NGHIÊN CỨU VỀ SINH LÝ HỌC THẦN KINH CAO CẤP

Cơ thể của động vật được cấu tạo gồm nhiều hệ cơ quan có chức năng sinh lý nhất định, trong đó mỗi cơ quan có cấu tạo và chức năng sinh lý riêng biệt. Mọi hoạt động của não bộ đều thực hiện theo các qui luật nhất định, đó chính là qui luật hoạt động của hệ thần kinh cấp cao...

LỜI MỞ ĐẦU

Cơ thể của động vật được cấu tạo gồm nhiều hệ cơ quan có chức năng sinh lý nhất định, trong đó mỗi cơ quan có cấu tạo và chức năng sinh lý riêng biệt Mọi hoạt động của não bộ đều thực hiện theo các qui luật nhất định, đó chính là qui luật hoạt động của hệ thần kinh cấp cao Mọi hoạt động từ đơn giản đến phức tạp của động vật có hệ thần kinh đều được thực hiện bằng cơ chế phản xạ Động vật có cấu tạo

hệ thần kinh càng phức tạp thì số lượng các phản xạ càng nhiều, phản ứng càng chính xác, càng giúp cho sinh vật thích nghi với điều kiện thay đổi của môi trường

Đó chính là phản xạ có điều kiện Phản xạ có điều kiện được hình thành trong tự nhiên hay do con người tạo ra đều giúp cho động phản ứng để thích nghi tốt với môi trường, đồng thời để tồn tại và phát triển

Để hiểu hơn về các loại phản, cũng như để phân biệt sự khác nhau giữa các loại phản xạ có điều kiện, và ứng dụng nó và trong cuộc sống Đề tài của tôi tập trung nghiên cứu sự khác nhau giữa phản xạ có điều kiện cổ điển và phản xạ có điều kiện công cụ, cũng như ứng dụng của phản xạ có điều kiện công cụ vào giáo dục học Với trình độ và thời gian có hạn, đề tài này không tránh khỏi thiếu sót Rất mong sự góp ý của quý Thầy-Cô và đồng nghệp!

NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

A- NỘI DUNG NGHIÊN CỨU:

I- Phản xạ có điều kiện cổ điển

II- phản xạ có điều kiện công cụ:

III- Sự khác nhau giữa phau giữa phản xạ có điều kiện cổ điển và phản xạ có điều kiện công cụ

IV- Chứng minh phản xạ có điều kiện công cụ là hoạt động tích cực chủ động của bản thân để thích nghi với môi trường sống

V- Ứng dụng của phản xạ có điều kiện công cụ vào giáo dục học

B- PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU:

- Nghiên cứu bài giảng và sách Sinh lý học thần kinh(tập 2)(NXB-ĐHSP) của Cô Tạ Thúy Lan- Giáo sư, tiến sĩ khoa học

- Sưu tầm tài liệu và thông tin trên Internet

- Ghi nhận ý kiến thảo luận của nhóm có chung đề tài tiểu luận

- Tổng hợp, phân tích và chứng minh,

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

I- PHẢN XẠ CÓ ĐIỀU KIỆN CỔ ĐIỂN

1- Khái niệm

- Ví dụ: Bật đèn(chuông) + cung cấp thức ăn→ Chó tiết nước bọt

Bật đèn Chó vẫn tiết nước bọt

- Khái niệm: Phản xạ có điều kiện là các phản ứng được hình thành trong suốt quá trình sống để động vật thích nghi và tồn tại trước môi trường

2- Đặc điểm chung

- Không ổn định, chỉ xuất hiện trong những điều kiện ổn định, thay đổi theo điều kiện sống

- Đặc trưng cho từng cá thể sống trong những điều kiện môi trường khác nhau

- Không có vùng cảm thụ riêng biệt, kích thích có cường độ và thời gian kéo dài tối ưu tác động lên cơ quan cảm thụ và kết hợp với một phản xạ không điều kiện đều có thể tạo được phản xạ có điều kiện

3- Điều kiện hình thành phản xạ có điều kiện

- Sự trùng lặp về thời gian giữa tín hiệu (tác động kích thích có điều kiện)với tác nhân củng cố không điều kiện: ví dụ tín hiệu là ánh đèn( tiếng

chuông…); tác nhân củng cố là thức ăn Cả hai cùng tác động một lúc, là cơ

sở để hình thành được đường liên hệ thần kinh tạm thời- đó chính là luyện tập cho chó hình thành phản xạ có điều kiện

- Tín hệu phải xuất hiện trước và vô quan: Bật đèn trước khi cho thức ăn (không làm ngược lại)

- Tác nhân củng cố đủ mạnh về mặt sinh học(mới tạo được ổ hưng phấn mạnh trong các phần tương ứng của hệ thần kinh trung ương)

- Tín hiệu phải có cường độ vừa phải: ánh sáng bóng đèn( tiếng chuông )

Vì, nếu tín hiệu quá yếu gây khó khăn hoặc không thành lập được phản xạ

có đièu kiện, còn tín hiệu quá mạnh sẽ gây ức chế vượt hạn làm vô hiệu hóa vai trò xuất hiện của tác nhân củng cố

- Não bộ tỉnh tảo, hoạt động bình thường: sức khỏe của chó được đảm bảo, không bị kích động trước đó

3- Tính chất: Tính chất của phản xạ có điều kiện phụ thuộc vào tính chất của tác nhân củng cố không điều kiện

4- Cơ chế hình thành phản xạ có điều kiện

Theo quan điểm của Pavlôv, muốn hình thành được phản xạ có điều kiện thì phải hình thành được đường liên hệ thần kinh tạm thời đó chính là sự xuất hiện mối tương quan về mặt chức năng theo một qui luật nhất định giữa hai trung tâm hưng phấn trên bán cầu đại não

Việc hình thành đường liên hệ thần kinh tạm thời là một quá trình sinh lý dựa trên cơ sở những chức năng bẩm sinh của các cấu trúc thuộc vỏ bán cầu đại Trung tâm thị giác Trung tâm tiêu hóa

Ánh đèn-mắt Tuyến nước bọt Thức ăn-lưỡi

não.Tín hiệu và tác nhân củng cố không điều kiện đã làm cho các trung tâm thần kinh dưới vỏ hoạt hóa, giữa các trung khu dưới vỏ hoạt hóa cùng một lúc sẽ làm cho các cơ quan hưng phấn theo một hướng xác định do tín hiệu và tác nhân củng cố tạo ra và hình thành các đường liên hệ thàn kinh tạm thời Vị trí khu trú của quá trình hình thành đường liên hệ thần kinh tạm thời phụ thuộc vào mức độ phức tạp của phản xạ có điều kiện

Dựa vào sự thay đổi hình ảnh điện não đồ trong quá trình hình thành phản xạ có điều kiện mà người ta chia thành 3 giai đoạn khác nhau

Giai đoạn đầu: giai đoạn trước lan tỏa(chưa xuất hiện về mặt hành vi, trên não đồ

có những thay đổi về mặt biên độ và tần số của sóng điện não cơ bản)

Trung tâm thính giác Trung tâm tiêu hóa

Não trung gian

Hành tủy

Não trung gian

Hành tủy

Âm thanh-tai Tuyến nước bọt Thức ăn-lưỡi

Đặc điểm : Xuất hiện phản ứng mất đồng bộ.(hiện tượng chèn ép nhịp anpha) tại nhiều vùng trên võ não cũng như các trung tâm dưới vỏ, và xảy ra phản xạ định hướng Giữa và phản xạ định hướng với phản xạ có điều kiện đã hình thành mối liên hệ do chúng xuất hiện cùng một lúc, chúng liên kết hình thành một khối thống nhất, vì hoạt tính của nơron thuộc các vùng khác nhau trên võ não tăng lên khi có tác động của các kích thích

- Giai đoạn thứ hai: Giai đoạn pha lan tỏa

Đặc điểm: Xuất hiện các phản ứng hành vi có điều kiện đầu tiên, sự thay đổi trên điện não đồ sẽ trãi rộng trên vỏ não và lan tỏa xuống các trung tâm dưới

vỏ, giai đoạn này không chỉ kích thích có điều kiện mà cả các kích thích gần giống nó cũng tạo ra phản ứng trong giai đoạn này khái niệm khác nhau về mặt thời gian là chưa có nên phản ứng xuất hiện cả trong khoảng thời gian nghỉ giữa hai lần kích thích có và không có điều kiện

- Giai đoạn chuyên môn hóa: Giai đoạn tập trung

Từ lúc phản xạ có điều kiện xuất hiện bền vững, các biến đổi về mặt diện mạo yếu dần và thu hẹp lại,kích thích có điều kiện không gây ra phản ứng lan tỏa nữa mà nó chỉ tạo ra nhưng thay đổi khu trú ở những vùng nhất định tại đại diện của các tác nhân củng cố trên võ não Sự đồng bộ về mặt đại diện giữa các vùng đại diện của kích thích có điều kiện và của tác nhân củng cố trên vỏ não tiếp tục được duy trì, nó sẽ là cầu nối hai trung tâm với nhau, nhờ vậy mà việc lan tỏa của các quá trình thần kinh giữa hai trung khu trên võ não xảy ra được đễ dàng hơn Như vậy: Bản chất của đường liên hệ thần kinh tạm thời là

sự xuất hiện mối tương quan về mặt chức năng giữa hai trung khu hưng phấn trên võ não

II- PHẢN XẠ CÓ ĐIỀU KIỆN CÔNG CỤ

1- Khái niệm

 Ví dụ: Đặt con chuột vào trong mê lộ ở điểm cách xa máng ăn Sau một thời gian tìm tòi các đường đi lối lại trong mê lộ,con chuột đã tìm thấy máng ăn và đạp lên cần của nó để lấy ra những hạt thóc cần thiết cho mình, nhờ vậy mà cảm giác đói của nó được giảm đi Kết quả qua nhiều lần luyện tập con chuột đã nhớ đường đi, biết được cách đạp chân lên máng ăn(thủ thuật củ con chuột) để mở nó ra Hành vi mở máng ăn được tập luyện lâu ngày đã trở thành thói quen, là cơ sở hình thành phản xạ có điều kiện công cụ

 Khái niệm: Phản xạ có điều kiện công cụ là phản ứng tìm tòi một cách tích cực của cơ thể để vượt qua những vật cản nhằm đạt được những mục đích cần thiết cho bản thân trước sự khó khăn và cản trở của điều kiện môi

trường

2- Đặc điểm

- Chỉ hình thành từ các mối liên kết tại chỗ có vật cản

Trước lan tỏa Thay đổi hình ảnh điện

não đồ-mất đồng bộ Điện não đồ

Chỉ có phản ứng đối với

tín hiệu

Phản ứng đối với các kích

thích

Chuyên môn hóa Lan tỏa

Sơ đồ hình thành phản xạ có điều kiện

- Đặc trưng cho từng cá thể sống trong những điều kiện môi trường có vật cản cụ thể

- Vùng cảm thụ liên quan đến những vật cản

3- Điều kiện hình thành phản xạ có điều kiện công cụ

- Tác nhân đủ mạnh, cá thể cần phải tìm tòi và luyện tập tích cực mới có

- Cá thể phải hoạt động chủ động tích cực dưới hình thức thưởng- phạt

- Não bộ tỉnh táo, hoạt động tích cực, sức khỏe tốt

- Hình thành đường liên hệ thần kinh tạm thời giữa phản xạ tìm tòi với tác nhân củng cố không điều kiện

4-Tính chất: Tính chất của phản xạ có điều kiện công cụ không phụ thuộc vào tác nhân củng cố không điều kiện mà phụ thuộc vào vật cản

III- SỰ KHÁC NHAU GIỮA PHẢN XẠ CÓ ĐIỀU KIỆN CỔ ĐIỂN VÀ PHẢN XẠ CÓ ĐIỀU KIỆN CÔNG CỤ.

Phản xạ có điều kiện cổ điển Phản xạ có điều kiện công cụ Con vật không cần vận động(đứng tại

chỗ) cũng có được thức ăn.Qua nhiều

lần tập luyện đường liên hệ thần kinh

tạm thời được hình thành giữa tín hiệu

với tác nhân củng cố không điều kiện,

cái được củng cố là một tín hiệu

Con vật phải vận động tích cực (chạy trong đường hầm để tới chỗ đặt máng

ăn, húc mỏm vào máng, lấy thức ăn ) mới có được thức ăn, nếu không vận động sẽ không có được(dưới hình thức thưởng-phạt) Qua nhiều lần tập luyện đường liên hệ thần kinh tạm thời được hình thành giữa phản xạ tìm tòi với tác nhân củng cố không điều kiện, cái được củng cố là một phản xạ

Quá trình hình thành phản xạ là bị động,

phụ thuộc vào tác nhân củng cố(thức ăn)

Quá trình hình thành phản xạ là chủ động tích cực, phụ thuộc vào kỹ năng

vận động hay thủ thuật vận động(chạy trong đường hầm,đạp chân lên cần, húc mỏm vào máng, dùng tay lấy thức ăn và đưa thức ăn vào miệng )

Tính chất của phản xạ này phụ thuộc

vào tính chất của tác nhân củng cố

không điều kiện.(như ví dụ trên là thức

ăn)

Tính chất của phản xạ này không phụ thuộc vào tác nhân củng cố mà phụ thuộc vào vật cản(như ví dụ trên là đường hầm, cái máng )

Phản xạ vận động của cơ quan thừa hành

và của tác nhân củng cố là một( thức

ăn-phản xạ tiêu hóa)

Phản xạ vận động và cơ quan thừa hành của tác nhân củng cố là khác nhau (đường hầm,cái máng, thức ăn-hệ cơ và

hệ tiêu hóa)

IV- PHẢN XẠ CÓ ĐIỀU KIỆN CÔNG CỤ LÀ HOẠT ĐỘNG CHỦ ĐỘNG, TÍCH CỰC CỦA CÁ THỂ ĐỂ THÍCH ỨNG VỚI ĐIỀU KIỆN SỐNG

- Như ví dụ trên đã nói, khi đặt con chuột đã bị bỏ đói vừa phải vào trong mê

lộ cách xa máng ăn Nếu không lấy được thức ăn chắc chắn nó sẽ bị chết Chính vì thế mà nó phải chủ động tìm tòi đường đi để chạy trong mê lộ đến chỗ cái máng có đựng thức ăn, dùng chân đạp lên cần lẩy để mở nắp máng, sau đó húc mỏm vào máng để lấy thức ăn(là những hạt thóc),vì vậy mà cảm giác đói đã được giảm đi Hành vi tìm và mở máng ăn được tập luyện lâu ngày đã trở thành thói quen, đó chính là yếu tố của phản ứng tìm tòi thức ăn

mà con chuột phải luyện tập lâu ngày mới có

- Như ta đã biết, Loài Khỉ thích nghi với cuộc sống leo trèo và hái lượm Hình ảnh mà ta thường thấy ở nó là vắt vẻo trên cây, đuôi hoặc hai chân bám vào cành cây rất chặt, hai tay hái những chiếc lá non và hoa quả để ăn Nhưng không phải lúc nào thức ăn cũng ở gần nó, có khi thức ăn ở rất

xa(ngọn cây hoặc chóp cành)- nơi mà nó không thể dùng tay không để hái Chính vì thế mà nó phải tích cực tìm tòi và bằng mọi cách phải hái được những chiếc lá non, những chùm hoa quả đó qua bao lần tìm tòi và nó đã tìm ra một cách hiệu quả nhất đó là dùng những cành cây để khèo hái Kết quả là nó đã lấy được thức ăn để đỡ đói Trãi qua một thời gian dài tập luyện và đã hình thành được phản xạ có điều kiện công cụ ở khỉ Công cụ

ở đây là những cành cây mà nó lấy dùng để khèo hái, còn phần thưởng mà

nó có được là những chiếc lá non mơn mởn, những chùm hoa quả trĩu nặng kia Chính vì thế mà nó tồn tại, thích nghi với cuộc sống leo trèo và hái lượm

- Loài heo rừng sống ở thảo nguyên có thân hình thon thả, mỏm khá dài và mống vuốt rất nhọn Ngoài thức ăn là thân và lá cây ra nó còn thích nghi với cuộc sống đào bới để tìm rễ,củ Nhưng, ở thảo nguyên rộng lớn nó cũng

là con mồi hấp dẫn cho các loài động vật ăn thịt khác như Sói, Hổ, Sư tử…

Sự nguy hiểm luôn luôn rình rập và ập đến nó lúc nào không biết, vì ở thảo trống trải khó tìm ra chỗ để trốn tránh kẻ thù, qua bao lần bị săn bắt và số lượng ngày càng giảm đi, những con còn sót lại nó tìm cách tự vệ bằng cách là đào hang ngoằn ngoèo trong lòng đất (gần chỗ nó tìm thức ăn), mỗi khi phát hiện ra kẻ thù thì lập tức nó chạy xuống hang và kết quả là kẻ thù không vồ được Qua nhiều lần như thế và kết quả đã hình thành được phản

xạ tự vệ- đó cũng chính là phản xạ có điều kiện công cụ Công cụ ở đây là móng vuốt-chân và mỏm dùng để đào bới, vật cản là các lớp đất Nó đào càng sâu càng ngoằn ngoèo thì độ an toàn càng lớn, vì thế mà nó tồn tại và phát triển trên thảo nguyên bao la

Dân gian có câu:” trước cái khó sẽ ló cái khôn" Trong các trường hợp đã nêu trên, cái khó ở đây là điều kiện môi trường (chính là vật cản) như mê lộ-máng ăn đối với chuột; lá ,hoa và quả ở xa đối với khỉ, khoảng trống và kẻ thù đối với heo

Nếu ba loài động vật trên không tích cực và chủ động tìm tòi ra cách giải quyết là

để kiếm ăn và tự vệ thì nó sẽ bị tiêu diệt.(chết đói , bị kẻ thù ăn thịt) Qua những trường hợp đã nêu ta khẳng định rằng phản xạ có điều kiện công cụ là hoạt động chủ động, tích cực của mỗi cá thể thích ứng với điều kiện sống

V- ỨNG DỤNG CỦA PHẢN XẠ CÓ ĐIỀU KIỆN CÔNG CỤ VÀO TRONG GIÁO DỤC HỌC

Hiện nay với tốc độ phát triển của xã hội ngày càng cao, nhu cầu của cuộc sống ngày càng lớn, đòi hỏi một đội ngũ nhân lực hùng hậu cả về thể lực và trí lực Để

có được đội ngũ như thế thì trách nhiệm của nền giáo dục ngày càng lớn Muốn thành công phải có sự kết hợp chặt chẽ giữa nhà trường-gia đình và xã hội Bác

Hồ có câu nói nổi tiếng (Nhân chi sơ tính bản thiện,…phần nhiều do giáo dục mà nên)

- Ở gia đình: Muốn con cái có được kết quả học tập tốt,thì mỗi bậc phụ huynh phải rèn luyện và dạy dỗ con cái thật nghiêm khắc, không nên chiều chuộng con cái một cách dễ dãi, muốn cho và thưởng cái gì thì phải đưa ra mục tiêu để nó đạt được-đó chính là vật cản Thứ nhất là để tránh sự coi thường kết quả mà nó có được(cái mà cha mẹ cho) Thứ hai là tránh sự ỷ lại và lười nhác(không lao động, hoạt động tích cực mà có được) Thứ ba là tránh sự hình thành thói quen ích

kỷ(muốn gì- có đó)…

Ví dụ: Để được cha mẹ thưởng cho một chuyến du lịch trong hè thì con phải

cố gắng học thật giỏi, nếu không đạt được kết quả tốt thì bố mẹ sẽ không cho Sở dĩ

bố mẹ đưa ra điều kiện là để con phát huy tính tích cực chủ động trong học tập, phải tự thân vận động để đạt được phần thưởng cho chính mình.Trong trường hợp này vật cản của chuyến du lịch chính là kết quả học tập của năm học để có kết quả tốt thì đứa con phải vượt qua các kỳ kiểm tra và kỳ thi Mà để vượt qua các kỳ kiểm tra và kỳ thi thì phải cố gắng học bài-hiểu bài và giải được các bài tập từ dễ

đến khó Vậy công sức mà nó đổ ra để nhận được chuyến du lịch-phần thưởng cho bản thân là kết quả của một quá trình học tập tích cực Qua nhiều lần như thế, đứa con có thói quen là phải học tập tích cực để có kết quả tốt thì mới nhận được phần thưởng cho bản thân Từ đó mà kết quả học tập của con được duy trì và phát huy

- Ở trường: Trong mỗi trường học luôn phát động phong trào thi đua học tốt, dạy tốt, lao động tốt, đoàn kết tốt, kỷ luật tốt…Tất cả đều có hình thức thưởng-phạt rõ ràng

+ Về giáo dục tập thể: hàng năm có tổ chức sơ kết (cuối học kỳ) và tổng kết(cuối

năm), sự phát thưởng và nhận thưởng là một vinh dự lớn cho nhà trường Để có

được kết quả đó thì hội đồng giáo dục nhà trường phải tổ chức kiểm tra khảo sát chất lượng nghiêm túc và thường xuyên trong năm học để phân luồng học sinh, đồng thời tích cực tìm tòi, đổi mới phương pháp và biện pháp giáo dục và giảng dạy để học sinh lĩnh hội kiến thức một cách tốt nhất Nêu gương người tốt việc tốt

để học sinh học tập và noi theo Muốn có được thành tích tốt thì cả giáo viên và học sinh đều phải hoạt động tích cực chủ động Dần dần nề nếp giảng dạy và học tập ở trường ngày càng được củng cố, trường sẽ nổi tiếng hơn và phát triển ngày càng vững mạnh

Nội dung Hoạt động học tập Thái độ Kết quả

Tích cực tìm tòi

Sơ đồ hoạt động chủ động tích cực của học sinh

+ Về giáo dục cá nhân

Muốn giáo dục và dạy dỗ học sinh có hiệu quả, bản thân giáo viên phải là tấm gương để học sinh noi theo, đồng thời nghiêm túc trong giảng dạy, trong kiểm tra

và đánh giá, nói là làm, tuyệt đối không lý thuyết suông, thưởng và phạt phải rõ ràng và rạch ròi Khen và chê phải đúng lúc, đúng đối tượng…Nếu làm được điều

đó thì mới hình thành nề nếp học tập và rèn luyện ở học sinh