Nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn chọn lọc Tạ Duy Anh

Luận văn tốt nghiệp: Nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn chọn lọc Tạ Duy Anh

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Sau năm 1975, cùng với sự đổi mới của lịch sử đất nước, đời sống văn học Việt Nam cũng đang biến đổi hàng ngày với những cách tân đáng kể trên cả hai bình diện nội dung và hình thức Văn xuôi Việt Nam đặc biệt là truyện ngắn cũng có nhiều thành tựu

Trong những năm gần đây, đời sống văn học rộ lên sự xuất hiện của hàng loạt cây bút trẻ như Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Võ Thị Hảo,

Hồ Anh Thái, Nguyễn Ngọc Tư…Trong những tên tuổi đó không thể không nhắc đến tên tuổi của Tạ Duy Anh hiện đang được xem là một hiện tượng nổi bật, một cây bút sung sức với nhiều thể nghiệm văn chương táo bạo

Nhiều tác giả đề cập đến sự nhất quán trong tư tưởng nghệ thuật của nhà văn.Theo PGS.TS Mai Hương hiện thực trong tác phẩm đa dạng và nhất quán với quan niệm của Tạ Duy Anh viết về những cái xấu xa cái ác để hướng con người đến chân thiện mỹ

Tạ Duy Anh được thừa nhận là cây bút mới mẻ Ta có thể nhận thấy trong tác phẩm của ông một loạt sáng tạo trong điểm nhìn, kết cấu, tổ chức không gian thời gian Và với sự mẫn cảm bẩm sinh văn chương Tạ Duy Anh

có khả năng khơi gợi rất sâu vào những buồn vui của kiếp người Với những

truyện ngắn gây ấn tượng như Bước qua lời nguyền, Lão Khổ Tạ Duy

Anh được đánh giá cao Ông nhận được một số giải thưởng của báo Nông

thôn ngày nay, báo Văn nghệ quân đội Bước qua lởi nguyền là cuốn

truyện xuất sắc được Hội nhà văn trao giải ba

Cuộc đời của mỗi nhà văn, nhà thơ (dù ít hay nhiều) đều để lại những

“lưu ảnh” không hề phai mờ trong tâm hồn họ, Và Tạ Duy Anh tất nhiên cũng không phải là ngoại lệ khi ông cho rằng: “Nhà văn nào cũng tận dụng triệt để tiểu sử của mình khi sáng tác những cuốn máu thịt Thâm chí tôi con

không tin rằng mỗi nhà văn thực ra chỉ viết cuốn sách về chính anh ta” [4 ,trr2] Thực tế đúng như vậy, về ký ức tuổi thơ, về làng quê,về người cha khắc khổ, độc đoán và cay nghiệt đã thấm đẫm vào tâm trí nhà văn đến độ không thể nào “hong khô” được nữa, vì vậy chúng cũng làm ướt nhòe trăm trang viết của nhà văn.

Hầu hết những sáng tác của Tạ Duy Anh đều xuât phát từ quá khứ đau đớn của ông cũng như một thế hệ lớn lên trong hai lớp: thù hận dòng họ, thù hận giai cấp Bước qua lời nguyền là tác phẩm đánh dấu sự nghiệp văn chương Tạ Duy Anh trong thời kỳ đổi mới với khuynh hướng văn học đấu tranh phê phán xã hội, duyệt lại những sai lầm trong quá khứ “Lớn lên tôi bỏ quê ra đi tìm một chân trời khác, chủ yếu không chấp nhận định mệnh do cha tôi sắp đặt Ông là biểu tượng cho những gì vừa bi hài, vừa đáng thương nhất

có thể có ở số phận Ông cho tôi cuộc sống, niềm kiêu hãnh và cả những hồi

ức kinh hoàng về thời của ông Nhưng cũng chính cha tôi lại muốn bằng mọi cách cắt đứt mối quan hệ giữa tôi và quá khứ, bao gồm lịch sử, truyên thống văn hóa Ông rất khinh ghét tính hay mơ mộng của tôi”[3;tr5]

Tạ Duy Anh đã từng nói: “Nghệ thuật chỉ nên một mình, anh chỉ có giá

trị khi anh đi, anh tại ra con đường của riêng anh Tất cả cùng đi trên một

con đường thì vô nghĩa”[5;tr 5] Theo Tạ Duy Anh văn chương phải là thứ

sang trọng, lịch lãm,là bánh Biscuit đắt tiền và đương nhiên không phải ai cũng có thể có được nó Nghề viết văn là một nghề cao quý, không phải bất

cứ ai sinh ra cũng được trời phú cho khả năng thiên bẩm về văn chương, con

số may mắn đó rất ít Tuy nhiên, để trở thành nhà văn, trước hết đòi hỏi người viết phải bỏ nhiều tâm huyết sức lực để “nhả” ra được những con chữ chắt lọc từ tâm can mình Nhà văn phải biết chuyển “lượng sống” thành

“chất sống” nghĩa là chuyển những trải nghiệm đời thực thứ hai trong văn chương ở dạng cô dặc nhất,tinh chất nhất Ông quan niệm mỗi ngày sống là mỗi ngày đi thực tế và chấp nhận trải mình ra đễ viết Đó là quá trình khai

thác những vỉa quặng cuộc sống đã kết tinh trong bản thân người cầm bút là

sự “rút ruột nhả tơ” cho tâm hồn

Sáng tạo là công việc nghệ thuật cao cả, nó không phải là tháp ngà để nhà văn chạy trốn, phát ngôn tùy tiện, buông thả Tạ Duy Anh đặc biệt nhấn

mạnh đến sự nghiêm túc và tỉnh táo của nhà văn khi cầm bút: “Tôi không

bao giờ cho phép mình ngồi vào bàn viết mà thiếu sự nghiêm túc và tỉnh táo Khi viết, dù là bài báo tôi cũng chú ý từng chữ một Bất cứ một sự buông thả nào đều phải trả giá” [6;tr55] Nhà văn đứng trước trang giấy như đứng trươc một pháp trường trắng nghiệt ngã và viết như đã lĩnh một sứ mệnh từ trên trời, mỗi trang viết đều đầy ắp suy nghĩ và bản lĩnh nghề nghiệp Tạ Duy

Anh quan niệm rõ ràng về sự nghiệp cầm bút: “Viết văn đương nhiên là một

nghề, nó đòi hỏi chuyên môn sáng tác mang tính chuyên nghiệp cao”[7;tr3] Công việc văn chương, với ông được tiến hành theo những nguyên tắc nhất định, để thành phẩm tuân theo tinh thần nhất quán, để “đoạn tuyệt” tất cả những gì biến cá nhân thành con người hoàn toàn khác

Tạ Duy Anh không ngần ngại phơi bày trên trang giấy những thói hư tật xấu lừa lọc giả dối, những sự bỉ ổi, đê tiện của đời người để hướng con người đến một thế giới tốt đẹp hơn Đồng thời với sự phơi bày cái ác, nhà văn cảnh tỉnh con người đang đứng trước nguy cơ cạn kiệt tình yêu thương, bị tha hóa, bị nghiền nát Với thái độ tỉnh táo, lạnh lùng, ông sẵn sàng xát muối vào lòng bạn đọc chứ không vuốt ve, ca tụng, ru họ ngủ Giọng văn của ông là giọng gây hấn nhưng chủ ý của ông không khác gì là đánh thức cái thiện trong mỗi con người để giúp họ sống thật hơn với lòng mình, với cuộc đời

Tạ Duy Anh nổ lực tìm tòi đổi mới văn chương Có thể nói ông là người luôn thích “lao vào bụi rậm” hăm hở chinh phục những nẻo đường mới dẫu biết rằng đó là những nẻo đường mà người khôn ngoan tránh đi vào, nhưng

đó mới là thể hiện quan niệm trong sáng tác của mình Tạ Duy Anh không say mê văn học như một thứ danh vọng tiền tài quyền lực mà điều quan trọng hơn cả khiến ông say mê với nghề văn đó là có thể tìm thấy được thứ

ánh sáng riêng cho mình, thỏa mãn nhu cấu chia sẻ và được chia sẻ Ông khẳng định trong sáng tác của mình luôn có sự bứt phá vượt lên cái chuẩn mực thông thường để tồn tại “ Tôi luôn tìm cách phá bỏ thị hiếu thông thường của người đọc Thị hiếu tạo cho ta sự ổn định thẩm mĩ nhưng cũng chính thị hiếu ấy ngăn cản sự cách tân Tôi chấp nhận sự bài xích thậm chí là nguyền rủa để tạo ra một cảm nhận khác, một tư duy khác”

“Là tác giả của những tác phẩm luôn làm bạn đọc giật mình và suy ngẫm”, Tạ Duy Anh là một nhà văn trẻ và được dư luận quan tâm Tác phẩm của nhà văn họ

Tạ này ẩn chứa những giá trị nghệ thuật nào mà gây xôn xao dư luận như vậy, tạo

ra nhiều tranh cãi, khen - chê? Thực chất Tạ Duy Anh là ai? Những bàn luận về Tạ Duy Anh và sáng tác của ông đúng - sai ra sao? Qủa là, Tạ Duy Anh đã tạo ra một

“từ trường” riêng hấp dẫn và lôi cuốn đọc giả

Đi sâu tìm hiểu tác phẩm của Tạ Duy Anh, tôi thấy nó đặt ra được những vấn đề nghiêm túc về cuộc sống chứa đựng những giá trị thẩm mỹ mới mẻ của một cây bút trẻ khát khao sáng tạo Từ quan niệm hiện thực về con người cho đến cách tổ chức cốt truyện, ngôn ngữ, giọng điệu

Các tác phẩm của Tạ Duy Anh nói chung và truyện ngắn của ông nói riêng còn được lí giải trong văn là cái hiện thực được tạo ra bằng phí lí, bằng cái được coi là biểu hiện quan trọng của đổi mới nghệ thuật tự sự, qua dó làm toát lên giá trị nhân văn cao đẹp mà tác giả muốn nói Bên cạnh đó những đặc sắc nghệ thuật trong các tác phẩm của ông mang nhiều yếu tố mới

lạ Cho đến nay, Tạ Duy Anh vẫn không ngừng miệt mài sáng tác ra những tác phẩm gây chấn động văn đàn

Đó là lí do chính khiến em chọn đề tài: Nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn chọn lọc Tạ Duy Anh

2 Lịch sử nghiên cứu đề tài

Bằng chính vốn sống, vốn ký ức vô cùng phong phú, quý giá về làng quê

xưa nay mà mình không nhận ra, cứ lang thang đi tìm tận đâu Ông viết Lũ vịt trời, viết liên tiếp, viết liền tay một mạch vào những vỏ bao thuốc lá, chữ

bé li ti, dàu rin rít Sau đó ông cho ra đời liên tiếp nhiều tập truyện ngắn như

Bước qua lời nguyền (1989), Luân hồi (1994) Truyện ngắn Tạ Duy Anh (2003), Bố cục hoàn hảo (2004)

Tạ Duy Anh làm “cháy” báo Văn nghệ trên tất cả các sạp báo cả nước

bằng truyện ngắn Bước qua lời nguyền truyện ngắn được nhà phê bình

Hoàng Ngọc Hiến tôn vinh như là một cột mốc mở ra dòng văn học bước qua lời nguyền Bức tranh toàn cảnh nông thôn Việt Nam 1950- 1970 đầy máu và nước mắt, quặn thắt mối thù u ám truyền kiếp giữa hai dòng họ được giải thoát khỏi lời nguyền do chính họ tạo nghiệp, bừng sáng bởi tình yêu trong trẻo thành thiện say đắm bay bổng đầy chất thơ, chan chứa tinh thần nhân văn và đạo lý làm người với khát vọng bước qua lời nguyền Truyện ngắn của Tạ Duy Anh tiêu biểu tuyên chiến cho những định kiến chật hẹp trói buộc con người là lời kêu gọi văn nghệ sĩ tự do sáng tạo Và với tập truyện ngắn chọn lọc của Tạ Duy Anh càng chứng tỏ bản lĩnh của mình trên văn đàn

Các nguyên tắc phản ánh phong cách nghệ thuật, các yếu tố cấu thành tác phẩm của Tạ Duy Anh có những cải biến mới Phạm vi quy mô nhận thức về con người và các mối quan hệ giữa con người và thực tại thay đổi Không còn “bấu víu” vào làng Đồng xưa hay dựa dẫm vào cọng rơm cọng

cỏ, nhà văn thách thức mình trên trận địa mới, nơi phồn hoa đô thị lắm cạm bẫy cám dỗ Sự đổi thay ấy không chỉ thể hiện qua nội dung, trạng thái, tinh thần thời đại, từ phản ánh đời sống nông thôn đến phản ánh đời sống đô thị

mà còn thể hiện rõ nét qua nghệ thuật biểu hiện Nhà văn tự ý thức mình cần

có sự thay đổi, đó là phương thức để vượt thoát khỏi cái bóng chính mình.Nghệ thuật trần thuật đã xuất hiện từ rất lâu trong sự phát triển của lịch sử văn học nhân loại Tùy từng thời kỳ lịch sử và dòng chảy văn học mà phương thức nghệ thuật trần thuật thể hiện có phần khác nhau trong tác phẩm

Tuy nhiên trong một khía cạnh nào đó với Tạ Duy Anh, những công trình nghiên cứu mang tính chất chuyên biệt dường như chưa thật nhiều Những nhận xét, đánh giá chủ yếu đề cập đến vấn đề thể loại, đối tượng phả ánh

Trong công trình nghiên cứu Văn học Việt Nam sau 1975_Những vấn đề nghiên cứu và giảng dạy, nhà văn Nguyên Ngọc đã đánh cao truyện ngắn Tạ Duy Anh “có những truyện ngắn, chỉ mươi trang thôi mà sức nặng còn hơn tiểu thuyết trường thiên ”

Trong luận văn thạc sĩ khoa học của Trần Nhật Thu với đề tài " Thế giới nghệ thuật truyện ngắn Tạ Duy Anh ” cũng nói rằng văn Tạ Duy Anh chứa đựng những triết lí cuộc sống, những mới mẻ về số phận con người, nổi đau khổ và lòng hi sinh, tình yêu và sự khát khao hạnh phúc

Trong bài “ Tạ Duy Anh phát hiện một truyện ngắn trữ tình hiện đại trong một lời ca cổ xưa ’’rằng

Bố cục: Không chỉ chặt chẽ về kết cấu mà còn triển khai thể hiện nội dung, ý tưởng Đưa người đọc nhập cuộc ngay từ đầu nhưng lại không cho

họ dễ dàng khi bám theo nội dung

Ngôn ngữ hiện đại: Kễ ngắn gọn kiểu lời tạo ra những chiều liên tưỡng rộng lớn ngoài văn bản Với chỉ ngần ấy chữ mà gom được một không gian nhiều thời gian sự giằng co quyết liệt trong tâm trạng với nhiều nhân vật (người kể đối tượng vắng mặt, trăng, bến sông ) để cuối cùng là nội dung một tuyến tính vừa bí ẩn đa nghĩa

Trong bài “Dấu ấn hiện đại hóa trong Văn học Việt Nam sau 1986 ” Phùng Gia Thế viết : Đọc Tạ Duy Anh có thể nhận sự khai thác tinh tế đến run rẩy các điểm nhìn, sự chồng xếp các lớp thời gian, sự soi chiếu, góc nhìn khác nhau, các mô típ chủ đề, nhân vật Những cách tân nghệ thuật đó phải chăng đã ít nhiều làm thay đổi cách đọc văn học của công chúng và cũng từ đây bao ngỏ ngách của đời sống được xới lật bao tầng, vỉa tâm thức của con người được khám phá nhiều tìm tòi thử nghiệm được chứng thực ”

Ngoài ra người đọc còn tiếp xúc với Tạ Duy Anh qua những bài trả lời phỏng vấn được đăng báo chí trên internet như “ Tôi sẵn sàng trả lời cho sự mạo hiểm” chỉ thân xác không thôi thì rất đáng sợ “Tôi là người không dễ khuất phục” Nhà văn Tạ Duy Anh không từ bỏ góc gách quê nhà.

Hiện nay, công trình nghiên cứu giới thiệu về nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn Tạ Duy Anh chưa nhiều Tuy nhiên bấy nhiêu công trình và bài viết nhắc đến nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn Tạ Duy Anh ít nhiều cũng là mảnh đất hứa hẹn nhiều điều thú vị cho người viết Chính vì thế tôi chọn đề tài này

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cúu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Tập truyện ngắn chọn lọc của Tạ Duy Anh là những trải nghiệm và suy ngẫm của chính nhà văn trên chặng đường “xuôi ngược trần gian” Với thủ pháp nghệ thuật trần thuật độc đáo của một ngòi bút đầy tài năng Trên cơ sơ

đó, đối tượng khảo sát là tập truyện ngắn chọn lọc của nhà văn họ Tạ

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Chúng tôi nghiên cứu nghệ thuật trần thuật trong các sáng tác của ông qua đó

để làm rõ những nỗ lực trong quá trình cách tân nghệ thuật của tác giả

4 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình thực hiện đề tài, chúng tôi sử dụng một số phương pháp nghiên cứu như sau:

Phương pháp cấu trúc - hệ thống nhằm mục đích xâu chuỗi vấn đề, đồng thời chỉ ra được đặc trưng chủ yếu của nghệ thuật trần thuật trong văn học nói chung và truyện ngắn của Tạ Duy Anh nói riêng

Phương pháp thống kê - phân loại nhằm mục đích cụ thể hóa đối tượng phân chia đối tượng theo những tiêu chí nhất định giúp cho đánh giá trở nên tin cậy hơn Ngoài ra, trong quá trình xử lý đề tài, chúng tôi sẽ sử dụng một

số lý thuyết của phương pháp bổ trợ như phương pháp loại hình so sánh, thi pháp học để làm rõ thêm tính hệ thống của vấn đề nghiên cứu

5 Đóng góp của đề tài

Qua tìm hiểu, nghiên cứu nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn chọn lọc Tạ Duy Anh, đề tài đi sâu vào tìm hiểu thế giới nghệ thuật truyện ngắn của ông Thông qua đó, chúng tôi còn tìm hiểu những nét đặc sắc trong nghệ thuật mà nhà văn sử dụng trong tác phẩm của mình

Trên cơ sở khẳng định những giá trị tư tưởng nổi bật và nghệ thuật trần thuật đặc sắc trong truyện ngắn của Tạ Duy Anh, chúng tôi cũng đưa ra những nhận định bước đầu về một giai đoạn đầy biến động, phong phú nhưng phức tạp của văn học dân tộc

6 Cấu trúc đề tài

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, đề tài gồm 3 chương: Chương 1: Hình tượng người kể chuyện và điểm nhìn trần thuật trong truyện ngắn chọn lọc Ta Duy Anh

Chương 2: Giọng điệu trần thuật trong truyện ngắm chọn lọc Tạ Duy Anh Chương 3: Không gian trấn thuật trong truện ngắn chọn lọc Tạ Duy Anh

NỘI DUNG Chương 1:

HÌNH TƯỢNG NGƯỜI KỂ CHUYỆN VÀ ĐIỂM NHÌN TRẦN THUẬT TRONG TRUYỆN NGẮN CHỌN LỌC TẠ

DUY ANH

1.1 Người kể chuyện trong truyện ngắn chọn lọc Tạ Duy Anh 1.1.1 Người kể chuyện ngôi thứ nhất

Bất kì một tác phẩm nào cũng có một hình tượng người trần thuật của

nó Dưới hình thức người trần thuật tác giả “mách” cho đọc giả cần hiểu các nhân vật như thế nào, giãi thích những ý nghĩ thầm kín, những động cơ bí ẩn phía sau hành động của các nhân vật ấy có sức thuyết phục đến mức tối đa

về phương diện nghệ thuật Thông thường trần thuật tư ngôi thứ nhất diễn ra khi có một nhân vật tôi đóng vai trò kể chuyện từ đầu đén cuối Tuy vậy phương thức trần thuật với một cái tôi duy nhất khiến việc kể chuyện này trở nên đơn điệu để tránh lối kể chuyện từ một điểm nhìn.Truyện ngắn Việt Nam đương đại đã tìm cách làm mới hơn phương thức trần thuật ở ngôi thứ nhất trong nhiều tác phẩm câu chuyện không chỉ được kể ngôi thứ nhất mà

mở rộng ra ngôi thứ ba

Tạ Duy Anh thường sử dụng hình tượng người trần thuật ở ngôi thứ nhất

số ít Nhân vật này xưng “tôi” tức là anh ta đang kể chuyện về chính mình

và những việc có liên quan đến anh ta Đa số là Tạ Duy Anh dùng ngôi trần thuật này, theo thống kê của chúng tôi trong tuyển tập truyện ngắn chọc lọc

có tất cả hai mươi tác chín phẩm trong dó có trên hai mươi tác phẩm sử dụng cách trần thuật ngôi thứ nhất này

Theo lý thuyết tự sự học người kể chuyện ngôi thứ nhất được định nghĩa như sau: Dạng này câu chuyện được kể lại bởi một người kể chuyện hiện diện như một nhân vật trong truyện Người kể chuyện là một nhân vật ở cấp

độ hành động Người kể chuyện xưng tôi, trần thuật dưới hình thức lộ diện, công khai (tôi, chúng tôi, chúng ta, chúng mình) Người trần thuật là một nhân chứng đồng sự, nó vừa thuật truyện, đồng thời vừa tham gia vào câu chuyện mà nó kể Vì vậy, nó ở cấp độ hành động, chứng kiến, nếm trải Gọi

là, cái tôi trải nghiệm ở cấp độ hành động

Với phương thức trần thuật lộ diện, diễn ngôn của nhân vật xưng tôi thường hướng sự chú ý cùa người đọc vào chính mình Các dấu hiệu của nó thường thể hiện ở cách sử dụng các biện pháp tu từ, sự bộc lộ cảm xúc chủ quan Tức là nó có xu hướng giải minh bản thân của cái tôi Chính vì tính chất chứng kiến với tư cách là vai đồng lõa hay là đồng sự này, mà nhân vật trần thuật bị hạn chế tầm nhìn Nó chỉ kể điều nó biết, nó chứng kiến Nó không thể kể điều ngoài nó

Mặc dù, tầm nhìn của nhân vật trần thuật bị hạn chế, nhưng người kể chuyện lại có lợi thế bộc lộ chiều sâu nội tâm của chính mình cũng như các nhân vật mà nó hệ lụy Việc thay đổi hình thức trần thuật từ ngôi thứ ba - toàn năng, thượng đế trong văn học cổ điển đến việc sử dụng ngôi thứ nhất, trần thuật công khai, vừa chủ quan vừa khách quan, đã bộc lộ một khả năng khám phá chiều sâu của con người cá nhân trong văn học Roland Barthes gọi dó là cuộc hành trình giải phóng từ con người chức năng sang con người

cá thể - bản thể [5, tr.266]

Trong ngôi trần thuật xưng “tôi”, đặc biệt có một nhân vật “tôi” của tác giả với rất nhiều chi tiết tự truyện Đương nhiên, ta không thể máy móc đồng nhất nhân vật này với con người tác giả ngoài cuộc sống thực tế Điều này cũng từng được nhà văn Nguyễn Khải nhắc tới: “Người cầm bút chỉ chăm chú tới tính chân thật của tác phẩm nghệ thuật và anh ta phơi bày cả những thói xấu thầm kín của bản thân để đạt tới sự chân thật đó” Và dường như quan điểm ấy có phần trùng với nhà văn Tạ Duy Anh, có tác phẩm tác giả đã hóa thân vào nhân vật và tự bộc lộ vạch trần mình trong dòng suy nghĩ

có khi cả trong hành động của mình với người khác: “Mẹ kiếp, muốn văng

tục quá đi mất! Anh vội dụi mắt để che giấu thái độ hằn học Rồi bỗng anh thấy chua chát bởi ý nghĩ vừa vụt đến: không khéo nàng tiên cá của anh biến thành cô hàng cá ngồi dạng háng bán hàng ở chợ với chiến tích mỗi ngày cắt một trăm cái đầu cũng nên! Và“ Từ bực tức, hoang mang, anh thấy nhói lên nỗi lo sợ Anh hoàn toàn đủ tự tin để biết mình dang đưa nàng đi đâu” [4, tr.254] Có lúc nhân vật “tôi” lại tư nhận mình ngây ngô, ngờ nghệch”

Khi đi sâu khám phá nhân vật “tôi’ ta sẽ hiểu được một hình tượng khá đặc sắc cùa tác giả Tạ Duy Anh l;à một cái tôi đầy ý thức, luôn tự phân tích, xét nét và không ngần ngại “chườm mặt” trên trang viết Nhân vật “tôi” của

Tạ Duy Anh khá từng trải và luôn ý thức tỉnh táo nhưng đây không phải chỉ

là nhân vật chỉ biết triết lý về cuộc sống mà luôn có cái duyên kể chuyện đầy cuốn hút Giọng điệu trần thuật có lúc băm bổ, chì chiết nhưng lại có lúc cười cợt, châm điếm Hoặc bên trong cái thái độ thờ ơ, thản nhiên kia lại là một sự phấn khích đến nóng nảy đòi hỏi một sư thay đổi Có khi giọng kể nhũn nhặn lãng mạn nhưng trong đó là cả một sự nhạo báng đau đớn

Ta nhận thấy rằng hầu hết các tác phẩm của Tạ Duy Anh đều xuất phát

từ quá khứ đau đớn của ông cũng như một thế hệ lớn lên trong hai lớp hân

thù: hận thù dòng họ và hận thù giai cấp Truyện ngắn Bước qua lời nguyền

là tác phẩm đánh dấu sự nghiệp văn chương Tạ Duy Anh trong thời kì đổi mới khuynh hướng văn học đấu tranh phê phán xã hội, duyệt lại những sai lầm trong quá khứ Ngay từ đầu tác phẩm đã thấp thoáng bóng dáng của một điều dự cảm

“ Năm lên bảy tuổi, tôi đã được giáo dục khá cẩn thận về vị trí mà tôi đang chiếm một khoảng tỉ teo giữa cuộc đời mêng mông này Tôi phải nhớ rằng thành phần gia đình bần nông Dĩ nhiên bần nông là gì, nó khác địa chủ phú nông ở chỗ nào thì tôi không biết Đầu óc trẻ con của tôi làm sao hiểu những quy định phức tạp ấy.

Khi lật tập hồ sơ mỏng teo, có lẽ cũng đơn sơ như tâm hồn tôi, cô giáo dạy vỡ lòng, xinh đẹp như tiên sa, lẩm bẩm: “Thành phần cơ bản Được” Rồi cô trịnh trọng tuyên bố: “Kể từ hôm nay em có nghĩa vụ phải làm sáng danh cha anh mình”.

“Làm sáng danh cha anh mình” Nghe mù mờ mà hấp dẫn quá.”[4,tr.38]

Với tác phẩm đầu tay của mình Tạ Duy Anh đã muốn phá trói những ràng buộc của một truyền thống lạc hậu trong lối sống Sự thù hận làm mù trái tim con người, ngăn cản tinh yêu Nhà văn phản đối mãnh liệt sự kéo dài của thù hận hết thời này sang thời khác, như một sự kéo dài quán tính của một viên thuốc tròn độc hại chạy trên đường không ma sát Sự phản đối mạnh mẽ nhất, kẻ thù của niềm thù hận là tình yêu Thế hệ trẻ đòi được nói lên những khát vọng chính đáng của mình, khát vọng của một thời đã chiến tranh, những lỗi lầm lớn nhất, những bi kịch đau đớn nhất đều là trò chơi của lịch sử, nên cần phải loại bỏ cái rào chắn ấy của tầm mắt con người

“ Chưa bao giờ tôi căm ghét đồng loại đến thế Nữa đêm tôi lẻn dậy trốn khỏi nhà cùng với cây sàn bằng gỗ lim Đây rồi, sự ngu ngốc thói dởm đời,lòng thù hận đều vì những cây nấm độc này Tôi đập nát tất cả bảy miếu thờ để suốt đêm ẩy ngồi khóc thầm như kẻ bị ruống bỏ.

Bây giơ các vị nằm cả đây,nơi trước kia chỉ là cái gò con ngựa Bỗng dưng tôi cảm thấy cô đơn Đời người thật ngắn ngủi Đôi khi có cảm giác người ta chưa kịp để lại gì cho trần thế, đã mất hút trong sự lảng quên khăc nghiệt Không biết ở dưới mồ có còn vị nào chua yên giấc? Tôi tha thứ cho các người Bởi vì ngày ấy cũng đã mười năm Mười năm đủ cho tôi thấm nổi đau của cả mấy thế hệ mà số phận bị nhài nặn bằng một bàn tay phàn tục Giờ đây ở giữa sự hoang lạnh của khu nghĩa địa, tôi lại nhớ đến cái đêm khủng khiếp ấy.

Tất cả các vị đang nằm ở đây đều có mặt để xét xử chúng tôi Đêm ấy không có trăng nhưng đầy sao và hương thơm mùa màng tỏa ra từ đất Lần đầu tiên trong đời, trái tim tôi nóng như hòn than cháy ngùn ngụt trong ngực,

khi tôi biết cảm nhận sự kỳ diệu của da thịt Tôi và Qúy Anh, hai kẻ trong trắng như nhau, tội lỗii như nhau đã bước qua lời nguyền, đã ân xá cho nhau trong sự chứng kiến của các thiên thần Và đêm ấy các vị đã bọc chặt chúng tôi bằng giáo, mác, bằng nỗi căm ghét phi lí Dưới ánh đuốc các vị có thể thấy rõ dù chết chúng tôi cũng không rời nhau ” [4, tr.62]

Đoạn văn trên làm người ta liên tưởng đến cái không khí khải huyền trước ngày Chúa cứu thế Những tiếng nói mạnh dạn, nồng nhiệt còn có phần bồng bột thách thức lại một quá khứ u tối gieo thù hận

Như để rung thêm một hồi chuông thức tỉnh con người khỏi rơi vào cái vòng luẩn quẩn u tối của niềm thù hận, xoáy sâu hơn vào tính vô nghĩa của

nó Tạ Duy Anh không thỏa mãn chỉ với Bước qua lời nguyền, cần phải viết

thêm, cần phải viết nữa, viết cho đau đớn và riết róng hơn Thế nên, gần như

ta gặp lại tình yêu giữa Qúy Anh và cậu Tư Sự chống đối với quá khứ đầy thù hận ở người con gái vẫn là lòng thủy chung chờ đợi, ở người con trai là hành động bỏ nhà ra đi, phản ứng lại cả một thể chế xã hội và những cố chấp

đã ăn sâu trở thành căn cót trong con người Cậu Tư là nhân chứng cho một phép phủ định: tình yêu không thể chung sống với niềm thù hận Nó đòi được thanh lọc tuyệt đối, hay ít ra đấy là cái mà người ta cần hướng tới Thời đại của Romeo và Juliet đã chết từ lâu lắm rồi, cái chết của tình yêu mới cho hai dòng họ thấy rằng niềm thù hận không nảy sinh ra từ sụ sống Xét trên phương diện bản thể thì đó là sự bất lực của tình yêu Người ta vẫn nói đến một mô - tip tình yêu từ Shakespeare lan sang “lão Tạ” Nhưng đọc tác phẩm điểm nhấn lại không phải là tình yêu Tình yêu ở thời đại mới không chấp nhận cái chết để cứu vớt con người, nó đấu tranh đến tận cùng để cứu chuộc cho chính mình còn sống và những người xung quanh Hai Duy đã viết thư về cho cha: “ cha hãy trả lời con, giữa tình yêu và lòng thù hận nên chọn cái nào ? ”

Xuyên suốt nhiều tác phẩm của Tạ Duy Anh nhân vật xưng “tôi” Anh ta vừa là nạn nhân, là người “đã nếm trải nỗi khổ đau của những cấm đoán phi

lý và phi nhân tính”[4, tr.163], vừa là một đứa con ngang ngạnh “nổi loạn”, một “cái tôi” đang cựa quậy kiếm tìm con đường tự giải phóng.

Đúng như tên gọi của tác phẩm Bước qua lời nguyền hai nhân vật chính

cậu Tư và Qúy Anh đã gạt bỏ thù hận vượt qua lời nguyền của thế hệ cha

chú bằng tình yêu trong sáng Nếu Qúy Anh khấn nguyện: “Cậu và tôi và

những mùa vàng rực nắng, chúng ta cùng là con đẻ của một cuộc đời không thù hận” thì cậu Tư nhờ cánh diều tuổi thơ với tới bầu trời tự do: “Có cái gì

cứ cháy lên, cháy mãi trong tâm hồn chúng Sau này tôi hiểu đấy là khát vọng”[4,tr.97] “ Tôi hiểu rằng không ai đủ sức ngăn cấm được ước mơ Tôi

mơ tới một làng Đồng rồi đây sẽ không còn tăm tối, đói khổ Tôi mơ một đứa

bé đẹp như thiên thần, ngước cặp mắt trong veo hỏi tôi:

Cha ơi! Con là con người phải không cha?”[4,tr.17]

Mang theo ước vọng tự thoát, các nhân vật “tôi” trong Bước qua lời nguyền, Truyền thuyết viết lại đã ra đi Lựa chọn con đường ra đi không

phải bỏ quê hương mà vì ngột ngạt trước cuộc sống bị cầm tù bởi thù hận, họ

khát khao được giải phóng, họ đi tìm sức mạnh để “sẽ quay lại giải hạn cho

làng Đồng” Họ mang theo câu hỏi nhức nhối: “Qúa khứ ố mối mọt vàng, liệu bao giờ được hong khô?”

Tăm tối thù hận là bản chất của nhân vật là không khí làng Đồng trong sáng tác của nhà văn họ Tạ Con người tự gây ra thù hận, định kiến, biến những người quanh mình trở thành nạn nhân Rồi đến lượt kẻ gây đau khổ cho người khác lại phải chịu nổi khổ sở, dằn vặt Lời nguyền bao năm còn in nguyên trên những khuôn mặt đã gần tàn tạ: gương mặt người cha đau khổ,

bị vằm nát “Bố tôi gục xuống và khi ngẩng lên tôi tưởng như không tin vào

mắt mình: mặt ông bị vò nát bởi hàng trăm nếp gấp khắc nghiệt “Trên khuôn

mặt ấy tôi thấy lại quá khứ vật vã đẫm máu và nước mắt ”[4,tr.18] “Tóc ông bạc như cước, xơ xác như chiếc trán bị thời gian đào rãnh lô xô” [4, tr.53] Lão Khổ hằng đêm vẫn ngồi một mình bên chai rượu, lão như hóa đá,

tay đỡ vầng trán đồ sộ “để mặc nước mắt chảy lặng thấm trên má” Lão Hứa,

lão Tự một thời là lý trưởng địa chủ quyền sinh, quyền sát, đến khi cải cách

ruộng đất “sống lủi thủi như một con chó lạc loài”, “hiền lành nhu mì như

một hòn đất”, “gặp đứa trẻ lên sáu cũng nhất nhất đều lên tiếng chào trước” Rồi đến cái chết của họ cũng đầy tủi nhục, khốn khó

Lam lũ, tăm tối, ngu muội, thù hận đã hủy hoại tính người, tình người Nhưng họ không thể “bước qua lời nguyền” không thể quên được quá khứ để tha thứ cho nhau trong hiện tại Sự trìu mến của những ân oán quá khứ còn

vầy vật và kéo dài lê thê suốt đời họ “Hình ảnh những người thân của lão

vẫn như nằm ngổn ngang trước mặt lão, ở đủ tư thế chết, làm sao bắt lão quên đi cho được [4,tr.176] Dân làng Đồng thập thò miệng lổ mà họ vẫn thù nhau ác liệt, dọa chờ nhau dưới mồ và để lại những lời nguyền độ: “Còn làng Đồng thì còn mối thù với thằng Hứa và con cháu hắn”[4,t.r60] “ Những người đang sống sẽ đem theo nỗi căm thù xuống mồ Những người đã chết sẽ đội đất chui lên vạch trời ghi tội mi”[4,tr.213] “Không đời nào tôi quên được mối thù với ông Đời cha ăn mặn đời con khát nước là luật từ thời thượng cổ, không ai chối được [4,tr.118]

Suy nghĩ và hành động theo luật “đời cha ăn mặn đời con khát nước”,

“bố nợ con trả” là hệ quả tất yếu dẫn đến “ vòng trầm luân trần gian”,“đời

nọ làm tội đời kia,người này làm tội người khác ” Đây là cơ sở xã hội của

kiểu nhân vật sản phẩm của thù hận và định kiến, khi là tội đồ khi là nạn nhân Xung đột giai cấp sẽ không dữ dằn, tàn khốc đến thế nếu không hòa trộn với xung đột dòng họ và thù hằn cá nhân

Có một thế hệ trẻ ở làng Đồng như cậu Tư, Qúy Anh và biết bao nhân vật “tôi” đã nghĩ khác chỉ vì họ đã từng là nạn nhân của thù hận Hầu hết các nhân vật này đã chứng kiến bầu không khí ngột ngạt và “trải ngiệm nỗi khổ đau của những cấm đoán phi lí và phi nhân” Ngay từ khi lên bảy tuổi,

cậu Tư “đã được giáo dục khá cẩn thận về thành phần giai cấp về nghĩa vụ

làm sáng danh cha anh mình” [4,tr.38] Để cho con ghi mối thù vào xương

tủy, người cha hàng ngày bỏ công giảng giải, đã tái hiện một quá khứ đau

thương, khốn khổ “Mổi ngày một chuyện,lời kể của ông tuyệt vời như kể

chuyện cổ tích khiến tâm hồn tôi thấm đẫm những hồi ức kinh hoàng không bao giờ còn hong khô được nữa” [4,tr.41] “ Với riêng tôi và anh chị em tôi, đứa nào cũng thấm đẫm vào trì nhớ một câu bất hủ: lão Hứa và con cháu lão

trong Bước qua lời nguyền ngày càng cảm thấy “như bị ném vào tình thế

phải che chắn tứ bề Sẽ ứng xử ra sao cho ba vuông bảy tròn giữa nhưng người cứng đờ vì thiên kiến Sau bao năm có dịp ghé về quê mà “tôi” trong

Vòng trầm luân trần gian vẫn như bị bủa vây giữa “hàng trăm ý nghĩ

không được giải tỏa” của ông bố, đã chuẩn bị cho cả tình huống xấu nhất có thể nhưng không thể trút đi khối đá nặng cứ đè chặt đời ông, không thể xua

tan hình ảnh “mẹ tôi mặt tái nhợt, lắc đấu oán trách tôi” Lại một đêm tôi thứ

trắng Tôi nghĩ đến ông tôi Tôi nghĩ đến bố tôi Tôi nghĩ đến những kiếp người trôi nổi, tăm tối, thù hận.”[4, tr.68]

Điều thành công ở ngôi kể chuyện thứ nhât đã có lợi thế bộc lộ chiều sâu nội tâm của chính mình cũng như các nhân vật mà nó hệ lụy Nhờ ngôi kể này sự nếm trải của nhân vật trần thuật mà những ký ức tuổi thơ, tình yêu và

sự thù hận được tác giả chuyển tải một cách trọn vẹn và sâu sắc đến người đọc Mỗi nhân vật ra đi để bắt đầu một cuộc kiếm tìm Họ là những con người mang hi vọng sống mãnh liệt Trong sáng tác cua Nguyễn Huy Thiệp, nhân vật đi tìm cái đẹp như ý nghĩ cao quý nhất của cuộc đời Bao nhiêu nhân vật của Nguyễn Huy Thiệp đã chạy theo những giấc mơ, những huyền thoại đẹp đẽ Họ ra đi vì không hòa mình được vào cuộc sồng trì trệ, mòn mỏi, họ tìm kiếm những điều “thanh cao hoang tưởng” để bù đắp, khỏa lấp

sự trống vắng, thiếu hụt trong đời sống cùng thực tại

Nhưng nhân vật của Tạ Duy Anh luôn luẩn quẩn trong cái vòng luân hồi

được dệt thêu lên bằng lòng hận thù Trong truyện ngắn Luân hồi dường

như ở cái tên đã gắn với những thân phận cô đơn có từ kiếp trước và còn kéo dài triền miên ở kiếp sau

Nhân vât “ Tôi sinh ra từ những cơn mưa Vào một đêm sâu thẳm nào

đó, trong nỗi cô đơn khủng khiếp, cha tôi lang thang đi tìm một Miền khô ráo Ông đã nằm mơ thấy trước tất cả những gì sẽ diễn ra Trong cơn dập vùi của trời đất,ông thấy tôi mang hình một quả cầu lửa Mẹ tôi khi ấy giống như cọng cỏ úa vàng vì ẩm ướt đã giơ tay cầu nguyện Chiếc giường tre nấc lên bởi cuộc báo thù số phận, bởi nỗi đau đớn triền miên không thể giải thoát Bà tiên cảm tới một cuộc sinh nở rất quằn quại điều đó bắt đầu làm nên số phận.”[4, tr.133] Đây như là khúc dạo đầu của Tạ Duy Anh người dệt huyền

Trở lại trong sáng tác cua ông là những ký ức “làng Đồng bé nhỏ của tôi

đã từng một thời huy hoàng, giờ đây lầy lội, tăm tối, thù hận”, là “bờ cõi làng Đồng”, “thủy tổ của làng Đồng Tạ Duy Anh thường mượn giấc mơ để cho

nhân vật tự giác về sự trừng phạt Thức dậy sau giấc mơ các nhân vật như bừng tỉnh và ghê sợ cái ác, nhiều khi chính những hư ảo chập chờn, những

ám ảnh tâm linh là con đường ngắn nhất để tìm lại nhân tính và con đường phục thiện của con người

Trước tối tăm thù hận và tội ác thì tình yêu được coi là “phúc âm” duy

nhất còn lại để cứu chuộc và tha thứ Qúy Anh (Bước qua lời nguyền, hóa kiếp) không chỉ cứu ông bố khỏi một trận đòn “ hội chợ” mà cao hơn hóa

giải lòng thù hận như một con quỷ dữ trong “trái tim bé con” của nhân vật

“tôi” Với Qúy Anh nhân vật “tôi” bao giờ cũng có cảm giác của chàng hoàng tử trong truyện cổ tích Giữa bạo lực, tối tăm người con gái mang dáng dấp của một tiên nữ này, đã đem đến cho cậu Tư những giấc mơ thanh

sạch và khát vọng tự do “Đêm hôm ấy, sau một hồi hút chết vì mất trâu, tôi

nằm mơ được ngủ với cô tiên Chợt khi cô kéo đầu tôi vào ngực cô, có cái gì rút dọc sống lưng tôi Cô tiên cười và đưa cho tôi bông hoa thành lấy từ trong ngực cô” đó là những cảm nhận đầu tiên của một tâm hồn trong sánh và

chưa vấy bẩn bụi trần Sự kết hợp giữa giấc mơ và đời thực trong tác phẩm cua Tạ Duy Anh là một thủ pháp nghệ thuật quan trọng để khắc họa nhân vật Nó đưa người đọc lạc vào thế giới nửa hư, nửa thực tràn đầy niềm lo âu

và khao khát hoàn nguyên

vô tận nhân vật “tôi” Hình ảnh cha mẹ, bà nội, tiềng hú, những cơn mưa triền miên biểu tượng của sự lãng quên và ngưng tụ, đã được đánh thức dậy, vụt thăng hoa trong sự hòa hợp của hai cá thể: “tôi” và chị Giáo hóa

Sự đan cài quái đản với cái thường nhật khiền một số tác phẩm Tạ Duy

Anh rất gần với văn học phi lý Ở Ngôi nhà của tôi là nổi lo sự đầy phi lí

của người cha, là căn nhà được thiết kế dị thường đậm dấu ấn sự cợ hãi của chủ nhân nó Nhân vật “tôi” cũng như một tác phần thuộc về cái thế giới ẩm

ướt đó “Từ rất bé tôi đã khốn khổ với những cảnh hoan lạc do tôi tưởng

tượng ra và không ít đêm tôi thấy mình ôm trong tay một mụ chuột cồng mốc đầu “Mình sẽ thành chuột là cái chắc Ý nghĩ nay dần dần trở thành niềm mong đợi của tôi”[4, tr.203] Phản ứng của nhân vật trước sự biến dạng, sự

tha hóa là chấp nhận,thậm chí thành niềm mong đợi.Nó gợi lên một cảm quan bi đát một sụa bất lực như trạng thái tinh thần của nhân vật

1.1.2 Người kể chuyện ngôi thứ ba

Theo lý thuyết của Tự sư học định nghĩa người kể chuyện ngôi thứ ba câu chuyện được kể lại bởi một người không phải là một nhân vật trong truyện, người trần thuật nằm ngoài những biến cố, sự kiện của câu chuyện mà được nó kể lại Đây là kiểu trần thuật dấu mặt, không công khai lộ diên Người kể chuyện đứng đằng sau nhân vật để “bài trí, tổ chức, sắp xếp” câu chuyện.

Trong tác phẩm của mình Tạ Duy Anh sử dụng ngôi kể chuyện thứ ba này dược chia lam hai dạng Một dạng gọi là dạng người kể chuyện di sự - toàn năng: Anh ta đứng ngoài nhưng lại “lộng quyền” phán xét tất cả mọi vấn đề liên quan đến câu chuyện - gọi là biêt tuốt hay thượng đế.Dạng thứ hai là kể chuyện di sự- hạn định: Ở đây vẫn sử dụng hình thức trần thuật ngôi ba, giấu mặt, nhuưng không đóng vai trò thượng đế Người kể chuyện

bị hạn chế bởi tầm nhìn Thường thì, chổ đứng người kể chuyện ngang bằng, hoặc thậm chí bị nhân vật khống chế.Ở đây, sự hiểu biết của nhân vật, quy chiếu sự hiểu biêt của người trần thuật; ngược lại ở dạng dị sự toàn năng, sự hiểu biết của người trân thuật qui chiếu sự hiểu biết nhân vật

Dạng này phát huy vai trò người kể chuyện hàm ẩn Điểm nhìn đa chiều

và rất khó xá định rỏ ràng giọng điệu trần thuật Các tác phảm hậu hiện đại, dường như đang nghiêng sang xu hường lựa chọn phương thức trần thuật này Nhờ kiểu kể chuyện này, mà tác phẩm có thể đi sâu phân tích tâm lí nhân vật Nó dồn toàn bộ chức năng cung cấp thông tin, chức năng chứng thực sự kiện, củng như khả năng bộc lộ tư tưởng tác giả vào nhân vật chính

Vì vậy, hầu như điểm nhìn hướng nội, các hành đọng sự kiện bộc lộ qua việc miêu tả tâm lí nhân vật, nhiều hơn là kể lại sự kiện… [5, tr.264]

Tạ Duy Anh đi sâu nắm bắt và tái hiện hiện thực trạng nông thôn những năm cải cách ruộng đất Đó là không khí căng thẳng ngột ngạt đầy đe dọa của các vụ quy kết đấu tố kinh hoàng Ám ảnh suốt thời thơ bé của nhân vật

“tôi” trong Hóa kiếp là cảnh “Bố tôi vừa bị quy Quốc dân đảng bị trói ngồi

xổm cúi gầm mặt để tránh cơn phận nộ vẫn không thoát khỏi cái đập chân vào ngực ngã bật ngữa ra đất” Làng quê lên cơn sốt với sự hùng hổ của

những kẻ cho mình là đai diện cách mạng: “Chúng ông có nhiệm vụ phải bắn

chết sạch những tên như mày” Rồi những người đại diện cho cầm canh nảy

mực cán bộ người đầy tớ trung thành của nhân dân củng có những hạch sách nhũng nhiễu người dân nghèo đáng thương thấp cổ bé họng mà chẳng dám

hé răng kêu ca nữa lời “Ông tân “chủ tịch” ban ngày làm cách mạng, đấm

hộc máu mồn những người hôm qua là cách mạng thứ thiệt, ban đêm đi mò

ăn ở bất cứ nhà nào Lão thấy làm cách mạng được lợi nhiều quá Vì trước đây, gặp trẻ con, lão củng chắp tay cười hềnh hệch,cốt xin được cái gì nhét vào miệng Vậy mà lên chức chủ tịch, bao nhiêu thứ biến thành của lão Lão muốn uỵch ai cũng đố dám chống lại Có ai thây đêm hôm lão hạ buồng chuối hoặc nhét con gà vào bụng, khôn hồn thì dấp miệng lại Bép xép lão tố với Đội thì cả nhà lụn bại.”[4, tr.294]

Làng quê ấm ĩ với tiếng gào thét.Vậy đâu là nguyên nhân những nổi oan dậy đất biến mạng sông con người hành trò chơi? Các tác phẩm đã khai thác những vùng khuất tối của hiện thực, thẳng thắn chỉ ra: chính nhận thức non kém, bệnh chủ quan duy ý chí của những kẻ thừa hành đầy hái danh đã gây

ra những bức công ngang trái đó

Trước thói quan liêu hống hách đến mù quáng của kẻ cầm quyền ở xã, gần ngàn dân làng Cổ chỉ còn biết xót xa đứng nhìn làn mưa quất ràn rạt vào cánh đồng lúa chín Một mùa vụ bội thu phút chốc bị trộn lẫn với bùn “Chỉ chờ dứt mưa Lão Khổ đâm bổ ra đồng Hởi ôi lão úp tay lên mặt khóc rưng rức” nỗi đau của lão Khổ và người dân trước cảnh tai ương mà trời giáng xuống Miếng ăn đến miệng mà còn để mất không những thế chúng ta còn

thấy cả điều phi lý hơn Lần đâu tiên trong Lũ vịt trời người dân có dịp

chứng kiến kiểu công thức tính giá thuế vịt hay ho đến lạ lung Cũng lần đầu tiên ở vùng này được mua vịt trời chỉ vì có vịt trời là…không bị cấm đồng

Tạ Duy Anh đã nói lên cái mặt trái của chế độ củ bắt chẹt người dân trong cái vòng luẩn quẩn của sự nghèo khó, họ không thể ngóc đầu dậy nổi

để tự mình làm ra hạt thóc bằng với sức lao động mà họ đáng được hưởng

Kể cả khi họ tìm ra cho mình con đường thoát khỏi sự nghèo đói cũng không

thể tự mình quyết định lấy vận mệnh sổ kiêp đó Ở Hóa kiếp bi kịch của

người dân là từ một kiểu cán bộ cơ hội, là chủ tịch mà vẫn ăn cắp, ăn trộm, thô tục: hô cho đám đông mà hoài nghĩ nát óc mới bật ra một câu: “Tất cả tuyệt tự”(thay vì phải nói: “Tất cả trật tự”)

Những sai lầm ấu trĩ, căn bệnh dốt nát của cán bộ cải cách đã được Nguyễn Khắc Trường, Lê Lựu, Vỏ Văn Trực phân tích thật sâu sắc Các tác phẩm Tạ Duy Anh mang lại ấn tượng riêng đó là nổi đau của con người muốn chạy trốn quê hương mình Trở đi trở lại trong sang tác Tạ Duy Anh là những ký ức “làng Đồng bé nhỏ của tôi một thời huy hoàng, giờ đây lầy lội, tăm tối, thù hận” là “bờ cõi làng Đồng”, “thủy tổ của làng Đồng”, “kí ức làng Đồng là “ngày tôi rời làng Đồng ra đi”, là “thời đấy làng Đồng bốn mùa

có hội”, “làng Đồng cảu tôi bề ngoài vẫn thế, vẫn khép mình mặc cảm như chưa thoái khỏi cái án dày ải từ trăm năm về trước”…Bao nhiêu chuyện buồn bã xảy ra ở làng Đồng Tạ Duy Anh không ngần ngại phơi bày ra cái xấu xa của con người cả trong quá khứ và con người hiện đại Nếu một mặt

ám ẩn trong tác phẩm của ông là những đeo đẳng mặc cảm quá khứ thì mặt

khác ở tương lai trong Phở gia truyền con người hiện đại hiện lên với tất cả

những gì vốn thuộc về nó Với lợi thế là người kể chuyện ngôi thứ ba nhà văn đã đứng ngoài để quan sát một cách rỏ ràng những gì đang diễn ra trong

một quán phở bởi từ đầu “Hắn nghe người ta đồn khá nhiều về một quán

phở kỳ lạ Ai muốn ăn phải dậy từ sớm hoặc đến vào lúc đêm khuya”[4, tr.183] Một cảnh tượng vô cùng nhốn nháo không giống như chợ búa cũng

không giống với cảnh chen chúc mua hàng là cảnh xếp hàng để được một bát phở vào buổi sáng Nhưng người xếp hạng mua ăn phở vẻ bề ngoai mặt mủi

ai cũng béo đỏ ăn mặc tươm tất cỏ vẻ như họ là người trí thức hoặc ít ra cũng

là người đàng hoàng Vậy nhưng cái cảnh chen chúc tranh cãi để mua được một bát phở còn tệ hơn và càng không bằng cảnh xếp hàng để nhận tem

phiếu như thời bao cấp Cái phép lịch sự tối thiểu nhất cũng không có chổ ở ngay đây:

“ Mặc kệ luôn cả sự cãi cọ, tranh chấp chỗ đứng củ khách hàng Người này bảo họ đến lượt trước, người kia cãi lại, người khác thừa cơ chìa tiền ra khua vào tận mặt nhân viên nhà hàng và nếu nhân viên nhà hang còn chần chừ lập tức bị hạch sách ngay Trong thời gian ấy thể nào củng lại có ai đó lợi dụng chen lên, khoái chí với sự nhanh chân của mình mặc người phía sau nhắc nhở Mặc luôn những người phía sau nữa gào lên đòi lôi cổ kẻ chen ngang mất lịch sự ra”[4,tr.185] thật không thể tưởng tượng nổi cảnh tượng

như thế Thời đại này mà người ta còn hành động và cư xử với nhau như vậy Người kể chuyện có thể thâu tóm toàn bộ mọi sự kiện vào trong tầm mắt của mình và khách quan đánh giá nó như thế nào

Nhìn lại quá khứ, mối quan tâm lớn nhất của Tạ Duy Anh dồn tụ lại ở những kiếp người trôi nổi,bèo bọt,vật vờ Sáng tác của ông luôn vọng lên những âm vang khắc khoải, cất lên từ những cảm giác bị lưu dày, từ sự nhỏ

bé của thân phận con người Mổi tác phẩm là một sự cảm nhận đau đớn vể kiếp người ngắn ngủi Đi gần hết cả cuộc đời, lão Khổ nhận ra điều đó thật cay đắng Không những thế Tạ Duy Anh còn miêu tả trong trang văn của mình những kiếp người sống cô đơn, sống lạc lõng và lay lắt Mang trong mình những triệu chứng của một người có tâm lý không bình thường và hành động cũng không bình thường

Truyện ngắn Tội tổ tông mô tả khoái cảm man sợ của lão Đình khi đánh

nhau với bầy dơi quạ Bóng đêm tan loãng, lão trở lại lặng lẽ, lầm lủi như một pho tượng đá ngàn năm trơ trụi Ai có thể chia sẽ những “cuốn tâm sự” đắng ngắt của lão: “Cả cỏi nhân gian này tôi đố anh tìm đâu ra một thằng

người nào có số phận chó đểu như tôi Đến vợ con nó củng ớn…” Người

duy nhất được lão bộ bạch gan ruột cũng chẳng thể làm gì giúp lão Để tri ân lão Đình, “anh ta” viết những dòng tâm sự kính gửi ông Adam và Eva đang hạnh phúc ở cõi vĩnh hằng”[4, tr.126] Phải chăng đây vừa là cái nhìn phản

chính về sứ mệnh của nhà văn, vừa là lời cật vấn không khoan nhượng về ý nghĩa cuộc sống của mỗi người Cảm nhận sự mong manh của số phận con người với Tạ Duy Anh bao giờ cũng chất chứa những nỗi lo âu, khắc khổ ải Trong một khoảng khắc nào đó, nhiều nhân vật đã thốt lên : “Cuộc đời thật ngắn ngủi” Buồn thay đó là kết quả của chiêm nghiệm chứ không phải là cảm xúc nhất thời.

1.1.3 Người kể chuyện phối hợp đan xen

Từ phương diện nào đó, có thể nói sự đan xen và dịch chuyển liên tục người kể chuyện củng là một cách thức tạo nên tính phức điệu của phương thức trần thuật Theo đó văn bàn nghệ thuật trở thành một cấu trúc đa tầng khả năng phá vở tính đơn âm vang lên nhiều tiếng nói khác nhau

Có thể nói phương thức kể chuyện đan xen nhiều phối hợp đã tạo ra nhiều góc khuyết khác nhau làm cho đối tượng miêu tả trở nên đa chiều Và

có bao nhiêu người kể chuyện có bấy nhiêu sự việc cảm nhận Đó là là tư duy nghệ thuật mới mẽ của Tạ Duy Anh khi phối hợp cách đan xen kể chuyện này Ông đã điều phối đan xen nhiều cách kẻ chuyện, đan xen giúp cho người đọc hiểu được nhiều phía cạnh, tình cảm, những mối quan hệ éo le của nhân vật trong cuộc sống

Từ người kể chuyện là nhân vật tôi kể chuyện của chính mình đến kể những câu chuyện có những con người liên quan trực tiếp đến cuộc đời mình tình yêu và gia đình

Câu chuyện tình giữa cậu Tư và Qúy Anh được kể lại từ nhân vật tôi, tuổi thơ và cả những cì mà các bậc cha chú nhồi nhét vào đầu một đứa trẻ một thứ thù hận từ xa xưa bằng giọng kể của cha Cả những câu chuyện về cuộc đời khổ đau, sự mất mát đói khát của thế hệ trước nguyên nhân dẫn đến

sự căm thù hận cũng được biết qua lời kể của cha

“Bố tôi kể “ Chú Hai tôi chết vì thiếu đúng một bát cơm nguội Sau này

cứ vào ngày mồng 5 tháng 3 âm lịch bố lại dậy lúc nữa đêm, xúc một bát cơm nguội để trước mặt Ông ngồi lặng hàng giờ, mặt đanh lại như sắt thép Chú

Hai tôi chết quá rang thương Chuyện đó tôi thuộc lầu từ bé Mãi khi đã lớn thi tôi vẫn nằm mơ gặp chú, hoàn toàn do tôi tưởng tượng lại một cái khung bằng xương” Nhưng thôi, để yên cho bố tôi kể” Bây giờ người kể chuyện lại hướng vào người cha của nhân vật tôi “ Lần nào nghe bố kể, tôi và đứa em út đều chứa chan nước mắt Bố tôi bảo: “ Chỉ vì một bát cơm nguội mà chú mày chết.”[ 4, tr.47]

Trong tác phẩm Xưa kia chị đẹp nhất làng chị Túc qua nhân vật quần

chúng là dân làng Ở đâu qua con mắt dân làng nhân vật chị Túc quả là người phụ nữ đẹp cả người lẫn nết song nó cũng cho ta thấy quan niệm của người dân gian sự hoàn hảo luôn là tai vạ cho con người nhất là người phụ

nữ Con người chị Túc lại được hiểu qua nhân vật bé trai tức là người trần thuật có khi là cảm nhận qua bức thư của anh Kiều về chị Và ở đây ta thấy rằng tác giả đã đào sâu vào bi kịch tinh thần của người phụ nữ Viêt Nam sau chiến tranh Họ là những người vợ người mẹ người con gái đơị chờ người chồng, người con, người yêu một đi không trở về bằng những cách kể dịch chuyển mà người đọc cảm nhận được thấm thía nỗi đau thương của chị Cái cộng đồng mà chị đang sống lại không cảm thông với chị mà dửng dưng xâm xỉa châm chích chị Và đứa con chị đã có sau chuyến đi ra khỏi làng Tình yêu là đề tài muôn thưở trong những ngành nghệ thuật nói chung và văn học nói riêng Tình yêu trong chiến tranh là sự chờ đợi mõi mòn của người hậu

phương mà còn người ở tuyền tuyến “ Có thể chỉ lát nữa, tôi sẽ không còn

trên mặt đất này Trận bom ác liệt lúc chiều đã cướp đi khỏi tay tôi hai chục chiến sĩ Chắc chắn sẽ đến lượt tôi Chiến tranh là may rủi Là cuộc chơi đỏ _đen tàn khốc: Phải được cả hoặc mất tất! Nhưng hãy còn một lát nữa để tôi kịp chuẩn bị lần chót cho cuộc ra đi không bao giờ biết trước Giờ này trăng đang lên Thật kỳ lạ tôi có cảm giác tất cả đều bình yên, tưởng như chiến tranh bị đẩy lùi mãi, chỉ còn như một dư âm Và tôi chờ đợi Em có biết tôi chờ đợi điều gì không? Tôi chờ em bước ra từ vầng trăng Em sẽ băng bó

những vết thương, làm nguội lạnh mặt đất bởi vì em là vị phúc thần của những người lính trận như tôi ”[ 4, tr.18].

Qua tác phẩm này người đọc cảm nhận thấy khó phân biệt rạch ròi đâu

là nhân vật và người trần thuật Bởi người kể chuyện đan xen và phối hợp vừa cho người dọc cảm nhận từ những khía cạnh hiểu được các mặt của một

sự vật để có cái nhìn khách quan hơn Nhiều lúc tác giả phải “chen ngang” mới có cơ hội xuất hiện, đôi khi chỉ để đính chính hoặc giãi thích lối kể của nhân vật rồi lại bị nhân vật ‘‘thô bạo” ngắt lời Hay nhất là có thể cùng một câu chuyện mỗi người lại kể lại khác nhau, nhiều khi tưởng họ chẳng liên quan gì đến nhau song qua các câu chuyện ta như liên kết lại được mối quan

hệ mật thiết của chị Trong một kết cấu chặt chẻ ta nhận ra người nọ là một phần liên quan đến cuộc đời người khác, số phận người này liên quan đến người khác tạo ra một vũ trụ một xã hội thu nhỏ với sự đối lập tối sáng.Đây là một yếu tố bình dân trong tác phẩm của Tạ Duy Anh câu chuyện sôi động như thật cuộc sống mà nhân vật của ông kể lại hồn nhiên Một thời gian của một bà cụ đang ngoài 80 tuổi Phải chăng chính cuộc sống tâm hồn giản đơn của bà cụ đã giúp cụ sống khỏe và lâu như vậy Cụ sống một mình nhưng không biểu hiện dù mộ tí tì ti của sự cô đơn

Tạ Duy Anh là một người cô đơn và ám ảnh trong tác phẩm cảu ông là

sự cô đơn, cô đơn trong quá khứ và trong thực tại Chính vì vậy một niềm vui duy nhất của ông là được trò chuyện với người con gái trong tưởng tượng khi cầm bút Tạ Duy Anh đã tái hiện chân thực điều đó Chính sự cô đơn tuyệt đối ở những năm tháng đẩu đời đã buộc nhà văn phải tượng tưởng

ra một cô bạn gái, kiểu như một ý chung nhân làm lý do cho ông dầm mình vào những cuộc phiêu lưu đầy mạo hiểm Vâng, đúng quả như vậy hình ảnh nhân vật nữ xuất hiện rất nhiều trong sáng tác của Tạ Duy Anh Đó là những mẫu hình phụ nữ lý tưởng đẹp vả về hình thể lẫn tâm hồn Nhân vật Qúy Anh, chị Túc trong tác phẩm của ông đều là những bản sao của một bóng hình đẹp hoàn hảo mà nhà văn ôm ấp từ thửa thiếu thời Đó là Qúy Anh với

khuông mặt trong ve, cặp mắt trong veo và hai lọn tóc lắc lư bên má, là chị Túc với cặp môi chín mọng và đoi mắt như hai miếng cau bổ khéo Tạ Duy Anh đã trao gửi cho trọn vẹn khát vọng cứu rổi của mình.

Bằng cách đan xen phối hợp cách kể mà Tạ Duy Anh không ngần ngại phơi bày trên trang giấy những thói lừa lọc giả dối, những sự bỉ ổi, đê tiện, xấu xa của người đời nhưng lại là để hướng con người đến một thế giới tốt đẹp hơn Đồng thời với sự phơi bày cái ác, nhà văn cảnh tỉnh con người đang đứng trước nguy cơ bị cạn kiệt tình yêu thương, bị tha hóa và bị nghiền nát Với một thái độ tỉnh táo, lạnh lùng, ông sẵn sàng xát muối vào lòng bạc đọc chứ không vuốt ve, ca tụng, ru ngủ họ Giọng văn của ông là giọng văn gây hấn nhưng chủ ý của ông không gì khác hơn là đánh thức cái thiện trong mỗi con người, Tạ Duy Anh đã chứng tỏ là mộ nhà giải phẩu tài năng khi dám

‘mổ xẻ” đến tận cùng những “ung nhọt” trong tâm hồn con người để giúp họ sống thật hơn với lòng mình, với cuộc đời

Để khách quan nhà văn sử dụng cách kể này để người đọc có thể thấy rỏ cảm nhận của xã hội trước số phận chị Túc qua nhân vật quần chúng dân làng Ở đây qua con mắt của dân làng nhân vật Túc quả là người phụ nữ đẹp

cả người lẫn nết song nó cũng cho ta thấy quan niệm của dân gian là sự hoàn hảo luôn là tai họa cho người nhất là người phụ nữ Nhưng để hiểu đầy đủ về cuộc đời nhân vật này ra hiểu rỏ nội tâm chị Túc Chị là người phụ nữ giỏi giang, chị vẫn chưa có chồng mặc dù chị đã có rất nhiều người để ý nhưng

do chiến tranh những anh bộ đọi đó cứ mãi ra đi mà không trở về để chị cứ ngóng đợi mỏi mòn và cho đến khi chị quyết ra đi để tìm lại anh thì cái tuổi xuân của chị đã trôi đi mất, chị hiểu là anh không còn và chị quyết định có con với một anh thương binh có tâm tư giống người yêu chị để làm nguồn vui sống Ta không thể hiểu được nhân vật này nêu ta chỉ nghe cauis cộng đồng xoi mói độc ác đó,bởi họ đâu có biết sự bàn tán của họ có thể làm hại đến người khác mà ta phải thử đặt mình vào hoàn cảnh của nhân vật ta mới hiểu được suy nghĩ của chị Tại sao chị chọn anh thương binh mà không phải

là anh Hào, vừa đẹp trai là con nhà giàu, bởi chị nhận ra cái bản chất hèn nhát, không đứng đắn ở anh ta mà những cái đó dân làng đâu biết Thực ra ta

sẽ hiểu đầy đủ hơn về nhân vật này nếu ta nghe va hiểu như Thím của chị Túc và nhân vật bé trai tức là người trần thuật lại câu chuyện, bởi họ cũng là người trong cuộc và cũn có hoàn cảnh giống chị Túc và của cã những người phụ nữ Việt Nam trong thời kì ấy Qua đó ta thấy cách đan xen nhiêu ngôi kể

từ người trần thuật đến ngôi kể của chính nhân vật đã cho ta hiểu thấu đáo hơn về con người mang những số phận khác nhau

Có khi là dòng kí ức xen lấn nhau làm cho đọc giả cảm giác như được xem một bộ phim hoạt họa Và thấy rằng mỗi số phận con người là những

“mảnh vỡ”ghép lại đồng thời cũng chính là những rạn vỡ không chỉ ở đời sống bên ngoài mà trong nội tâm của họ

1.2 Điểm nhìn trần thuật trong truyện ngắn chọn lọc của Tạ Duy Anh 1.2.1 Điểm nhìn người kể chuyện

Một số ý kiến cho rằng điểm nhìn trần thuật là một mánh khóe hay là một thủ thuật trong việc trần thuật của tác giả Điểm nhìn trần thuật thể hiện

tư tưởng quan điểm của nhà văn Như vậy điểm nhìn trần thuật là khả năng nhìn nhận lý giải con người của tác giả hay được quy chiếu vào phương diện trần thuật trong cấu trúc truyện kể Đó là con người vô thức hay hữu thức, con người cá thể hay phi cá thể con người đơn nhất hay con người đa chiều Truyện bao giờ cũng kể từ một diểm nhìn nhất định và bởi một người kể chuyện nào đó Pospelov hẳng định vai trò quan trọng của điểm nhìn trần thuật tronh tác phẩm tự sự: “Trong tác phẩm tự sự điề quan trọng là tương quan giữa các nhân vật và chủ thể trần thuật, hay nói cách khác điểm nhìn người trần thuật đối với những gì mà anh ta miêu tả Thật ra trong các tác phẩm văn học chọn kiểu nhìn nào xuất phát từ điểm nhìn nào để người kể chuyện kể kại chuyện chính là do cách tổ chức “truyện” có dụng ý của nhà văn Dù nhà văn kể với tư cách là người kể chuyện hàm ẩm hay trao quyền cho nhân vật xuât phát từ mọi điểm nhìn đều thể hiện được (trực tiếp hay

gián tiếp) Quan niệm tư tưởng thái độ của chủ thể sang tạo Trong nghệ thuật kể chuyện có những tác phẩm phối kết nhiều điểm nhìn hoặc luân phiên trượt điểm nhìn tư ngôi kể chuyện thứ nhât, hoặc ngôi kể thuă ba hay

Việc nhà văn sử dụng điểu nhìn như thế nào nó gắn với quan điểm và khả năng luận giãi của con người trong từng thời kỳ văn học Vơi Tạ Duy Anh ông đã sử dụng điểm nhìn của mình trên rất nhiều bình diện và điểm nhìn người kể chuyện mang đến nhiều thành công về nghệ thuật cho các tác phẩm của ông

Cái nhìn hiện thực trong quan niệm trong sáng tác của Tạ Duy Anh không phải là cái nhìn xuôi chiều dễ dãi, lạc quan Với tin thần nhìn thẳng vào sự thật nhà văn luôn có xu hướng đi sâu vào những vấn đề gai góc Ông khẳng định: “Mỗi có nhân đều có mỗi cái nhìn hiện thực được quy định trước hết bởi môi trường sống, khả năng nhận thức, những ám ảnh về hạnh phúc và tương lai mà họ trải qua, chiều hướng tư tưởng mà họ theo đuổi nó thuộc về sự bí ấn cá nhân, không thể lí giải bằng cách quy định bịa đặt chủ quan như phần lớn những nhà nghiên cứu thô thiển vẫn làm Tôi được chuẩn

bị từ chính cuộc đời để khai thác hiện thực như những gì mọi người cho là gai góc” [10, tr.162] Có nhà phê bình khẳng định: “Văn chương của anh bao giờ cũng đau đáu riết róng chuyện tàn ác liêm sĩ và vô lương” Tạ Duy Anh từ điểm nhìn của người kể chuyện đã khai thác dẫn lối cho bạn đọc hiểu

về nhiều khía cạnh của cuộc sống và tuổi thơ của chính ông “Sau trọn mười

năm kể từ ngày khóc thầm ra đi tôi lại trở về cái nơi ghi dấu tuổi thơ cai đắng cảu tôi Bố tôi già đi ghê gớm Tóc ông bạc như cước, xơ xác trên trước trán

bị thời gian đào rãnh lô xô Em út tôi lớn phổng thành một thiếu nữ xinh đẹp Mười năm trước, chính nó từng họa theo lời bố tôi để thét lên: “ Anh hèn hạ lắm! Anh cút đi cho bớt tai tiếng” Lúc đó nó mới nười hai tuổ, nổi tiếng là đứa bé có bản lĩnh Nó giống bố tôi như đúc về hình thức lẫn tính cách Giờ đây em tôi,con bé chỉ thích đeo kiếm đóng vai nữ tướng hồi bé, vồ lấy tôi khóc nức nở”

Nhờ điểm nhìn trần thuật này mà nhà văn đã vẻ lên một thế giới trong

một làng “Đồng” chứa nhiều sự thù hận Ở nơi đó vẫn hiện lên một tình yêu

vượt qua cõi rào cản định kiện luân lí đời thường do các bậc cha chú truyền lại Người kể chuyện chính là tác giả đồng nghĩa cùng chung một điểm nhìnTác giả chỉ xuât hiện trực tiếp,chỉ xưng danh khi dùng những lời lẽ “bao biên” cho hành động ghi chép lại và kể lại của mình, củng như muốn thâu thóm toàn bộ tác phẩm để rút ra vài giả thiết về số phận nhân vật Điểm nhìn người kể chuyện bằng cách kể chuyện này sức mạnh ý chí chủ quan mà tác giả đã vạch trần cái long tin ù quáng của kẻ khác để mưu cầu lợi ích riêng của mình Dạng nhân vật này có vẻ đông hơn và nhiều biến tướng tinh vi hơn chính cuộc đời thực hiện nay Có khi nó chỉ là đai diện là cá nhân nhưng

có khi nó là cả một cộng đồng Trong truyện ngắn Xưa kia chị đẹp nhất làng

có một nhân vật là Quần chúng

Khi cơ chế tổ chức lỏng lẽo, sơ hở, khi người dân hiền lành cam phận và cấp trên quan lieu là bọn này có cơ hội “kiếm chác” tốt nhất Đó chính là nhân vật đóng vai trò nguyên đơn kiện ông già dạy thú, nhân vật này đã tận dụng được mọi cơ chế để tăng tiến và long tin cậy của cấp trên và dần lao vào một căn bệnh mà loài người vẫn gọi là thành tích, công thức, nhân vật này đã hành động và nói năng theo đúng công thức của nhà lãnh đạo và kết cục là anh ra rơi vào một căn bệnh không hiểu tiếng người

Con người với bản chất là ích kỷ, thờ, thường ngoảnh mặt đi, “không dính” vào những vụ lôi thôi có thể gây phiền hà chi mình cũng như chình hắn, con người

vụ lợi, ưa nói xấu nên sẳn sang bôi nhọ, phết hồ vào những điều hắn biết, vì sợ sệt,

vì quyền lợi, vì vô tình, vì ác ý…Vì tất cả những lý do có thể mượng tượng được Cho nên anh có thể là anh mà cũng có thể là người khác, không ai nhận diện được

ai cũng như chẳng ai tự nhận diện được mình

Chúng tôi cho rằng phê phán quan niệm duy lí qua các mẫu người trên cũng chính là để đi đến quan niện đầy đủ hơn, hợp lí hơn về con người bởi

nó góp phần thức tỉnh chân lí mà trước hết thức tỉnh trước quy luật muôn thuở của cuộc sống đó là quy luật tự nhiên

1.2.2 Điểm nhìn của nhân vật

Nhân vật văn học là phương tiện tất yếu và quan trọng nhất giúp nhà văn khái quát các tính cách xã hội và mảnh đời sống gắn liền với nó tài năng của nhà văn là gắn cái điểm nhìn của nhân vật vào trong tác phẩm với những sáng tạo Thế giới nhân vật trong sáng tác của ông có một ý nghĩa đặc biệt Chính ở đây Tạ Duy Anh đã cho thấy một khả năng của nhân vật đặc biệt Qua thế giới nhân vật rõ hơn những kiến giải của nhà văn về con người (con người là ai? Vì sao nó đau khổ? vì sao nó tha hóa?) cũng như ghi nhận nỗ lụa thể nghiệm cách viết để đem đến cho bạn đọc một kinh nghiệm thẩm mỹ mới của nhà văn

Điểm nhìn của nhân vật đóng một vai trò quan trọng trong tác phẩm Tạ Duy Anh mang những đặc trưng riêng Gắn với quan niệm về hiện thực và con người điểm nhìn nhân vật cũng là phương tiện biểu hiện bà soi chiếu trung thực thế giới tinh thần của nó Trong thế giới của nhân vật chúng đối thoại với nhau Điểm nhìn và ngôi kể liên tục dich chuyển, thay đổi Các nhân vật chình đều có khả năng thay thế chỗ nhà văn trong việc kể chuyện Mỗi cá nhân như một “nguyên tử” được dặt vô số các giao điểm Nó tự kể

chuyện mình kể về cái nhìn của mình với người khác Trong tác phẩm “Xưa kia chị đẹp nhất làng” ta nhận thấy ở đây có thể thay thế bằng rất nhiều

điểm nhìn và cách điểm nhìn khác nhau Có khi là điểm nhìn của một người trần thuật đầy tính triết lí, có khi là điểm nhìn của người mẹ trẻ, có lúc là điểm nhìn của đứa bé nhưng cũng có khi điểm nhìn lại được đặt trong chình nhân vật cgh Túc Tạ Duy Anh đã tạo cho người đọc một cảm giác đầy đủ khi theo dõi diễn biến một câu chuyện bằng các điểm nhìn khác nhau ở cả bên trong và bên ngoài.

Từ điểm nhìn của nhân vật con người luôn bị ám ảnh bởi nỗi cô đơn và hoài nghi trước cuộc sống Con người cảm thấy lạc loài, họ sống khép kín, mất khả năng giao tiếp, không thể hòa hợp với thế giới xung quang Họ khủng hoảng niềm tin và đức tin về cả tương lai và thế giới Cô đơn là kết quả của sự hoài nghi trước cuộc sống Con người cô đơn trong bức tường thành cá nhân mà họ chứ ai khác dựng lên Nhà văn không dặt nhân vật ủa mình trong mối quan hệ với cộng đồng và có cùng nhận thức về cuộc sống

mà ngược lại,con người luôn mâu thuẩn, xung đột gay gắt với xã hội và chính sự cô lập giữa mọi người đã dẫn đến kết thúc bi thảm của nhân vật trong cuộc chiến sống còn Giữa hiện thực xã hội còn bề bộn lo toan và hoài nghi ấy, con người với một niềm hi vọng nhỏ bé của mình vẫn miệt mài trên hành trình tìm kiếm ý nghĩa đích thực của cuộc sống Khát vọng và tham vọng luôn thúc đẩy con người hoàn thiện, dựa trên cái siêu tôi Trạng thái nhân vật vì thế mà vô cùng phức tạp, biến chuyển không ngừng Mỗi con người, mỗi số phận, mỗi lớp nhân vật đều biểu trưng rõ nét cho tính cách hai mặt trong chiều sâu tâm khảm

Nếu đối thoại là một cách để nhân vật tự bộc lộ tính cách thì nhân vật trong sự đối mặt của nó với người khác thì độc thoại là khu vực ngôn ngữ nhại cảm đẻ nhân vật tự nói lên chính mình Đối thoại trở thành thủ pháp nghệ thuật hiệu quả khi diễn tả quá trình tự ý thức của nhân vật,cho phép đi sâu vào thế giới nội tam đầy bí ẩn của nhân vật

“ Tôi đến ngồi bên chiếc tràng kỷ nhãn bóng, dối diện với bố tôi:

Mười năm anh đi những đâu?

Anh thấy nó rộng hay hẹp

Chưa vượt biên chứ?

Tôi vẫn im lặng, bắt gặp cái nhìn chia sẻ tù sau cánh cửa của em gái tôi Tiếng bố tôi vản đều đều:

Mười năm anh học được cái gì mang về?

Có học được nhiều thứ Nhưng thứ quý nhất mà cuộc đời con là biết tự định đoạt lấy mình.

Nghe nam nhi đấy Giỏi!”[4, tr.42]

Qua cách đối thoại trên ta thấy ông bố dùng những lời lẻ sắc lạnh để nói với con trai mình sau mươi năm xa cách Có thể thấy tính cách của ông rất cứng rắn không nói là độc đoán

Điểm nhìn nhân vật còn là lời độc thoại thường gắn với kiểu nhân vật tự

ý thức, với những trạng thái tâm lý tử tưởng căng thẳng Có thể thấy nhiều tác phẩm Tạ Duy Anh có điểm song trùng giữa “tôi”_nhân vật_người kể chuyện và hình bóng cái tôi tác giả Sự chuyển hóa, hòa nhập này khiến mạch tự sự như những lời tự bạch của nhân vật

Lời độc thoại nội tâm của Khổ thể hiện những luồng tư tưởng, tình cảm trái chiều rất tạp trong cùng một con người Chân dung nhân vật hiện lên qua gương mặt khắc khoải day dứt, căng thẳng suy nghĩ Lão luôn suy nghĩ làm

sao cho cuộc sống đỡ khổ “Lại những đem Lão Khổ thức trắng Lão đã từng

chăn vịt thuê với nhà chánh tổng những năm trước cách mạng Một mình một thuyền, lão làm chủ cả mấy cánh soi trên soi dưới Chánh tổng bỏ tiền mua vịt còn bỏ sức và tài nghệ sông nước Đã chăn chia phải chăn hàng ngàn con mới bỏ”[4, tr.282].Trong dòng độc thoại của lão có thể nghe thấy giọng của

thời đại, nghĩa là quan điểm thống trị của thời đại lịch sử mà lão đang sống

“Này, tôi muốn biết cái “ tập thể” ấy là những ai? Lão Khổ u uất quá nổi xung.

- Có những vấn đề bác chỉ nên biết mình cần phảir chấp hành,thế là đủ

và cháu mong bác làm gương cho người khác Chả gì ”[4, tr.279]

Một điều dễ nhận thấy trong cách xây dựng nhân vật của Tạ Duy Anh là nhà văn ít chú ý đến việc miêu tả ngoại hình nhân vật Ông củng không tập trung vào tính cách nhân vật Ông đặc biệt chú trọng tổ chức ngôn ngữ đối thoại, độc thoại của nhân vật Miêu tả nhân vật khi đang đối thoại, để nhân vật tự nói về mình qua độc thoại là một sở trường nhà văn

“Tại sao lão ác thế?

- Tôi van cậu Tư.Thì nhà ông đã đòi đủ ở tôi rồi mà!

- Chưa được bao nhiêu Hôm nay lão phải trả nốt.

- Tôi tiến lên,gí thanh nứa vạt đầu vào cổ lão Hứa.Lão địa chủ xưa kia vội đưa tay túm ngang chiêc que.

- Kìa cậu Tư tôi cắn rơm cắn cỏ lạy cậu Cậu thử hỏi ông nhà xem, có phải co lúc tôi đã tử tế với ông nhà không?

- Còn ông ta và chú ta, lão tử tế thế này à?

- Cậu Tư ơi! Lão Hứa cuống quýt đẩy thanh nứa đang bị tôi ấn mạnh thêm- Cậu cứ lớn lên đi cậu sẽ hiểu tôi chả là cái gì trước số phận,trước thời thế Tôi có trực tiếp đánh ông cậu đâu Tôi có trực tiếp chôn sồng chú cậu đâu Cuộc đời củ nó ắt phải thế”.Qua một cuộc đối thoại của nhân vật nhưng

người đọc củng cảm nhận được chế độ của một thời các mối quan hệ trong một làng Các quan hệ mới và củ như đối đầu lẫn nhau không bên nào chịu nhường bên nào có lẻ con người sống trong mổi thời điểm lịch sử có mổi cách nhìn khác nhau về lối sống củng như cách cư xử vơi nhau sẽ khác

Qua cách kể của nhân vật tôi hình ảnh người cha xuât hiện rất nhiều trong các truyện ngắn của Tạ Duy Anh và bao giờ nhân vật “tôi” cũng luôn

tỏ ra sợ sệt, cam chịu và phản kháng trước những thái độ và hành động của người cha và tất cả những gì có liên quan đến ông hiện diện như một ký ức

ẩm ướt,đầy ám ảnh: Trong Ngôi nhà của cha tôi“Nó giống như một cái lô

cốt hay cái gì đó hao hao,chẳng hạn ngôi nhà hầm Nó có vẻ thô kệch,lì lợm của khu phạm nhân lại vừa gợi nét uy nghiêm của pháo đài Những lỗ nhỏ đen xì trải ra ở khắp nơi luôn luôn ẩm tối suốt thời thời thơ bé”[4, tr.202] hay

với Luân hồi “Không phải vô cớ mà hễ thấy tôi, cha tôi thường nghiếng

răng trèo trẹo bởi ông phải nhớ những hình ảnh thê thảm mà ông không sao xóa đi được Chính ông đã cho tôi một ký ức ẩm ướt”[4, tr 210]

Từ điểm nhìn của nhân vật con người nhưng được mở rộng ra phạm vi

xã hội cho ta thấy trong cuộc sống hiện đại con người dường như chỉ đi làm lại những việc vô nghĩa khiến nó như một cái vòng lẩn quẩn không có lối ra

và chính con người cứ vô thức làm việc đó mà không biết mình đang làm gì

và cò ích gì không Trong tác phẩm Phở gia truyền thì cũng chẳng có gì đặc biệt nhưng những con người thành thị cứ đổ xô đi chen chúc nhau để ăn được một bát phở trong một ngày: “Ông bê bát phở ra tìm chỗ nhưng mọi dãy bàn cống chạy dọc vỉa hè, nơi cũng có vài người không chiếm được chỗ ngồi như ông đã húp xì sụp, nước mắt mũi chảy ròng ròng Họ chẳng để ý đến điều gì khác ngoài khoái cảm tạo ra từ cách ăn ngốn ngấu

Trong cuộc sống hiện tại Tạ Duy Anh còn miêu tả một kiểu người mới

mẽ Đó là sự thờ ơ của con người chỉ mải miết chạy thao cuộc sống đã càng làm cho họ bị mắc những căn bệnh lạ như bệnh “mất vị giác lâu ngày” Đó là

sự trơ lì về mặt xúc cảm, đó là sự bàng quan trước cuộc sồng Đó là cái mặt lạnh gắn quá lâu mà không thể gỡ ra được bởi: “Ông thật là người có lương tâm nhưng thôi đẻ cái lương tâm ấy sau này đi gặp phật còn bây giờ ông chỉ

có cách duy nhất là đeo cái mặt lạ son phấn ấy và cố quên đi nó là mặt giả

Mà theo tôi, hình như nó có khó chịu lắm đâu” Và cuộc sống vẫn diễn ra :

“Ngày mai, không ngay bây giờ tôi sẽ lại phải nghiêm trang trong vai diễn của mình là người khác như một nghiệt án”

Bên ngoài thời gian một con người khác họ sống tích cực Họ biêt sống

và luôn nhìn thấy nhưng mặt lạc quan của cuộc sồng này.Nhân vật có cuộc sống tĩnh lại, yên bình, sồng được như vậy con người sẽ thanh thản hơn mà không phải đau khổ Một bà cụ đã ngoài tam mươi tuổi mà vẫn khỏe mạng , thanh thoát bởi với cụ giờ đây những bon chen cuộc đời đã không còn nghĩa

lí gì nữa Với cụ bây giờ thời gian không còn là vấn đề bởi cuh luôn có “linh

hồn cụ ông” ở bên Đọc câu chuyện ta cảm tượng như là một câu chuyện kỳ ảo: “ Có lần nói anh đừng cười, ông ấy đến tận chổ con trai cả của ông ấy, khi tôi đang bế cháu cho nó, vào tận chổ tôi năm bảo : Bà định dứt tình với tôi thạt đây à?”.Ở đó hai con người của hai thế giới gặp nhau chia sẻ với nhau và có lẻ dó là niềm an ủi duy nhất để bà cụ sống vui vẻ tuổi già Cụ là một con người lúc nào cũng đầy lạc quan mà ta luôn nhìn thấy sự hạnh phucstrong mắt và trong từng hành đọng của cụ Nó ngược lại hoàn toàn với

xu thế hiện nay xã hội đua nhau đi tìm những hạnh phúc lớn lao mà họ không biết rằng hạnh phúc có ngay ở những điều nhỏ nhặt nhất Với quan

niệm vô cùng đơn giản: “Nói thì các anh,các chị bảo chúng tôi cổ hủ chứ bây

giờ muốn bỏ nhau người ta đêm nạo bénh cái thai trong bụng đi thí tân tiến

để lam gi [4, tr.376] Chính câu nói này đã khái quát được bao hệ lụy của

cuộc sống hiện đại, từ con người mà ta vẫn cho là còn lại của quá khứ, lạc hậu ta đã nhận thấy rõ hơn những mặt trái của cuộc sống hiện đai Và chợt nhân ra: “giữa họ và tôi, ai la người thực sự đang có cuộc sống theo đúng nghĩa linh thiêng của nó”

Điểm nhìn rơi vào nhân vật kẻ thù của dòng họ mình và có lúc anh ta dặt điểm nhìn vào một con trâu già hay vợ chồng đôi chim chào bẻo…Đây là điểm nhìn đặc biệt bởi Tạ Duy Anh đặt cái nhìn vào cả loài vật làm cho câu chuyện trở nên lí thú hơn cả chứng minh cho những câu chuyện mình kể là đúng với thực tế của nó trong thời kì ấy Ta thấy những đoạn văn miêu tả rât

ngây ngô “Hôm ấy đám trẻ chăn trâu chúng tôi mải quần nhau với đôi vợ

chồng chèo bẻo mất con Từ ngọn cây gạo, vợ chồng chèo bẻo thi nhau chửi chúng tôi Ý chừng nó bảo: Lũ sát nhân kia! Chúng mày giấu con bà ở đâu Che.p he.p che.p he.p m…bà thì mòc mắt chúng mày ra” [4, tr.54].

Hay cả lúc hai con vật tranh đấu với nhau Tạ Duy Anh đặt điểm nhìn vào bên trong hai nhân vật này “ Cu Nhỡ ghếch cổ lên chào Sừng Măng gập đầu đáp lễ Cu Nhỡ hỏi: ông nghĩ kỷ chưa? Sừng Măng đáp: thằng oắt con lêu lổng xem mày được mấy hơi”

Từ điểm nhìn nhân vật này người đọc được nhìn từ bên trong tâm lý nhân vật hơn góp phần làm tác phẩm trở nên hay và thú vị.

1.2.3 Điểm nhìn không_thời gian

Thật ra tác giả khai thác tác phẩm từ rất nhiều điểm nhìn khác nhau trong một đề tài nhà văn tạo cho người đọc cách hiểu đúng hơn về một thời

kỳ lịch sử cũng như những số phận con ngyười trong thời kỳ ấy bằng cách

“ghép những mảnh vỡ” đó lại với nhau

Không gian làng quê gắn với làng Đồng một làng quê với những biến cố thăng trầm trong quá khứ Trong lịch sử làng Đồng là một không gian khép kín Như trong tác phẩm Bước qua lời nguyền làng Đồng cải cách ruộng đất, chỉ một không gian này nhưng nó được cày xới lên voái rât nhiều câu chuyện của mỗi con người sống và tồn tại trong đó

Cả một không gian và thời gian cùng tồn tại đôi khi chúng song song trong tác phẩm đôi khi nó chie nổi bật lên mà thôi Tác giả ngẫu nhiên dấu

nó đi Thời gian đoi khi la quá khú đôi lúc lại là hiện tại Thời qua khứ là thời địa chủ thống trị đám dân nghèo cố nông, thời bao cấp, hay thời gian đựợc đẩy gần hơn trong tác phẩm “ Sau trọn mười năm, kể từ ngày khóc thầm ra đi, tôi lại trrở về nơi khi dấu mãi tuổi thơ cay đắng của tôi.” Khi trở

về thì mọi thức trở mình và thay đổi khác trước rât nhiều người cha già đi rất nhiều cô em gái lớn lên như bổng Làng Đồng thay đổi dữ dội quá duy có điều không thay đổi là họ vẫn thù nhau như xưa thậm chí là hơn xua nữa Cả những câu chuyện xa xưa được kể lại nhằm khắc sâu mối hận thù khiến cho

tâm hồn trẻ thơ vốn nhạy cảm phải kinh hoàng “ Và để tôi ghi mối thù vào

xương tủy, mỗi ngày bố tôi lại kể cho tôi nghe một câu chuyện, lời kể của ông tuyệt vời như kể chuyện cổ tích, khiến tâm hồn tôi thấm đẫm những hồi ức khinh hoàng không bao giờ con nong khô được nữa.”[4, tr.41]

Tạ Duy Anh miêu tả trong tác phẩm của mình không thời gian thường gắn đời người Nó xuyên suốt trong tác phẩm là thời của nhưng quan niệm

cứng nhắc và duy lí trí Cái chê độ sự thù hận ganh đua đến kề miệng lỗ mà các cụ vẫn cồn thù hận nhau ganh đua nhau từng tí một.

Một không gian ngột ngạt tù túng bởi không khí u uất đó.Một lời nguyền được truyền lại từ bao đời

Tuy nhiên không gian mà tui trẻ con lại lam cho không khí oi bức này dịu hẳn phản phất của tuôit thơ chăn trâu thả diều Từ điểm nhìn không thời gian mà Tạ Duy Anh xuyên suốt trong tác phẩm là bối cảnh làng quê mỗi cách nhìn mỗi thời điểm khác nhau Mỗi thế hệ mang trong mình những quan niệm khác nhau nói rỏ hơn là đói nghịch nhau về quan niệm

Tình yêu hiện hữu bên cạnh sự thù hận bên cạnh cái lời nguyền nó hiện lên trong sáng vượt qua mọi rào cản sức mạnh từ xa xưa vọng về là lời nguyền, vượt qua mọi giao điều trước đó Phá bỏ hết những gì có trước đó.Điểm nhìn này Tạ Duy Anh đã giúp người đọc nhìn từ quá khứ đến hiện tại rồi từ hiện taih quay ngược về quá khứ Nó đồng hiện một cách song song

với nhau Trong Xưa kia chị đẹp nhất làng có một không gian đặc biệt ma

nhân vật chỉ thoáng qua thôi là không gian chiến trânh ác kiệt ma anh Kiều đang chiến đấu được thuât lại trong một bức thu gửi cho chị Túc cũng có không gian hư ảo rât nhẹ nhàng của vầng trăng “Tôi…chờ em bước ra từ vầng trăng”

Điểm nhìn không thời gian trong các tác phâm của Tạ Duy Anh là không thời gian đồng hiện giữa quà khứ và hiện tại Điểm nhìn không thời gian không đứng yên mà luôn dịch chuyển

Đó cũng là một nét đặc sắc trong nghệ thuât của Tạ Duy Anh nói riêng

và của các nhà văn sau đổi mới nói chung lại

Không thời gian của tác phẩm cùng với những hồi cố kí ức của nhà văn

Nó dịch chuyển liên tục trong dòng hồi ưc đó Hay không gian trong ngôi nhà cảu bà cụ tám mươi tuổi lại toat lên một quá khứ và tình yêu lac quan không một chút cô đơn trong không gian đo ta biêt được một quá khứ của bà

cụ khi ông ccụ chưa qua đời họ đã sống như thế nào Ông đã diễn tả sự việc