩu tự động

và Cấp giấy phép nhập khẩu không tự động

Khác biệt cơ bản nhất giữa việc cấp phép nhập khẩu tự động và không tự động

là cấp giấy phép tự động chỉ nhằm mục đích thống kê thương mại để quản lý và điều tiết hoạt động nhập khẩu, cấp phép tự động đáp ứng cho mọi trường hợp xin cấp phép

và ngay khi có yêu cầu xin cấp phép Trong khi đó, cấp giấy phép nhập khẩu không tự động là một biện pháp kiểm soát nhập khẩu theo đó người xin cấp phép phải đáp ứng được một số tiêu chí nhất định Cấp giấy phép nhập khẩu không tự động có thể được

áp dụng cho nhiều mục đích khác nhau, nó có thể vì mục đích kinh tế, không vì mục đích kinh tế hoặc vì cả hai mục đích này Chính vì sự không rõ ràng này nên hiện nó được các quốc gia sử dụng phổ biến như các rào cản thương mại nhằm mục đích hạn chế nhập khẩu Nếu như cơ chế hạn ngạch không thực sự hiệu quả người ta có thể dễ dàng hạn chế nhập khẩu thông qua việc phân bổ giấy phép

Theo thống kê của OECD, biện pháp cấp giấy phép nhập khẩu không tự nguyện hiện vẫn được sử dụng phổ biến, nhất là ở các quốc gia đang phát triển và các quốc gia có nền kinh tế chuyển đổi Ví dụ, ở Malaysia, cho tới năm 2001 có tới 27% dòng sản phẩm trong biểu thuế của nước này phải có giấy phép nhập khẩu so với 17% năm 1997 Hiện danh mục các hàng hoá nhập khẩu yêu cầu cấp các giấy phép không

tự động của nước này vẫn rất nhiều, tới hơn 100 nhóm mặt hàng trong tổng số 137 nhóm mặt hàng áp dụng biện pháp phi thuế quan

Hạn chế xuất khẩu tự nguyện (Voluntary Export Restraint)

Đây là biện pháp mà nước xuất khẩu hàng hoá buộc phải cam kết giới hạn lượng hàng xuất khẩu vào một thị trường dưới áp lực của nước này, nếu không sẽ bị

áp dụng các biện pháp pháp trả đũa nghiêm khắc hơn

Về bản chất, hạn chế xuất khẩu tự nguyện cũng giống như là hạn ngạch nhập khẩu đều được đưa ra nhằm bảo hộ cho ngành sản xuất nội địa của nước nhập khẩu, nhưng khác biệt là ở chỗ hạn chế xuất khẩu tự nguyện được thực hiện bởi nước xuất khẩu chứ không phải nước nhập khẩu

Trong một số trường hợp, các nhà xuất khẩu sẵn sàng chấp nhận biện pháp hạn chế xuất khẩu tự nguyện vì với biện pháp này họ vẫn có khả năng thu được lợi nhuận lớn hơn nhờ mức giá cao hơn ở thị trường nhập khẩu Trên cơ sở số lượng xuất khẩu cam kết tối đa với nước nhập khẩu, Chính phủ nước xuất khẩu sẽ tiến hành phân chia hạn ngạch xuất khẩu tự nguyện cho các công ty trong nước Ví dụ điển hình cho biện pháp hạn chế xuất khẩu tự nguyện là cuối những năm 70, đầu những năm 80 của thế

kỷ trước, dưới áp lực của phía Mỹ và EU nhằm bảo hộ cho thị trường nội địa của các nước này, Nhật Bản đã phải thực hiện việc hạn chế xuất khẩu tự nguyện sang hai thị trường này các mặt hàng thép, ô tô, máy công nghiệp

Hạn chế xuất khẩu tự nguyện cũng có thể được áp dụng trong tình huống nước điều tra chống bán phá giá yêu cầu nước xuất khẩu thực hiện biện pháp hạn chế xuất khẩu tự nguyện và thay đổi mức giá bán

1.3.2.3 Các rào cản kỹ thuật trong thương mại (Technical Barries to Trade)

Rào cản kỹ thuật trong TMQT là hình thức bảo hộ mà nước nhập khẩu đưa ra các yêu cầu đối với hàng hoá nhập khẩu về qui cách, mẫu mã, chất lượng, vệ sinh, an toàn, và mức độ gây ô nhiễm môi sinh, môi trường… Nếu hàng nhập khẩu không đạt được một trong những tiêu chuẩn đặt ra sẽ không được nhập khẩu vào nước đó

Về nguyên tắc, các biện pháp kỹ thuật được áp dụng nhằm đảm bảo an toàn vê sức khoẻ và môi trường cho người tiêu dùng ở nước nhập khẩu nhưng trên thực tế do không có được sự thống nhất về các tiêu chuẩn, các qui định chung cho mọi quốc gia nên các qui định này rất dễ được sử dụng như các rào cản thương mại Ví dụ trường hợp Hàn Quốc qui định cam bán trên thị trường nước này phải có đường kính nhỏ hơn

2 inch Vì cam được trồng ở Hàn Quốc thường nhỏ hơn rất nhiều so với loại cam Navel của Hoa Kỳ nên một qui định kiểu như thế này có tác dụng như một lệnh cấm đối với việc nhập khẩu cam Navel của Hoa Kỳ vào đây

Các qui định về rào cản kỹ thuật thường bao gồm:

- Bản điều kiện kỹ thuật (qui cách, phẩm chất, chỉ tiêu )

- Tiêu chuẩn đóng gói và kí mã hiệu

- Tiêu chuẩn của người tiêu dùng

- Tiêu chuẩn sức khoẻ và an toàn

- Các biện pháp an ninh và yêu cầu về môi trường

Do tính phức tạp và khả năng áp dụng biến hoá đa dạng của hình thức rào cản này, từ năm 1947 GATT đã có những vòng đàm phán về các rào cản kỹ thuật đối với thương mại Năm 1979 GATT đã công bố Hiệp định về rào cản kỹ thuật trong thương mại (Hiệp định TBT), có hiệu lực từ 1/1/1980 Chúng ta sẽ xem xét Hiệp định này kỹ hơn trong phần các qui định của WTO về rào cản thương mại ở chương sau

1.3.2.4 Các biện pháp về vệ sinh và kiểm dịch động thực vật (Precautionary

Principle, Sanitary and Phytosanitary)

Đây là các biện pháp thường được áp dụng trong việc kiểm soát nhập khẩu các sản phẩm có nguồn gốc từ động thực vật nhằm bảo bảo vệ cuộc sống của con người

và động thực vật tại nước nhập khẩu khỏi các nguy cơ dịch bệnh có thể có từ nước xuất khẩu Nó có thể bao gồm các luật, các qui định, các yêu cầu và thủ tục; các quá trình và phương pháp sản xuất, thử nghiệm, thanh tra, chứng nhận và làm thủ tục chấp thuận; xử lý kiểm dịch; thủ tục lấy mẫu và đánh giá nguy cơ; các yêu cầu đóng gói và nhãn mác liên quan trực tiếp đến an toàn thực phẩm Tuy nhiên, do các qui định cho biện pháp này chỉ mang tính chung chung, ngay cả trong qui định của WTO cũng chỉ

là đảm bảo “mức độ bảo vệ động thực vật phù hợp” nên các quốc gia rất dễ biến tấu chúng trở thành biện pháp hạn chế nhập khẩu Ví dụ tiêu biểu cho trường hợp này là cho tới gần đây Trung Quốc vẫn không cho phép nhập khẩu sản phẩm thịt bò từ Hoa

Kỳ với lý do bệnh dịch từ năm 2000, mặc dù dịch bệnh hiện đã kết thúc và các quốc gia khác đều đã cho phép nhập khẩu thịt bò của Hoa Kỳ

1.3.2.5 Các biện pháp bảo vệ thương mại tạm thời (Contingency Protection

Measures)

Các biện pháp bảo vệ thương mại tạm thời còn được gọi theo cách khác là các biện pháp về bồi thường thương mại Đó là các biện pháp được áp dụng nhằm chống lại sự cạnh tranh không công bằng của hàng nhập khẩu đối với hàng sản xuất trong

nước Trên thực tế các biện pháp này thường được áp dụng nhằm hạn chế nhập khẩu, bảo hộ cho các ngành sản xuất nội địa Các biện pháp thương mại tạm thời bao gồm: Thuế chống bán phá giá, Thuế chống trợ giá và các biện pháp đối kháng, thuế bảo hộ

và các quyền hạn chế nhập khẩu để tự vệ

Hiện nay, đây là nhóm biện pháp đang được sử dụng phổ biến nhất và gây nhiều tranh cãi nhất trong các tranh chấp thương mại giữa Mỹ và EU, Mỹ và Trung Quốc, EU và Trung Quốc Cụ thể như việc gần đây Mỹ áp thuế bảo hộ đối với mặt hàng thép nhập khẩu vào nước này từ EU, Nhật Bản và Trung Quốc lên tới hơn 33% Đối với nước ta, các biện pháp bảo vệ thương mại tạm thời hiện là những rào cản đang gây ra nhiều khó khăn nhất cho hoạt động xuất khẩu Điển hình là vụ kiện bán phá giá cá Tra và cá Basa vào thị trường Hoa Kỳ kết thúc năm 2003, vụ kiện bán phá giá tôm đông lạnh của 6 quốc gia trong đó có Việt Nam của Liên minh tôm miền nam nước Mỹ và mới đây nhất là vụ kiện bán phá giá giày da của Việt Nam và Trung Quốc vào EU tháng 3/2006 Điều đặc biệt đáng lo ngại ở đây là các mặt hàng bị áp dụng các biện pháp này lại hầu hết là mặt hàng xuất khẩu chủ lực của nước ta

1.3.2.6 Quản lý tỷ giá hối đoái (Exchange Rate Management)

Các nước có thể sử dụng chính sách về tỷ giá hối đoái để hạn chế nhập khẩu và khuyến khích xuất khẩu Tỷ giá giữa đồng tiền của 2 quốc gia đơn thuần chỉ là giá của đồng tiền này để mua được đồng tiền kia, ví dụ 1 USD đổi được 100 Yên Nhật (JPY) Nếu như đồng JPY mất giá, lúc này 1 USD sẽ đổi được nhiều JPY hơn, ví dụ là 110 JPY Tác động đầu tiên của việc này là nó làm cho việc nhập khẩu hàng ở chính quốc gia đó trở lên đắt đỏ hơn Ví dụ, trong trường hợp đồng Yên mất giá 10% như ở trên

và giá thịt bò nhập khẩu từ Mỹ là 2000 USD/tấn thì nay để nhập khẩu một tấn thịt bò người Nhật phải trả 2200 JPY thay vì 2000 JPY như trước kia Chính từ cơ sở này, đã hình thành lên chính sách giảm trị giá của đồng nội tệ để hạn chế nhập khẩu Và cũng bằng chính sách này các quốc gia có thể điều chỉnh hoạt động nhập khẩu hàng hoá của mình từ các thị trường khác nhau thông qua việc điều chỉnh tỷ giá với đồng tiền của nước xuất khẩu tương ứng

Hiện nay, quốc gia đang duy trì chính sách kiềm chế tỷ giá đồng nội tệ nổi bật nhất là Trung Quốc Theo đánh giá của các đối tác thương mại lớn nhất là Mỹ và EU thì đồng nhân dân tệ của Trung Quốc hiện bị đánh tụt giá từ 15% đến 45% Chính

sách này đã góp phần giúp Trung Quốc luôn là nước nhập siêu trong quan hệ với hầu hết các đối tác thương mại

Một rào cản khác cũng thông qua chính sách về đồng tiền là quản lý ngoại hối

Đó có thể là việc yêu cầu các công ty tham gia hoạt đông xuất nhập khẩu phải tự cân đối nguồn ngoại tệ của mình hoặc qui định mức ngoại tệ tối đa mà các cá nhân, các công ty được sử dụng trong một thời gian nhất định ở mức thấp do đó làm giảm khả năng tham gia vào các giao dịch thương mại của các doanh nghiệp này Các biện pháp như vậy hiện đã bị hạn chế tương đối nhưng vẫn còn khá phổ biến ở các quốc gia đang phát triển

1.3.2.7 Tỷ lệ nội địa hoá bắt buộc (Domestic Content Requirements)

Các chính phủ vẫn thường sử dụng tỷ lệ nội địa hoá bắt buộc như một biện pháp hạn chế nhập khẩu Tỷ lệ nội địa hoá được xem như một giải pháp tốt nhằm đẩy mạnh phát triển ngành công nghiệp trong nước Tỷ lệ nội địa hoá bắt buộc là tỷ lệ phần trăm trong tổng giá trị hàng hoá cần phải được thực hiện trong nước để hàng hoá này được tiêu thụ trên thị trường nội địa Rất nhiều quốc gia phát triển vẫn thường sử dụng biện pháp này để thúc đẩy hoạt động sản xuất nông sản, ôtô hay dệt may trong nước Chúng thường được phối hợp với chính sách thay thế hàng nhập khẩu bằng sản xuất trong nước

Tỷ lệ nội địa hoá bắt buộc đối với hàng nông sản không được áp dụng phổ biến

so với các ngành khác, nhất là sản xuất ôtô và xe gắn máy, nhưng với một số mặt hàng nông sản nó đã thể hiện được hiệu quả của nó Các quốc gia thành viên của các Hiệp định thương mại cũng thường sử dụng các qui định về tỷ lệ nội địa hoá để đảm bảo rằng các nước không phải là thành viên không thể lợi dụng Hiệp định để trốn thuế Ví dụ, Khu vực NAFTA qui định về xuất xứ đối với mặt hàng nước cam là phải đảm bảo 100% nguồn gốc xuất xứ của cam nguyên liệu

1.3.2.8 Các biện pháp liên quan đến doanh nghiệp nhà nước và quyền kinh doanh thương mại

Đây là các biện pháp mà các quốc gia có nền kinh tế phi thị trường hay áp dụng Hiện tiêu biểu cho nhóm nước này là Trung Quốc và cả Việt Nam Với các biện pháp này các quốc gia qui định chỉ một số doanh nghiệp nhà nước được tham gia kinh doanh hoạt động xuất nhập khẩu hoặc được nhập khẩu một số mặt hàng nhất định và

thông thường họ cũng chính là những nhà độc quyền đối với những sản phẩm này trên thị trường nội địa Ví dụ tiêu biểu về các các doanh nghiệp nhà nước chi phối các mặt hàng nông sản Uỷ ban nhà nước về ngũ cốc, dầu ăn và thực phẩm Trung Quốc (COFCO).

3.2.2.9 Các rào cản khác

Bên cạnh các rào cản kể trên, các rào cản phi thuế quan trong thương mại quốc tế còn có thể là các biện pháp hành chính, các thủ tục hải quan, các qui định về xuất xứ hay các biện pháp đầu tư có liên quan đến thương mại…

1.4 Qui định của WTO về các rào cản thương mại

Được thành lập năm 1994 trên cơ sở tiền thân là Hiệp định chung và Thuế quan và Thương mại (GATT 1945), Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) hiện với

164 nền kinh tế thành viên (hiện chỉ còn một số ít các quốc gia mà đa phần là các nước nghèo, trong đó có Việt Nam, chưa phải là thành viên) bao gồm hầu hết các nền kinh tế lớn trên thế giới là tổ chức chi phối mạnh mẽ lên thương mại toàn cầu Thương mại nội khối giờ đây gần như đã chiếm hầu hết thương mại toàn cầu Với việc nước ta sẽ sớm trở thành thành viên của WTO trong năm 2006 này, việc nghiên cứu các rào cản thương mại trong khuổn khổ WTO là hết sức quan trọng, mở đường cho thương mại Việt Nam hội nhập vào đại gia đình WTO

Trong cơ cấu của WTO, tuy chỉ có Uỷ ban về các rào cản kỹ thuật liên quan đến thương mại là có tên gọi trực tiếp liên quan đến rào cản trong TMQT nhưng trong

cơ cấu của tổ chức này còn có rất nhiều Uỷ ban khác được lập ra nhằm xây dựng các văn bản pháp lý, giám sát thực hiện, giải quyết các tranh chấp thương mại phát sinh liên quan đến các rào cản trong TMQT Đó là những cơ quan như:

- Uỷ ban về tự vệ

- Uỷ ban về thủ tục cấp phép

- Uỷ ban về các vấn đề liên quan đến chống bán phá giá

- Uỷ ban về trợ cấp và các biện pháp đối kháng

- Uỷ ban về qui tắc xuất xứ

- Uỷ ban về kiểm dịch động thực vật

- Uỷ ban về tiếp cận thị trường

- Uỷ ban về thương mại và môi trường

- Uỷ ban về các biện pháp đầu tư liên quan đến thương mại

và một số Ban công tác có tính chuyên ngành và các nhóm đàm phán về các lĩnh vực chuyên môn cũng đều hoạt động dựa trên các nguyên tắc cơ bản của WTO và với mục tiêu dỡ bỏ các rào cản trong TMQT để đẩy nhanh hơn tiến trình tự do hoá thương mại trên toàn cầu

1.4.1 Qui định của WTO về rào cản thuế quan

1.4.1.1 Qui định của WTO về thuế quan

Thuế quan, do đặc thù là đảm bảo tính minh bạch và có thể dự báo được trong các hoạt động thương mại nên được WTO khuyến khích sử dụng thay vì các biện pháp phi thuế quan vốn bóp méo thương mại

Theo qui định của WTO, các quốc gia thành viên trong nội bộ khối sẽ dành cho hàng hoá nhập khẩu từ các nước thành viên khác chế độ ưu đãi thuế quan là Thuế tối huệ quốc (MFN)

Về mức thuế, thông qua nhiều vòng đàm phán khác nhau các thành viên của WTO đã liên tục có các cam kết về cắt giảm thuế quan Trong đó, lần gần đây nhất là tại Vòng đàm phán Uruguay kết quả đạt được là rất khả quan với 22.500 danh mục mặt hàng của các quốc gia thành viên cam kết cắt giảm và ràng buộc thuế quan

Cắt giảm thuế quan

Các quốc gia phát triển đã cắt giảm thuế quan đối với hầu hết các hàng hoá

trong thời hạn 5 năm kể từ 1/1/1995 theo kết quả của Vòng đàm phán Uruguay Trong

đó, cắt giảm 38% thuế đối với các sản phẩm phi nông nghiệp, từ mức trung bình 6,3%

- 3,8%, với các nước đang phát triển là 25% Thêm vào đó, sẽ còn lại rất ít các mặt hàng phải chịu mức thuế suất cao Tỷ lệ các hàng hoá nhập khẩu vào các quốc gia phát triển từ mọi nguồn khác nhau phải chịu mức thuế trên 15% sẽ được giảm xuống

từ 7% đến 5%, tỷ lệ các hàng hoá xuất khẩu từ các quốc gia đang phát triển phải chịu mức thuế trên 15% sẽ giảm xuống từ 9% đến 5% [12]

Ràng buộc thuế quan

Cũng tại Vòng đám phán Uruguay, các quốc gia phát triển đã cam kết tăng ràng buộc thuế quan cho số các mặt hàng nhập khẩu từ 78% lên 99% Với các quốc gia đang phát triển mức tăng được xem xét từ 21% lên 73% Con số này đối với các nền kinh tế đang chuyển đổi là 73% lên 98% Mức thuế quan ràng buộc trung bình khác nhau giữa các nước phát triển cũng như giữa các nước đang phát triển Ví dụ, thuế quan ràng buộc trung bình của Thụy Sỹ là 1,8%, trong khi của Australia là 14,2% Trong số các nước đang phát triển, mức thuế quan ràng buộc chênh lệch từ 0% tại Hồng Kông tới xấp xỉ 60% tại ấn Độ Khoảng một nửa số nước đang phát triển có mức thuế quan ràng buộc trung bình nằm trong khoảng 25% đến 40% [12]

Riêng đối với các mặt hàng nông sản, do trước đây Hiệp định GATT không đề cập đến, nên giờ đây với Hiệp định về hàng nông sản của WTO sẽ qui định vấn đề này Tính đến trước Vòng đàm phán Uruguay có tới 30% số lượng nhập khẩu các mặt hàng nông sản phải chịu hạn ngạch hoặc các biện pháp hạn chế nhập khẩu khác, nhưng giờ đây tất cả đều được thuế hoá, với 100% số mặt hàng nông nghiệp chịu ràng buộc thuế quan Việc cắt giảm thuế quan hàng nông sản đối với các nước phát triển được thực hiện trong vòng 5 năm từ 1995–2000, mức cắt giảm là 36% với mức tối thiểu là 15% cho mỗi sản phẩm Với các quốc gia đang phát triển thời hạn là 10 năm 1995- 2005, mức cắt giảm là 24% và mức tối thiểu cho mỗi sản phẩm là 10% [12] Các nước kém phát triển không bị ràng buộc về vấn đề này

WTO cũng khuyến cáo các quốc gia có thể sử dụng biện pháp hạn ngạch thuế quan thay thế cho hạn ngạch nhập khẩu và các biện pháp phi thuế quan khác đối với các mặt hàng nông sản

1.4.1.2 Qui định của WTO về hạn ngạch thuế quan

Cùng với thuế quan, hạn ngạch thuế quan cũng là biện pháp được WTO khuyến khích áp dụng đối với các sản phẩm nông nghiệp (qui định tại phụ lục I của Hiệp định về hàng nông sản) Cũng theo hiệp định này, các nước thành viên không được áp dụng các biện pháp phi thuế quan đối với hàng nông sản

Hạn ngạch thuế quan sẽ áp dụng hai mức thuế suất, một mức thấp cho lượng hàng trong hạn ngạch và mức thuế cao hơn cho lượng hàng hoá vượt hạn ngạch Hạn ngạch này có thể được tính mức chênh lệch giữa sản xuất và tiêu dùng trong nước

Biện pháp này vừa đáp ứng được nhu cầu sử dụng hàng với giá vừa phải vừa bảo hộ được sản xuất trong nước

1.4.2 Qui định của WTO về các rào cản phi thuế quan

1.4.2.1 Các biện pháp tương đương thuế quan

Xác định trị giá hải quan

Như trong phần 3 ở trên đã nói việc đánh thuế nhập khẩu hàng hoá là trên trị giá hải quan của hàng hoá nên việc xác định trị giá hàng hoá là rất quan trọng Việc này rất dễ gây ra tình trạng cạnh tranh bất bình đẳng giữa hàng hoá sản xuất nội địa và hàng nhập khẩu WTO đã có một Hiệp định riêng qui định về vấn đề này là Hiệp định

về trị giá hải quan Hiệp định ràng buộc các quốc gia thành viên nhằm đảm bảo cho hàng hoá nhập khẩu vào các quốc gia này được xác định trị giá một cách khách quan

và công bằng

Theo Hiệp định về trị giá hải quan: “Trị giá hải quan là trị giá giao dịch của hàng hoá xuất nhập khẩu, tức là giá phải trả hoặc sẽ được trả khi hàng hoá đó được bán” [12] Theo Hiệp định các phương pháp xác định trị giá hải quan bao gồm:

Trị giá giao dịch

Trị giá hải quan theo nguyên tắc cơ bản của Hiệp định là trị giá được xác định dựa trên cơ sở giá thực thanh toán của hàng hoá được ghi trên hoá đơn hoặc hợp đồng mua bán Bên cạnh trị giá ghi trên hợp đồng, trị giá hải quan còn có thể bao gồm:

Phí hoa hồng và môi giới, trừ hoa hồng cho việc mua hàng; chi phí đóng gói và container; giá trị của hàng hoá hoặc dịch vụ phụ trợ; phí bản quyền và phí xin phép sử dụng bằng sáng chế

Các khoản thu về sau mà người bán được hưởng phát sinh do việc bán lại hàng, chuyển nhượng hoặc sử dụng hàng nhập khẩu tiếp sau đó

Phí vận tải, bảo hiểm và các loại phí liên quan khác tính đến điểm nhập khẩu, nếu quốc gia đó xác định trị giá hải quan trên cơ sở giá CIF

Hiệp định cũng qui định rõ các khoản phí không được tính vào trị giá hải quan, bao gồm: Chi phí vận tải nội địa sau khi vào lãnh thổ hải quan của nước nhập khẩu;

chi phí xây dựng, lắp ráp, bảo trì hoặc hỗ trợ kỹ thuật phát sinh sau khi nhập khẩu, thuế quan và các loại thuế của nước nhập khẩu

Tuy nhiên, một tình huống rất dễ xảy ra là khi hải quan nghi ngờ về tính trung thực của trị giá được ghi trên hoá đơn hay hợp đồng vì người bán và người mua có thể thông đồng hạ thấp giá ghi để trốn lậu thuế Trong trường hợp này, Hiệp định cũng qui định 5 phương pháp xác định trị giá hải quan khác theo tuần tự là:

- Trị giá giao dịch của hàng giống hệt

- Trị giá giao dịch của hàng tương tự

- Trị giá khấu trừ hay suy diễn

Với việc áp đặt giá tối đa, họ đã tạo nên một rào cản đối với những nhà xuất khẩu từ các quốc gia chậm phát triển hơn do tính cạnh tranh kém Còn giá tối thiểu sẽ làm sai lệch các thông tin về thị trường, bóp méo hoạt động thương mại Đây cũng là hình thức trợ cấp cho các nhà sản xuất nội địa

Biến phí và phụ thu

Biến phí và phụ thu cũng là cách thức được nhiều quốc gia áp dụng nhằm hạn chế nhập khẩu Biến phí thường được xác định bằng mức chênh lệch giữa giá cả hàng sản xuất nội địa và giá hàng nhập khẩu thấp hơn nhằm bảo hộ cho tính cạnh tranh của hàng nội địa Phụ thu là các khoản thu ngoài thuế nhằm tăng nguồn thu và bình ổn giá

cả của một số mặt hàng Cả hai phương pháp này đều bị WTO lên án, trong khi Điều 4-Hiệp định Nông nghiệp yêu cầu phải thuế hoá các biến phí thì Điều 8-GATT 1994

qui định: “Tất cả các loại phí và phụ thu (không phải là thuế xuất nhập khẩu hay thuế nội địa khác) đánh vào hàng nhập khẩu chỉ được giới hạn ở mức tương ứng với chi phí dịch vụ thực sự được sử dụng và không được áp dụng như sự bảo hộ gián tiếp cho

các sản phẩm nội địa, hay nhƣ thuế xuất nhập khẩu, hay cho mục đích thu ngân sách” [5]

1.4.2.2 Các biện pháp hạn chế định lượng

Quan điểm của WTO là ưu tiên sử dụng các biện pháp thuế quan nên nhóm biện pháp mang tính đặc thù chủ quan tác động đến thương mại quốc tế này được qui

định khá chặt chẽ Vì, các biện pháp phi thuế quan nói chung và những biện pháp hạn

chế định lượng nói riêng không thể hiện tính minh bạch như thuế quan do tính pháp lý không cao bằng thuế Hơn nữa, các biện pháp hạn chế định lượng dễ biến tướng hơn thuế quan, nó có thể là các biện pháp quản lý theo kế hoạch định lượng, quản lý theo

cơ quan chuyên ngành, quản lý có điều kiện Các biện pháp này được WTO qui định khá chặt chẽ

Cấm xuất nhập khẩu

Đây là biện pháp có tính bảo hộ cao nhất, tác động nhanh chóng nhất và gây ra hạn chế lớn nhất đối với TMQT nên về cơ bản không được WTO cho phép sử dụng Tuy nhiên, hiện do tình trạng phát triển không đồng đều giữa các quốc gia thành viên khi có tới 3/4 thành viên là các nước đang phát triển nên các quốc gia vẫn có thể sử dụng các biện pháp này trong một số trường hợp nhưng đồng thời phải tiến hành các biện pháp hạn chế sản xuất và tiêu dùng nội địa như:

Nhằm bảo vệ an ninh quốc gia;

Nhằm bảo vệ đạo đức xã hội;

Nhằm bảo vệ con người, động vật và thực vật;

Liên quan đến hoạt động xuất nhập khẩu vàng bạc;

Nhằm bảo vệ các tài sản quốc gia về nghệ thuật, lịch sử hay khảo cổ;

Nhằm bảo vệ các tài nguyên thiên nhiên khan hiếm

Hoặc

Được áp dụng một cách tạm thời để ngăn cản hay giảm bớt sự khan hiếm về lương thực, thực phẩm hay các sản phẩm thiết yếu khác

Hạn ngạch nhập khẩu

Đây là biện pháp hạn chế về số lượng hoặc giá trị hàng hoá nhập khẩu từ một thị trường trong một khoảng thời gian nhất định (thường là 1 năm) Nằm trong nhóm biện pháp hạn chế định lượng hạn ngạch nhập khẩu cũng bị cấm theo Điều XI (GATT 1994) Tuy nhiên, cũng tại Điều XIII (GATT 1994), WTO vẫn cho phép áp dụng biện pháp hạn ngạch trong một số trường hợp ngoại lệ:

Nhằm hạn chế tạm thời, ngăn ngừa, khắc phục tình trạng khan hiếm trầm trọng

về lương thực, thực phẩm hay các sản phẩm thiết yếu;

Nhằm đảm bảo tình hình tài chính đối ngoại và cán cân thanh toán khi xảy ra tình trạng thâm hụt nghiêm trọng về dự trữ ngoại tệ, hoặc có số dự trữ quá nhỏ

và cần phải nâng lượng dự trữ lên một mức hợp lý nhất định;

Các nước đang phát triển cũng có thể áp dụng trong các chương trình trợ giúp của Chính phủ về đẩy mạnh phát triển kinh tế hoặc hạn chế để bảo vệ cho một

số ngành công nghiệp;

Ngoài ra, cũng như các biện pháp hạn chế định lượng khác hạn ngạch cũng được phép áp dụng trong trường hợp: bảo vệ đạo đức xã hội, bảo vệ sức khoẻ con người, bảo vệ động thực vật quí hiếm, xuất nhập khẩu vàng bạc, tài sản quốc gia có liên quan đến văn hoá nghệ thuật, lịch sử, khảo cổ, tài nguyên thiên nhiên quí hiếm

Tuy nhiên, khi áp dụng hạn ngạch WTO cũng yêu cầu các quốc gia phải thực hiện đồng thời các biện pháp:

Hạn chế sản xuất hay tiêu dùng trong nước

Cam kết không làm ảnh hưởng đến lợi ích của các quốc gia thành viên khác, đồng thời phải dần dần nới lỏng biện pháp này khi tình hình đã được cải thiện, sau đó dỡ bỏ hoàn toàn theo nguyên tắc chung của WTO

Giấy phép nhập khẩu

Thủ tục cấp giấy phép nhập khẩu có thể có nhiều dạng khác nhau và bao gồm nhiều khâu thủ tục khác nhau nên rất dễ gây ra các tiêu cực đối với hoạt động nhập khẩu WTO đã có một hiệp định riêng về hoạt động cấp phép nhập khẩu, đó là Hiệp định IPL

Về nguyên tắc chung, Hiệp định yêu cầu:

Chế độ cấp và quản lý giấy phép không được gây phiền toái hơn mức cần thiết, trong đó có tính đến mục đích áp dụng

Nội dung của giấy phép và thủ tục cấp phép phải minh bạch, rõ ràng và có thể

dự đoán được

Việc cấp giấy phép phải đảm bảo cho cả nhà nhập khẩu cũng nhà cung ứng nước ngoài khỏi những chậm chễ không cần thiết do những quyết định độc đoán

Các thủ tục hành chính để thực hiện chế độ cấp phép phải được áp dụng theo một cách thức công bằng và hợp lý và không được bóp méo thương mại

Hiệp định IPL cũng yêu cầu các nước thành viên phải công bố tất cả các qui định về thủ tục cấp phép nhập khẩu bao gồm danh mục các mặt hàng cần có giấy phép, các thủ tục nộp đơn xin cấp phép, cơ quan tiếp nhận và cấp phép, yêu cầu đối với nhà nhập khẩu trước khi việc cấp phép có hiệu lực Đặc biệt, người nộp đơn chỉ cần tiếp cận tới một cơ quan hành chính (trong trường hợp đặc biệt cũng không được quá ba cơ quan)

Đối với thủ tục cấp giấy phép nhập khẩu tự động, do chỉ nhằm mục đích quản

lý để điều tiết hoạt động nhập nên người nhập khẩu nộp đơn sẽ được cấp phép một cách vô điều kiện trong vòng 10 ngày

Đối với việc cấp phép nhập khẩu không tự động, vì mục đích hạn chế nhập khẩu của Chính phủ nên nó được áp dụng chủ yếu cho các hàng hoá bị quản lý bằng hạn ngạch Khi áp dụng chế độ này WTO yêu cầu các cơ quan cấp phép phải công bố rõ: số lượng hoặc giá trị của hạn ngạch; thời gian cũng như tình hình phân chia hạn ngạch cho các nước; mọi thông tin về cấp giấy phép và phải thông báo cho Chính phủ nước mình biết về sự quan tâm của các nhà xuất khẩu và chính phủ của họ Hiệp định cũng qui định rõ thời hạn phải cấp phép kể từ ngày nhận đơn là 30 ngày, việc cấp phép phải được thực hiện trên nguyên tắc theo đúng trình tự nộp đơn, việc cấp phép không tự động không được gây ra hạn chế hay bóp méo thương mại hơn mức các điều kiện do yêu cầu cấp phép đặt ra WTO cũng đã thành lập một Uỷ ban chuyên theo dõi hoạt động cấp phép nhập khẩu

1.4.2.3 Các biện pháp liên quan tới doanh nghiệp

Các biện pháp liên quan đến doanh nghiệp thường được thể hiện qua việc Chính phủ các quốc dành những đặc quyền ưu đãi cho các doanh nghiệp nhà nước (State-owned Interprise) hay dành quyền cho một số công ty nhất định được tiến hành các hoạt động kinh doanh xuất nhập khẩu đối với tất cả hay một số mặt hàng nhất định, trên một số thị trường nhất định, hoặc có thể trong một thời gian nhất định

Những qui định kiểu này trái với nguyên tắc về tính công khai, minh bạch và

bình đẳng của WTO Điều 17-GATT 1994 qui định: “Các doanh nghiệp không phân biệt hình thức sở hữu được nhà nước ban cho những đặc quyền nhất định có thể gây

ra những trở ngại lớn đối với thương mại quốc tế” [5] Các quốc gia thành viên của

WTO phải dành cho các doanh nghiệp thuộc mọi thành viên khác nhau những cơ hội thích hợp tham gia cạnh tranh phù hợp với thông lệ kinh doanh chung Đặc biệt WTO còn qui định các thành viên phải có nghĩa vụ thông báo cho WTO về các doanh nghiệp thương mại nhà nước của mình

1.4.2.4 Các biện pháp kỹ thuật

Các qui định về tiêu chuẩn kỹ thuật

Các qui định về tiêu chuẩn kỹ thuật được áp dụng thường được qui định trong Hiệp định về hàng rào kỹ thuật trong thương mại (Hiệp định TBT) của WTO Theo

đó, Hiệp định xác định quyền của mỗi quốc gia thành viên được áp dụng những biện pháp cần thiết để bảo vệ sức khoẻ và đời sống, đồng thời đưa ra những nguyên tắc đối với các văn bản pháp qui và tiêu chuẩn kỹ thuật nhằm mục đích tránh những biện pháp được sử dụng như các rào cản thương mại

Hiệp định TBT đưa ra những điều khoản mà mỗi thành viên đều phải tuân thủ khi xây dựng, thông qua và áp dụng các tiêu chuẩn và văn bản pháp qui kỹ thuật (bao gồm cả các yêu cầu về bao bì, nhãn mác) và các thủ tục đánh giá sự phù hợp với các tiêu chuẩn và văn bản pháp qui kỹ thuật Một mặt, Hiệp định thừa nhận quyền của mỗi quốc gia áp dụng các biện pháp cần thiết để bảo vệ môi trường, bảo vệ đời sống

và sức khoẻ của con người, động thực vật Mặt khác, Hiệp định TBT cố gắng đảm bảo rằng các qui tắc kỹ thuật không tạo ra những trở ngại không cần thiết đối với thương mại quốc tế

Các điều khoản phải chấp hành của Hiệp định TBT là tuân theo nguyên tắc đối

xử tối huệ quốc MFN và đối xử quốc gia NT Các văn bản pháp qui về kỹ thuật phải không được gây cản trở đối với thương mại nhiều hơn mức cần thiết để thực hiện

“mục tiêu hợp pháp” và nhất thiết phải dựa trên những thông tin về khoa học và kỹ thuật hiện có Các tiêu chuẩn quốc tế phải được dùng làm cơ sở cho các qui định về

kỹ thuật này Đồng thời, các điều khoản tương tự cũng phải được áp dụng cho thủ tục đánh giá sự phù hợp của các tiêu chuẩn kỹ thuật

Ngoài ra, Hiệp định TBT cũng qui định mỗi thành viên đều phải thực hiện một

số thủ tục thông báo nhất định khi dự thảo các qui tắc kỹ thuật mới, cũng như thiết lập những điểm hỏi đáp, cung cấp thông tin về các qui tắc kỹ thuật cấp quốc gia cho các bên quan tâm ở những nước thành viên khác

Các biện pháp về vệ sinh và kiểm dịch động thực vật

Các biện pháp về vệ sinh và kiểm dịch động thực vật thường được các quốc gia

áp dụng nhằm bảo vệ sức khoẻ con người và động thực vật của mình Điều này là rất quan trọng, chính vì vậy các biện pháp này không bị WTO nghiêm cấm chặt chẽ Tuy nhiên việc áp dụng các tiêu chuẩn này cũng phải đảm bảo những nguyên tắc chung của WTO Hiệp định về các biện pháp vệ sinh dịch tễ (Hiệp định SPS) của WTO qui

dịnh cụ thể như sau: “Các thành viên không bị ngăn cản ban hành hay thực hiện các biện pháp cần thiết để bảo vệ sức khoẻ con người, động và thực vật với điều kiện các biện pháp này không được áp dụng theo cách thức tạo ra sự phân biệt đối xử không hợp lý và tuỳ tiện, hay hạn chế một cách vô lý tới thương mại quốc tế” [5]

Tuỳ thuộc từng quốc gia, các quốc gia có thể qui định mức độ bảo vệ thích hợp của riêng mình đối với sức khoẻ con người, động và thực vật Tuy nhiên quốc gia đó phải đảm bảo rằng tất cả các biện pháp chỉ nằm trong phạm vi cần thiết và phải dựa trên các cơ sở khoa học Trong trường hợp các chứng cứ khoa học liên quan không đầy đủ, quốc gia đó có thể áp dụng các biện pháp này trên các thông tin xác đáng sẵn

có, bao gồm cả thông tin của các tổ chức quốc tế liên quan và từ chính việc áp dụng các biện pháp kiểm dịch của một quốc gia nào đó, đồng thời phải tìm kiếm bổ sung các thông tin cần thiết và tiến hành xem xét việc đánh giá các biện pháp tạm thời này trong một thời gian hợp lý

1.4.2.5 Các biện pháp bảo vệ thương mại tạm thời

Theo qui định các quốc gia thành viên được phép thực hiện các biện pháp thương mại tạm thời nhưng phải phải đảm bảo một số điều kiện nhất định

Những qui định về chống bán phá giá

Bán phá giá là một biện pháp được các nhà xuất khẩu áp dụng nhằm thâm nhập

và chiếm lĩnh thị trường nước ngoài Điều này gây tổn hại cho các doanh nghiệp, các nhà sản xuất ở nước nhập khẩu Đáp lại, nước này sẽ áp dụng các biện pháp chống phá giá để ngăn chặn việc nhập khẩu các hàng hoá này Biện pháp này bóp méo thương mại thông thường và bị WTO ngăn cấm Điều này được qui định trong Hiệp định về Chống bán phá giá (Hiệp định ADP) của WTO

Theo Hiệp định ADP: “Phá giá nghĩa là sản phẩm được đưa ra bán ở một nước với mức giá thấp hơn giá trị thông thường của nó và sản phẩm bị xem là được bán phá giá nếu giá xuất khẩu của nó thấp hơn giá của sản phẩm tương tự được tiêu thụ trên thị trường nội địa trong điều kiện buôn bán thông thường” [12]

Đối với những trường hợp bán phá giá WTO cho phép các quốc gia được áp dụng thuế chống phá giá Tuy nhiên, để có thể xác định rõ một mặt hàng xuất khẩu có được bán phá giá hay không Hiệp định ADP qui định rõ hai điều kiện:

Thứ nhất, phải có đơn khiếu nại của ngành sản xuất nội địa hoặc của đại diện ngành với 25% các nhà sản xuất nội địa của ngành ủng hộ;

Thứ hai, có ảnh hưởng xấu tới nước nhập khẩu như có sự gia tăng đáng kể của lượng hàng nhập khẩu so với hàng sản xuất nội địa, gây tổn hại hoặc có nguy cơ gây tổn hại đối với ngành sản xuất nội địa

Hiệp định ADP cũng qui định rõ các qui trình thủ tục mà nước nhập khẩu phải

áp dụng khi tiến hành áp dụng biện pháp thuế chống phá giá trong đó có việc thông báo và tạo điều kiện cho các nhà xuất khẩu được cung cấp thông tin biện minh Đặc biệt, WTO cũng qui định cụ thể trong việc điều tra về việc bán phá giá như cách xác định giá bình quân và trị giá cấu thành

Đồng thời, Hiệp định ADP cũng đưa ra một số qui tắc nhằm bảo vệ cho nhà

xuất khẩu trong trường hợp này như: Qui tắc De minimis (dưới mức) qui định nếu như

biên độ bán phá là nhỏ (dưới 2% giá xuất khẩu), tỷ trọng hàng nhập khẩu thấp (dưới 3% tổng lượng nhập khẩu), mức thiệt hại gây ra là không đáng kể thì cơ quan điều tra

có thể bác đơn khiếu nại; Qui tắc cam kết về giá (Price undertakings) cho phép tránh

đánh thuế phá giá nếu nhà xuất khẩu cam kết tăng giá hàng xuất khẩu; hay các qui tắc

về Đánh thuế thấp (Lesser duty), Biện pháp tạm thời, Quyết định biên độ trợ cấp và biên độ phá giá, Điều khoản hoàng hôn

Trợ cấp và các biện pháp đối kháng

Cũng như bán phá giá, trợ cấp là biện pháp được áp dụng phổ biến trong TMQT Đây cũng là biện pháp bóp méo thương mại tự do Để ngăn chặn tình trạng này các quốc gia thường áp dụng các biện pháp đối kháng, và trong nhiều trường hợp các biện pháp này đã trở thành các rào cản đối với thương mại quốc tế Hiệp định về trợ cấp và các biện pháp đối kháng (Hiệp định SCM) và Hiệp định Nông nghiệp (Hiệp định AoA) đã có những qui định rõ ràng những loại trợ cấp có tác động đến thương mại và đưa ra được các phương thức để các thành viên có thể đối phó với những gì họ cho là sự hỗ trợ của chính phủ gây tổn hại cho họ, đó là các biện pháp đối kháng

Theo Hiệp định SCM: “Trợ cấp là việc Chính phủ các quốc gia dành cho các doanh nghiệp những lợi ích mà trong điều kiện thông thường doanh nghiệp đó không thể có được” [5] Các lợi ích này có được từ việc:

- Chính phủ trực tiếp cấp vốn, cho vay ưu đãi hoặc bảo lãnh các khoản vay

- Chính phủ miễn cho doanh nghiệp các khoản thu như các loại thuế, phí và lệ phí

- Chính phủ cung ứng hàng hoá, dịch vụ cho doanh nghiệp hoặc tiêu thụ hàng hoá cho doanh nghiệp đó

Trên cơ sở đó, Hiệp định đã chia các hình thức trợ cấp thành 3 nhóm theo mô hình “đèn giao thông”:

Nhóm thứ nhất, trợ cấp đèn đỏ - bị cấm áp dụng hoàn toàn: Đó là các hình thức Chính phủ thưởng tiền cho doanh nghiệp xuất khẩu, cung cấp đầu vào với điều kiện ưu đãi; miến thuế trực thu hoặc giảm các loại thuế gián thu đối với hàng xuất khẩu; trợ cấp hàng xuất khẩu thông qua ưu đãi về phí bảo hiểm; dành các khoản tín dụng xuất khẩu ưu đãi hơn đi vay của Chính phủ

Nhóm thứ hai, trợ cấp đèn vàng -có thể bị áp dụng các biện pháp đối kháng dù không bị cấm: Đây là các hình thức trợ cấp mang tính đặc thù, được áp dụng

trong một phạm vi giới hạn và không gây tác động bất lợi hay tổn hại cho các quốc gia thành viên khác như gây hậu quả nghiêm trọng đến ngành sản xuất nội địa như giảm sản lượng, tăng thất nghiệp

Nhóm thứ ba, trợ cấp đèn xanh - Hoàn toàn được áp dụng Đây là các hoạt động như hỗ trợ nghiên cứu phát triển cho các công ty, hỗ trợ cho các vùng khó khăn hay hỗ trợ cải thiện điều kiện sản xuất nhưng với điều kiện chỉ dược giới hạn ở mức tối đa là 20% tổng chi phí cải tạo và không được lặp lại nhiều lần

Riêng đối với mặt hàng nông sản được điều chỉnh bởi Hiệp định AoA Điều

9-1 của Hiệp định đã liệt kê ra các nhóm trợ cấp bắt buộc các thành viên là các quốc gia phát triển phải cắt giảm là:

- Trợ cấp theo chỉ tiêu xuất khẩu (thưởng xuất khẩu)

- Bán nông sản dự trữ phi thương mại của Chính phủ với mức giá ưu đãi hơn so với các sản phẩm tương tự bán cho người tiêu dùng nội địa

- Các hình thức trợ cấp giúp giảm chi phí cho nhà xuất khẩu

- Dành các ưu đãi về giao nhận vận tải quốc tế cho hàng xuất khẩu so với hàng tiêu dùng nội địa

- Trợ cấp thông qua việc tài trợ thanh toán nông sản nhập khẩu là sản phẩm liên quan hay là một nguồn từ đó tạo ra sản phẩm xuất khẩu

Đối với các biện pháp hỗ trợ trong nước, do có thể cũng làm biến dạng thương mại nên được WTO chia làm 3 nhóm:

Nhóm trợ cấp hộp màu xanh lá cây: là các biện pháp hỗ trợ mà các nhà sản

xuất không phải cam kết do không có tác động làm biến dạng thương mại, bao gồm: Chi phí của Chính phủ về nghiên cứu, phát triển, tiếp thị hay xúc tiến, kiểm soát bệnh dịch, trợ cấp thiên tai; hỗ trợ của Chính phủ trong các chương trình bảo hiểm thu nhập; hỗ trợ trong việc điều chỉnh cơ cấu thông qua các chương trình sắp xếp lại lao động, bố trí lại các nguồn tài nguyên hay các nguồn vốn; trợ cấp theo các chương trình hỗ trợ địa phương, các khoản trợ cấp bảo vệ môi trường

Nhóm trợ cấp hộp màu xanh da trời cũng là các biện pháp được áp dụng nhưng

phải đảm bảo các điều kiện: chúng chỉ dành cho những khu vực hay mức sản

lượng nhất định; chúng là những khoản trợ cấp chăn nuôi được tính trên đầu gia súc…

Nhóm trợ cấp hộp màu hổ phách bao gồm các biện pháp hỗ trợ trong nước bóp

méo thương mại

Hiệp định SCM cũng đặt ra chế độ khai báo, theo đó hàng năm các thành viên phải khai báo đầy đủ các hình thức hỗ trợ mà mình áp dụng lên Uỷ ban thương mại của WTO Tuy nhiên, biện pháp này hiện chưa được hưởng ứng Năm 2001 chỉ có 41 trong tổng số 160 quốc gia thực hiện việc này

Tuy nhiên, Hiệp định SCM có qui định cụ thể các thủ tục điều tra chống trợ cấp và các biện pháp đối kháng Phải có chứng cứ của việc trợ cấp đó và cũng phải chứng minh rằng trợ cấp đó gây tổn hại nghiêm trọng cho ngành công nghiệp liên quan ở nước nhập khẩu và đó là hậu quả trực tiếp của việc trợ cấp Nếu tất cả các điều kiện này đều đấy đủ, bên bị đơn có thể đưa ra các biện pháp đối kháng tạm thời Các biện pháp này có thể là dưói hình thức thuế đối kháng hoặc cam kết của nước xuất khẩu về việc hạn chế các biện pháp trợ cấp gây tổn hại hoặc tự nguyện tăng giá

Điều khoản đặc biệt: WTO có dành một số ưu đãi cho các quốc gia đang phát triển: vẫn cho phép các quốc gia có thu nhập thấp (dưới 1.000 USD) được tiếp tục trợ cấp các sản phẩm công nghiệp

1.4.2.6 Qui định về mua sắm chính phủ

Mua sắm chính phủ nhiều khi chiếm tỷ trọng khá lớn trong thương mại của các quốc gia và có tầm quan trọng đáng kể về mặt tài chính Một số tính toán cho thấy rằng mua sắm công của các nước thuộc khối OECD thường chiếm tới 10%-15% GNP của các nước này [23] Trong khi đó, vì nhiều lý do khác nhau, các quốc gia thường

có các qui định riêng cho những khoản mua sắm này như việc mua sắm của các Chính phủ được chỉ định đối với một số nhà cung cấp nhất định và các qui định về mua sắm chính phủ cũng có thể là các rào cản trong thương mại quốc tế Điều này vi phạm nguyên tắc tự do trong thương mại của WTO Hiệp định về Mua sắm chính phủ của WTO (Hiệp định GPA) chỉ rõ lĩnh vực mua sắm công của các nước thành viên phải được mở rộng cho cạnh tranh quốc tế, không có phân biệt đối xử và phải minh bạch trong quá trình mua sắm

Tuy nhiên, hiện nay mới chỉ có 28 quốc gia thành viên trong đó chủ yếu là các quốc gia thuộc nhóm “có mức độ phát triển nhân lực cao” theo chỉ số của UNDP tham gia kí kết Hiệp định này

1.4.2.7 Các biện pháp khác

Các qui định về thủ tục hành chính, đặc biệt là các thủ tục hải quan cũng có thể

là những rào cản gây khó khăn cho việc nhập khẩu hàng hoá Đó là các yêu cầu về thanh toán, như thuế nhập khẩu phải được thanh toán ngay, yêu cầu về kí quĩ và đặt cọc, qui định về vị trí thông quan Theo qui định của WTO, các quốc gia thành viên phải hạn chế tới mức thấp nhất phạm vi và sự phức tạp của các thủ tục xuất nhập khẩu, giảm thiểu và đơn giản hoá những yêu cầu về hoá đơn, chứng từ (GATT 1994, Điều 1i)

Đặc biệt, các biện pháp hạn chế thương mại được Chính phủ các quốc gia đơn phương áp dụng, mà Hoa Kỳ là ví dụ điển hình, đã vi phạm nguyên trọng nguyên tắc bình đẳng và tự do thương mại trong WTO Với các biện pháp này, WTO cho phép các thành viên được khiếu kiện lên Ban giải quyết tranh chấp của mình và áp dụng các biện pháp trả đũa

Ngoài ra, WTO cũng có các hiệp định riêng về vấn đề xuất xứ hàng hoá, vấn

đề các biện pháp đầu tư có liên quan đến thương mại, tuy nhiên trong điều kiện phạm

vi nghiên cứu của đề tài, hiện nay hoạt động xuất khẩu hàng hoá của Việt Nam chưa phải gặp nhiều các rào cản từ các loại hình này nên người viết xin được không đề cập đến

Như vậy, chúng ta có thể thấy rằng bên cạnh thuế quan là hình thức rào cản truyền thống còn có rất nhiều loại hình rào cản khác nhau trong thương mại quốc tế Chúng được xây dựng và áp dụng bởi các Chính phủ nhằm các mục tiêu chính đáng của các quốc gia như quản lý và điều tiết các hoạt động kinh tế, bảo vệ an ninh quốc gia, bảo vệ đạo đức xã hội, bảo vệ sức khoẻ của con người và động thực vật hay bảo

vệ môi trường Đồng thời chúng cũng được sử dụng vì một mục tiêu tối quan trong đó

là kiểm soát và hạn chế hoạt động nhập khẩu hàng hoá nhằm bảo hộ cho các ngành sản xuất nội địa Điều này là vi phạm nguyên tắc bình đẳng, tự do hoá trong thương mại WTO với tư cách là tổ chức điều hành hoạt động thương mại thương mại quốc tế hiện nay, khi phần lớn các nền kinh tế trên thế giới đều đã tham gia vào tổ chức này,