Bức tranh xã hội phong kiến Việt Nam trong truyện cười nhìn từ phương diện nội dung

Luận văn tốt nghiệp: Bức tranh xã hội phong kiến Việt Nam trong truyện cười nhìn từ phương diện nội dung

MỞ ĐẦU

1 Mục đích, ý nghĩa chọn đề tài

Truyện cười dân gian Việt Nam ra đời và phát triển cùng với quá trìnhlao động sản xuất và đời sống nhân dân Khi tư duy con người tương đối pháttriển, họ ý thức được tầm quan trọng của truyện cười Nó không chỉ đem lạitiếng cười mua vui cho thiên hạ để cho họ giải tỏa những mệt nhọc, vất vả saumột ngày lao động tích cực, mà truyện cười còn có tác dụng phê phán, châmbiếm, mỉa mai các thói hư tật xấu của con người Có khi nó được xem như làmột thứ vũ khí sắc bén để đấu tranh chống lại những bất công của tầng lớptrên Mà tiếng cười ấy, nó phản ánh sự thông minh, tư duy sâu sắc của ngườiViệt nói chung và những con người có trí tuệ, khả năng giao tiếp nhanh nhạynói riêng Ở đó đã có sự kết tinh của một quá trình chọn lọc, khái quát và nóxứng đáng được xem là một tác phẩm hoàn chỉnh, một chỉnh thể thống nhất vàtoàn vẹn

Do đó truyện cười là một phần không thể thiếu trong nền văn học dângian Việt Nam nói chung, cũng như đối với cuộc sống của nhân dân lao độngnói riêng, vì thế mà truyện cười luôn được đông đảo nhân dân ta yêu mến vàlưu truyền rộng rãi Có thể thấy rằng từ nông thôn đến thành thị, từ Bắc đếnNam, ở đâu thì những câu chuyện cười dí dỏm vẫn luôn luôn mang đến chongười đọc nhiều điều thú vị, cũng như phút giây thư giãn bổ ích Cười là mộthiện tượng sinh lí rất tự nhiên trong cuộc sống hằng ngày, nó làm xua tan đitất cả những mệt nhọc, sau một ngày làm việc, giúp cho tinh thần con ngườiđược sảng khoái hơn Vì vậy mà trong ca dao đã có câu nói rằng:

Con người có miệng có môi Khi buồn thì khóc khi vui thì cười

Không chỉ vậy thông qua truyện cười dân gian, còn cho chúng ta thấyđược bức tranh dung toàn cảnh về một thời kì xã hội phong kiến Việt Nam đã

đi qua Đó là một bức tranh gồm nhiều sắc thái, cung bậc thăng trầm khácnhau, để rồi từ đó giúp người đọc thấy được giá trị của bộ truyện cười đãmang lại

Đề tài “Bức tranh xã hội phong kiến Việt Nam trong truyện cười khôngkết chuỗi” còn khá mới mẻ, hấp dẫn Cho nên tôi chọn đề tài này với mongmuốn đi sâu vào tìm hiểu một cách chân thực về một thời kì xã hội phongkiến, được thể hiện như thế nào trong truyện cười không kết chuỗi, cũng như

nó sẽ giúp tôi hiểu thêm hơn về truyện cười dân gian Việt Nam Đồng thời vớiviệc làm rõ đề tài này sẽ góp phần bổ sung thêm một cách tiếp cận mới vềnghiên cứu truyện cười dân gian nói riêng, cũng như giúp cho người đọc vàsinh viên có cách hiểu, cách cảm đúng đắn và đầy đủ hơn trong việc nghiêncứu những vấn đề có liên quan đến văn học dân gian nói chung Hy vọng vớiviệc nghiên cứu đề tài này, sẽ góp phần khơi gợi sự chú ý của độc giả, nhằmtăng số lượng cũng như chất lượng cho người đọc về thể loại truyện cười

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Đề tài nghiên cứu truyện cười đã có một số các công trình của các nhànghiên cứu như sau:

Trước hết phải kể đến công trình do: Đinh Gia Khánh - Chu Xuân Diên

- Võ Quang Nhơn (2006), Văn học dân gian Việt Nam (tái bản), Nxb Giáodục Công trình đã đạt được những giá trị khoa học rất quan trọng Công trình

đã lý giải sâu sắc và toàn diện đặc trưng của văn học dân gian, khái quát tìnhhình sưu tầm và nghiên cứu văn học dân gian từ khởi đầu thời phong kiến đếnnăm 1945, nghiên cứu văn học dân gian người Việt theo tiến trình lịch sử, sơlược lịch sử văn học dân gian từ trước thế kỉ X đến giữa thế kỉ XIX , phác thảo

các thể loại tự sự dân gian, đã cho thấy bức tranh toàn diện về truyện cười, đểgiúp cho bạn đọc nắm rõ hơn về thể loại dân gian này

Như chúng ta đã biết việc phân loại các truyện cười là rất phức tạp, bởi

vì có truyện dài, nhiều sự việc, nhiều nhân vật, có truyện ngắn gọn, ít nhânvật, có truyện có khả năng gây cười mạnh mẽ có truyện chỉ vừa đủ gây cườimột cách nhẹ nhàng, thậm chí có truyện khiến ta vừa nghe xong liền phải suynghĩ, có truyện nhằm đạt yêu cầu giải trí là chính…Đối với mọi loại hình cókhả năng bao gồm những truyện như trên, tất nhiên vấn đề phân loại phải

được đặt ra, do đó mà công trình nghiên cứu của Văn Tân trong “Tiếng cười Việt Nam” và Nguyễn Hồng Phong trong công trình “Truyện tiếu lâm” đã giúp

cho bạn đọc hiểu được sự khác nhau ở các thể loại trong truyện cười, như theoVăn Tân: giữa truyện tiếu lâm và truyện khôi hài có sự khác nhau về mụcđích, về nội dung, về cách cấu tạo, về ý nghĩa và kết quả

Ngoài ra còn phải kể đến công trình nghiên cứu về Văn học dân gian

của Nguyễn Văn Bổng, trong đó có công trình “Thủ Thiệm, tiếng cười dân gian độc đáo Xứ Quảng” do ông sưu tầm và biên soạn Báo Quảng Nam cuối

tuần (22 và 23/12/2007) đã nhận định, cuốn “Thủ Thiệm, tiếng cười dân gianđộc đáo Xứ Quảng” là một công trình đầy đủ,đa chiều về một nhân vật vănhoá dân gian độc đáo- chủ thể sang tạo của nhiều truyện cười và đồng thờicũng là người đóng vai trò chính trong những truyện cười lí thú đó”

Ngoài ra còn có một số công trình nghiên cứu như:

Đỗ Bình Trị -Văn học dân gian, tập 1-Nxb Giáo dục, 1991 được xem là

cuốn giáo trình cơ sở được viết dưới dạng tinh giản và diễn đạt phù hợp với tưduy sinh viên Công trình này đã góp phần giúp chúng ta tiếp cận và hiểu rõhơn sự hình thành và phát triển của văn học dân gian Việt Nam trong lịch sử,cũng như các phương pháp, quá trình nghiên cứu văn học dân gian ở nước ta

Không chỉ vậy trong Lịch sử Văn học Việt Nam, tập 1:Văn học dân gian.

Giáo trình ĐH sư phạm, 1961 (Bùi Văn Nguyên và nhiều tác giả biên soạn )cũng đã cho chúng ta nắm rõ hơn một số vấn đề chung về lịch sử văn học ViệtNam từ thế kỉ XV đến cuối thế kỉ XVIII, giúp độc giả thấy được sự phát triểncủa văn học dân gian qua từng giai đoạn khác nhau của lịch sử, cũng như sựphong phú, đa dạng của các thể loại, sự ra đời kèm theo những đặc điểm củatừng thể loại trong nền văn học dân gian Việt Nam

Trên thực tế, có thể có nhiều công trình, bài viết khác nữa, nhưng do điềukiện khách quan và chủ quan, chúng tôi chưa có điều kiện tham khảo hết Vìvậy mà những công trình nghiên cứu trên tuy còn sơ lược, nhưng đã ít nhiềuliên quan đến đề tài nghiên cứu Đó là những gợi ý, phát hiện có tính chất gợi

mở, giúp cho tôi kế thừa, chọn lọc, và phát triển để hoàn thành đề tài củamình

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng

Đó là “Bức tranh xã hội phong kiến Việt Nam”, thông qua đó ta có thểthấy được diễn biến của một thời kì xã hội diễn ra như thế nào, nó là bức tranhtoàn cảnh sống động nhất và chung nhất của một giai đoạn lịch sử Việt Namtrải qua từng thời kì khác nhau, trong bức tranh dung ấy hiện lên sinh động tất

cả các giai cấp trong xã hội lúc bấy giờ, trước hết đó không chỉ là những conngười của tầng lớp trên như vua, quan lại, cường hào….mà nó còn có cảnhững con người thấp cổ bé họng, thông qua tiếng cười người ta đề cập đếnnhiều vấn đề của xã hội phong kiến lúc bấy giờ Đó có thể là tiếng cười đốivới giai cấp thống trị thối nát, với bộ máy quan liêu, chuyên quyền, lũng đoạnđang trên con đường suy tàn của nó, mà còn là tiếng cười đối với tầng lớpnhân dân cùng với những thói hư tật xấu, kéo theo đó là xuống cấp nghiêmtrọng của những giá trị truyền thống lâu đời Có thể nói rằng thông qua bức

tranh toàn cảnh đó đã giúp cho chúng ta có một cái nhìn tổng quát hơn đối vớimột thời kì xã hội phong kiến đã đi qua.

3.2 Phạm vi

Truyện cười không kết chuỗi trong các tuyển tập như:

Tuyển tập truyện cười dân gian Việt Nam

Truyện cười chọn lọc

Truyện cười dân gian Việt Nam

Khi thống kê khoảng 80 truyện cười bất kì trong Tuyển tập truyệncười dân gian Việt Nam, ta có thể nhận thấy sự khác biệt giữa tần số xuấthiện của các hình tượng trong tuyển tập thông qua kết quả khảo sát đượcsau đây:

Hình tượng:

- Diêm Vương xuất hiện 7 lần chiếm 8,75%

- Thầy đồ xuất hiện 22 lần chiếm 27,5%

- Thầy lang xuất hiện 12 lần chiếm 15%

- Quan lại xuất hiện 10 lần chiếm 12,5%

Dựa vào kết quả khảo sát được ở trên đây, ta thấy rằng tần số các hình tượng các nhân vật xuất hiện rất phong phú và đa dạng trong truyện cười Vì thế mà phạm vi khai thác cũng như tìm hiểu về nó rất rộng, do

đó mà chúng tôi ở đây chủ yếu tập trung vào nghiên cứu bức tranh xã hộiphong kiến Việt Nam trong truyện cười không kết chuỗi

4 Phương pháp nghiên cứu

Vận dụng các phương pháp như:

Phương pháp thống kê: Thống kê các truyện cười dân gian Việt Nam,theo hệ thống các công trình nghiên cứu đi trước Trên cơ sở đó để có một cáinhìn khách quan, tổng thể hơn về vấn đề

Phương pháp phân tích, tổng hợp: Cùng với việc thống kê cần phải cómột óc phân tích, tổng hợp một cách logic, hợp lý Vừa tổng hợp vừa đưa ranhững dẫn chứng để phân tích, mổ xẻ vấn đề.

Phương pháp logic học: Bất kì một vấn đề gì cũng cần phải sử dụngphương pháp này, dù ít dù nhiều Bởi phương pháp logic giúp ta có một cáchphân tích đúng đắn cả về trình tự sắp xếp, cách nghiên cứu khoa học và tiếtkiệm được thời gian

Phương pháp đối chiếu - so sánh: Sử dụng phương pháp này để đốichiếu, so sánh sự giống và khác nhau giữa các truyện cười trong văn học dângian

5 Kết cấu của đề tài

Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, đề tài chúng tôi kêt cấu gồm có bachương sau:

Chương 1 Khái quát chung về truyện cười dân gian Việt Nam

Chương 2 Bức tranh xã hội phong kiến Việt Nam trong truyện cười

nhìn từ phương diện nội dung

Chương 3 Giá trị của truyện cười trong việc phản ánh hiện thực xã hội

NỘI DUNG CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ TRUYỆN CƯỜI DÂN GIAN VIỆT NAM 1.1 Khái niệm truyện cười

Truyện cười hình thành từ trong lòng xã hội phong kiến Việt Nam, nhưng nở rộ thực sự là vào giai đoạn suy vong của nó Ở nước ta đó là khoảng thế kỉ XVII-XVIII, truyện cười là một hình thức đặc biệt phản ánh hiện thực bằng sự phê phán thông qua tiếng cười Tiếng cười đơn giản nhất

là tiếng cười nảy sinh từ sự phát hiện những mâu thuẫn xã hội, xã hội nào

về mặt chính là phản động thì về mặt mỹ học là cái hài kịch Khác với truyện ngụ ngôn là phản ánh sự vươn lên không ngừng của tư duy trong việc nhận thức xã hội loài người, thì truyện cười là sản phẩm của trí tuệ, luôn luôn phát hiện ra những mâu thuẫn thường xuyên xảy ra trong xã hội

đó Truện cười nói một cách ngắn gọn hơn có thể được định nghĩa như sau:Truyện cười là những truyện kể về những hiện tượng đáng cười trongcuộc sống, trong hành vi của người đời, nhằm gây ra tiếng cười Có thể làtiếng cười mỉm, nhưng thường là cười giòn giã Có thể là cười một cách vui

vẻ, nhẹ nhàng nhưng thường là cười mà phẫn nộ, mà khinh ghét

1.1.1 Vị trí của truyện cười trong nền văn học dân gian

Văn học trào phúng nói chung đã xuất hiện và phát triển thành mộtdòng trong nền văn học Việt Nam từ xưa đến nay Và trong nền văn họcphong phú và không bao giờ cạn ấy, có một điều hiển nhiên là truyện cười dângian rất được quần chúng ưa chuộng, nó đã trở thành một bộ phận không thểthiếu trong kho tàng văn học dân gian Nếu như truyện cổ tích mô tả một cáchsinh động cuộc sống và ước mơ của người bình dân, giúp họ suy nghĩ thêm vềvận mệnh của mình, thì truyện cười gây ấn tượng mãi mãi không phai mờ vềnhững màn kịch nhỏ trong tấn trò đời qua các thời đại Trong quá trình phát

triển của lịch sử dân tộc Nhân dân ta trong trường kì chiến đấu giành cơm áo

tự do, không phải chỉ có trầm tư mặc tưởng, không phải chỉ biết hì hục làmviệc, mà còn biết vui chơi một cách lành mạnh, nụ cười trên môi không baogiờ tắt, điều đó đã chứng minh rằng truyện cười có một vị trí quan trọng trongđời sống sinh hoạt của người dân, nó góp phần làm cho cuộc sống trở nên vui

vẻ, nhân dân cảm thấy đỡ mệt mỏi hơn sau một ngày lao động vất vả

Đồng thời truyện cười còn là nơi người ta gửi gắm những điều khôngthể nói, nó chính là thứ vũ khí sắc bén của nhân dân dùng để đấu tranh chocuộc sống ngày hợp lí, tốt đẹp hơn Giai cấp phong kiến từ lâu đã trở thànhmột trở ngại trên con đường tiến hoá của dân tộc, cuộc đấu tranh chống lại chế

độ phong kiến đã có cội rễ từ rất lâu, đặc biệt trong truyện cười ta lại càngthấy rõ hơn về điều đó Hệ thống truyện cười đã góp phần vạch rõ những cảnhngược đời trong xã hội phong kiến, sự giả tạo của những kẻ bốc lột, từ vuaquan cho đến cường hào, cùng với bè lũ tay sai của chúng Truyện cười đã giữ

vị trí quan trọng, trong việc góp phần thúc đẩy sự tan rã nhanh chóng uy thếchính trị của giai cấp phong kiến lỗi thời Không những vậy, chúng ta còn biếtrằng cái lỗi thời, xấu xa không phải chỉ tìm thấy trong giai cấp bóc lột, mà còn

có thể tìm thấy trong hang ngũ nhân dân lao động, trong cuộc sống đang tiếnlên mà những tập tục cũ vẫn cứ níu giữ người ta lại, hơn nữa trong xã hội cũ,khi mà ý thức hệ chính thống của thời đại là ý thức hệ của giai cấp thống trịthì nhân dân một mặt đấu tranh chống giai cấp bốc lột, một mặt lại vẫn cứ chịuảnh hưởng xấu của nó Cho nên truyện cười lại lần nữa có thể tìm thấy đốitượng trong những hành vi nào đó của một số người trong nhân dân lao động,tiếng cười này có ý nghĩa đấu tranh mạnh mẽ, không phải là đấu tranh chốnggiai cấp bốc lột mà đó còn là đấu tranh trong nội bộ nhân dân Do đó mà ta cóthể khẳng định rằng, truyện cười có một vị trí quan trọng trong nền văn họcdân gian Việt Nam

1.1.2 Phân loại truyện cười

Nghiên cứu truyện cười dân gian, ai nấy đều có thể dễ dàng nhậnthấy những điểm sau đây: có truyện dài, nhiều sự việc, nhiều nhân vật, cótruyện ngắn ít nhân vật, có truyện có khả năng gây cười mạnh mẽ, có truyệnchỉ vừa đủ gây cười một cách nhẹ nhàng, thậm chí có truyện khiến ta vừa cườixong liền phải suy nghĩ, có truyện nhằm đạt yêu cầu giải trí là chính, có truyệnlại kết hợp tác dụng giải trí với ý nghĩa phê phán, có truyện ít vận dụng nghệthuật cường điệu, có truyện trái lại triệt để vận dụng nghệ thuật đó Có truyệnlấy đề tài trong sinh hoạt bình thường của người nông dân, có truyện lấy đề tàitrong sinh hoạt của các tầng lớp khác như: nhà sư, thầy đồ, thầy bói, quan lại,trưởng giả….có truyện ít yếu tố tục, có truyện lại khiến tiếng cười nổ ra mạnh

mẽ nhờ vận dụng yếu tố tục đúng chỗ, có truyện có kết luận hẳn hoi, có truyệnlại buông lửng để người ta suy nghĩ về dụng ý bao hàm ở trong Vì vậy mà córất nhiều cách phân loại truyện cười khác nhau, như trong bản tham luận đọctại Đại hội Văn nghệ toàn quốc lần thứ ba, nhà văn Nguyễn Tuân đã nói: “Tổtiên ta thật là những người nghệ sĩ tạo hình cho tiếng cười Việt Nam, tạo chotiếng cười ta bao nhiêu là bóng dáng và có cả một cái gì như là một biên chếđầy đủ thang bậc về tiếng cười”[9;137]

Vậy chúng ta thử tìm hiểu bóng dáng và thang bậc ấy qua các loạitruyện cười Việt Nam

Trong giáo trình của Đại học Sư phạm ( bản in lần thứ 3, nhà xuất bảnGiáo dục 1970, trang 153-206) Truyện cười được chia làm ba loại: truyện tràophúng, truyện khôi hài, truyện tiếu lâm

Trong giáo trình văn học dân gian tập hai ( dung trong các trường học

Sư phạm), PGS Hoàng Tiến Tựu chia truyện cười thành hai loại: loại kết chuỗi

và loại không kết chuỗi ( mỗi loại có các tiểu loại khác nhau)

Trong giáo trình Đại học Tổng hợp Hà Nội trước đây ( in lần đầu

1972, lần gần nhất 1977), Giáo sư Đinh Gia Khánh chia truyện cười làm hailoại: truyện khôi hài và truyện trào phúng ( gồm trào phúng bạn và trào phúngthù)

Theo chúng tôi nghĩ cách phân loại truyện cười dễ được chấp nhận nhất

có lẽ là cách phân loại trong Từ điển thuật ngữ văn học do Lê Bá Hán, Trần

Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi chủ biên, đã phân loại truyện cười như sau:

Truyện cười chia thành hai loại chính:

Truyện cười kết chuỗi: Là những mẫu giai thoại hài hước xoay quanhmột nhân vật có thực được coi là có thực (Trạng) Nhưng đó là truyện Còncon người, phải có một con người có thật, phải từ một con người có thật và ta

đã tim được con người đó Đọc sách, đọc những bài phú và gia phả, tôi đủ tin,rất tin… (Phạm Văn Đồng)

Truyện cười không kết chuỗi : Là truyện cười có kết cấu hoàn chỉnh tồntại độc lập mang tính chất phiếm chỉ (chỉ chung, không có tính xác định cụ thể

về thời gian, không gian, địa điểm, nhân vật) Các nhân vật ở loại truyện nàythường chỉ được giới thiệu về thành phần, địa vị xã hội, giới tính chứ không cótên riêng (như anh lính hầu, anh đầy tớ, quan huyện, thầy đồ, lí trưởng, nhàsư….) có khi nhân vật chỉ được gọi tên bằng một tính cách (anh mê ngủ, anh

sợ vợ, chị hay ăn quà, anh chàng lười…)

Truyện cười không kết chuỗi (hay truyện cười phiếm chỉ) ở nước ta rấtphong phú, đa dạng gồm nhiều tiểu loại khác nhau như:

Truyện khôi hài(hay hài hước) tiếng cười có tác dụng mua vui là chủyếu, không hoặc ít có tính chất phê phán đả kích

Truyện trào phúng (hay châm biếm) chứa đựng tiếng cười có nội dungphê phán, đả kích mạnh mẽ

Truyện tiếu lâm: Là những truiyện cười dân gian mang yếu tố tục, có tác dụng gây cười mạnh mẽ.

1.2 Hiện thực lịch sử xã hội phong kiến Việt Nam

Tình hình xã hội phong kiến Việt Nam có thể tóm lược như sau: Thế kỉ

XV là thời kỳ toàn thịnh của xã hội Việt Nam, với sự lên ngôi của ý thức hệphong kiến Từ thế kỉ XVI chế độ phong kiến Việt Nam bước vào thời kì suytàn, giai cấp phong kiến không còn tác dụng tích cực đối với lịch sử, với mâuthuẫn nội tại giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất trong chế độ phongkiến đã bộc lộ bước đầu khá sâu sắc Thời đại “hoàng kim” của chế độ phongkiến ở nước ta cáo chung, tầng lớp thống trị lúc này đã đi vào con đường sahoa, dâm dật, bọn địa chủ thì quan liêu, tham ô, nhũng lạm, đục khoét nhândân Cuộc sống “quân cấp ruộng đất” tạm ổn định hơn thời trước, nay đã biếnthành một thủ đoạn ăn cướp trắng trợn ruộng đất của nông dân, đó là chưa kể

có biết bao lực dịch, thuế má nặng nề, hình phạt hà khắc, xã hội không cònnhững “vua sáng tôi hiền” của thời đai Hồng đức, mà chỉ còn những hôn quânbạo chúa, tranh nhau lên ngai vàng vì lợi ích dòng họ, hưởng lạc cá nhân, đờisống của nhân dân vô cùng lầm than Cuối thế kỉ XVII các chúa Trịnh nhưTrịnh Tạc, Trịnh Cán sau khi tạm hưu chiến với chúa Nguyễn, cũng muốncủng cố lại kỉ cương, phục hồi lại lễ giáo Nhưng chế độ phong kiến vẫn laomạnh xuống vực thẳm tiêu vong Rất nhiều cuộc nông dân khởi nghĩa ở khắpnơi trong nước, như sóng trào dâng lên hết đợt này đến đợt khác, xói mòn dầnnền tảng của ngôi lầu phong kiến Ngôi lầu cũ kỉ tuy được tô lại vàng son lòeloẹt nhưng đã mục rỗng ở bên trong Và phong trào Tây Sơn đã làm sụp đỗchế độ phong kiến, của họ Nguyễn cũng như của họ Trịnh Sau này, NguyễnAnh dựa vào bọn địa chủ miền Nam và bọn tư bản xâm lược Pháp đã xâydựng lên một triều đại phản động hơn bao giườ hết Nhà Nguyễn đã rang sức

cũng cố kỉ cương phong kiến, phục hồi lại lễ giáo phong kiến một cách nguxuẩn.

Giai cấp phong kiến từ lâu đã là một trở ngại trên con đường đi lên củadân tộc Cuộc đấu tranh chống giai cấp phong kiến đã có từ lâu đời và tronggiai đoạn ngắc ngoải của nó, nó đã có một sức bám dai dẳng Nó đã tỏ ra mình

có vai trò quan trọng trong cuộc sống lúc bấy giờ Cho nên đối tượng của tiếngcười trước hết là giai cấp phong kiến Truyện cười dân gian đã phát triển đặcbiệt trong thời kì suy vong của giai cấp phong kiến Chính vì khi ấy giai cấpnày tiêu biểu cho cái lỗi thời, cái phản động Trước hết đáng chú ý là những hệthống truyện cười được lưu hành rộng rãi như truyện Trạng Lợn, TruyệnTrạng Quỳnh, Truyện Ba Giai, Tú Xuất….những hệ thống truyện này đã phục

vụ đắc lực cho mục đích của nhân dân là đánh vào chế độ phong kiến Và sau

đó là phải kể đến hệ thống Truyện cười dân gian Việt Nam, đã vạch rõ nhữngcảnh ngược đời trong xã hội phong kiến, sự giả tạo được che dấu cẩn thận củanhững kẻ bóc lột, từ vua quan cho đến những kẻ tay sai phục vụ cho chúng

Và đến thế kỉ XVIII thì sự khủng hoảng đã đến mức trầm trọng Lúc này mâuthuẫn xã hội trở nên gay gắt, mâu thuẫn chủ yếu và quyết liệt nhất là mâuthuẫn giữa quần chúng nhân dân với giai cấp phong kiến thống trị Lúc nàychúng tỏ ra không còn năng lực quản lí và lãnh đạo nhà nước, mà rơi vào cảnh

ăn chơi trụy lạc, những thiết chế của xã hội phong kiến đã làm trở ngại chosức sản xuất của xã hội, nông nghiệp thì đình đốn, kinh tế hàng hóa manh nha

từ sớm không có điều kiện phát triển, công thương nghiệp dẫm chân tại chỗ,đời sống nhân dân đói kém Ngoài ra còn có hàng loạt mâu thuẫn khác tuy thứyếu nhưng cũng khá gay go, quyết liệt nhưng cũng không hòa hoãn Đó làmâu thuẫn giữa phong kiến thống trị với tiểu phong kiến tri thức bình dân, vàcuối cùng là mâu thuẫn trong nội bộ giai cấp thống trị

Đời sống nhân dân đặc biệt là nông dân rất cực khổ, những nạn hạn hán,bão lụt, đói kém, bắt phu đi lính…xảy ra liên tục, chính quyền từ trên xuốngdưới đều đỗ nát, mất hết uy tín, đạo đức suy đồi, kỷ cương không còn gì nữa,cung vua phủ chúa chẳng còn là nơi tôn nghiêm như trước, mà trở thành nơihành lạc dâm ô của bọn quý tộc, quan lại, trường thi cũng trở thành nơi buônvăn bán chữ Có thể nói rằng đến thế kỉ XVIII chế độ phong kiến Việt Nam

đã suy sụp trầm trọng không thể nào cứu vãn được nữa Đây là giai đoạn sắpsửa đi vào hồi kết thúc của nó, lúc này chế độ phong kiến một mặt gây ra đauthương tang tóc bắt người ta phải khóc, mặt khác nó lại phơi bày ra hững cáixấu xa, chướng tai gai mắt, nhố nhăng, bỉ ổi khiến ta phải cười Có thể nói thế

kỉ XVIII là giai đoạn bi kịch, đồng thời cũng là giai đoạn hài kịch của chế độphong kiến Việt Nam, như Mác và Ănghen bàn về văn học và nghệ thuật đã

có nói rằng:

“… Đó là giai đoạn cuối cùng của một hình thái lịch sử chính là hài

kịch của nó”[13;160]

CHƯƠNG 2 BỨC TRANH XÃ HỘI PHONG KIẾN VIỆT NAM TRONG TRUYỆN

CƯỜI NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG

2.1 Bộ máy cai trị thối nát

2.1.1 Sự bạc nhược của các bậc “phụ mẫu”

Cũng giống như trong truyện cổ tích, truyện cười cũng có sự gặp gỡchung giống nhau, đó là truyện cười trong giai đoạn này nhân dân đã phê phán

xã hội phong kiến đang trên đà đi xuống, nhưng chúng cũng có điểm khác biệt

đó là ở truyện cười thì tầng lớp vua chúa chưa bị nhân dân khai thác sâu, mà

họ chỉ đánh vào những người có quan hệ ngang hàng với họ trở xuống, nếu cóphê phán đi chăng nữa thì nhân dân chỉ mượn hình ảnh mang tính ẩn dụ tượngtrưng mà thôi, đó là hình ảnh của một đấng minh quân chuyên nắm quyềnsinh-tử của con người trong tay ở âm phủ, đó là Diêm Vương, hình ảnh củangài Diêm Vương ở đây hay cũng chính là một sự ẩn dụ cho một ông vua ở

trên nhân gian chúng ta, điển hình như Tao thèm quá, Xin hoãn cho một đêm… Trong Xin hoãn lại cho một đêm[17;189] kể rằng: Ngày nọ, quỷ sứ

bắt ba hồn trên dương gian về nộp cho Diêm Vương, khi ngài hỏi : Chúng baykhi sống làm nghề gì? Thì hồn tên trộm tâu: Tôi nghèo lắm, không của mà bốthí, nên phải thí công, đêm nào cũng đi xem nhà ai bỏ quên cái gì thì đem cấtgiấu cho họ, thì được ngài khen, người chịu khó với đời, cho ngươi đầu thailàm quan lớn Còn đố với hồn gái đĩ, tôi từ nhỏ đến lớn, không chồng, nhưngtính lại hay thương người đàn ông góa bụa, ai đến tôi cũng tiếp đãi như chồng,thì cũng được Diêm Vương khen, ngươi thật là có lòng “nhân đức” nên chongươi đầu thai làm bà lớn Và đến lượt hồn thầy thuốc, thì lại được ngài lạigiận dữ, sai quỷ sứ đem bỏ vào vạc dầu, chỉ vì đã giang tay cứu chữa cho

nhiều người thoát chết Thật là một lý do mà khi chúng ta đọc đến đây phảicười, đáng lẽ kẻ xứng đáng bỏ vào vạc đầu là những kẻ có hại cho xã hội,cũng như là những thầy thuốc chữa bệnh theo lối gà mờ làm chết nhiều ngườithì mới hợp lẽ Vậy mà ở đây chính sự thối nát và ngu xuẫn, của một bậc đượcxem là ân minh, đang nắm cái quyền sinh sát của con người lại có thể nhanhchóng đưa ra một quyết định phi lí như vậy, Diêm Vương ở đây hay chính làmột sự ẩn dụ về ông vua của nhân dân ta ở trên nhân gian, liệu với sự cai trịthối nát như vậy thì còn ai dám làm việc thiện nữa, mà chỉ còn là một phường

“đầu trộm đuôi cướp” mà thôi Vì vậy mà có câu nói cuối cùng của hồn thầy

thuốc “Xin đại Vương hoãn lại cho một đêm, để tôi về mach con trai tôi đi ăn trộm Con gái tôi đi làm đĩ, chớ làm chuyện phúc đức mà bị bỏ vạc dầu” Câu

nói đó cho chúng ta thấy được những kẻ đứng đầu bộ máy nhà nước chỉ lànhững kẻ không hề biết gì về công lí, lẽ phải, chúng chỉ biết dùng sự thối nátcủa mình để phán xét mà thôi

Hay khi nhân dân muốn phê phán sự thối nát, bạc nhược được che dấu rất cẩn thận sau bộ mặt luôn tỏ vẻ ra là ân minh, độ lượng của các bậc vua

chúa trong Tao thèm quá[17;184] khi oan hồn con lợn xuống âm phủ gặp

Diêm Vương, để tố cáo bọn đồ tể, và Diêm Vương bảo nó khai rõ đầu đuôi sựviệc, khi ngài hỏi vặn nó để biết sau khi nó bị dội nước sôi và cạo long rồi thì bọn đồ tể còn làm gì nữa, chúng ta thấy rằng ông vua ở cõi âm này quả là quantâm đến số phận đáng thương của con lợn kia Ngài hỏi cặn kẽ đến như thế chắc là để biết ch hết tội ác mà định một sự trừng phạt nghiêm khắc Diêm Vương thật xứng đáng nói lên điều phán quyết cuối cùng, đối với mọi hành vi tội ác ở thế gian này Thế rồi lợn kể tiếp hết sức tin tưởng rằng lời khai của mình giúp cho Diêm Vương cầm cân nẩy mực được chính xác hơn, rằng vị thần công lí này sẽ giải cho mình mối hận thù to lớn Lợn kể kĩ lưỡng, tỉ mĩ công việc nấu nướng của bọn người độc ác, cũng vì mục đích ấy, kể đến đoạn

“bắc chảo lên…phi hành mở cho thơm, cho mắm muối vào xào” thì ngài vội ngăn lại: “Thôi, thôi! Đừng nói nữa” có lẽ ngài không đủ can đảm nghe nhữngđiều quá thương tâm ấy Nhưng không thật bất ngờ “tao thèm quá” thế là đến đây Diêm Vương đã lột cái mặt nạ giả nhân, giả nghĩa của mình Và ý nghĩa

sâu xắc của câu chuyện dồn lại ở câu nói cuối cùng của ngài: “Thôi, thôi! Đừng nói nữa! Tao thèm quá” Đến đây tiếng cười phát ra một cách giòn giã,

tiếng cười có hai ý nghĩa: một mặt nó bóc trần bộ mặt thật của bọn cai trị ở tầng bóp chu của xã hội, chính là những kẻ them khát sự ăn thịt, uống máu dânđen Mặt khác nó cảnh tỉnh cho nhân dân ta trước hững ảo tưởng về cán cân công lí tồn tại trong xã hội phong kiến lúc bấy giờ

Ngoài ra nói về sự cai trị thối nát của các bậc ân minh còn xuất hiện ở

các truyện như: Làm phúc phải tội, Làm biếng hai kiếp, Tú tài hay chữ…

Với sự xuống cấp ngày càng trầm trọng của xã hội phong kiến, khôngchỉ thấy ở đó sự thối nát của bộ máy thống trị lúc bấy giờ, từ bậc ân minh làvua chúa, cũng không còn giữ được địa vị của mình, mà trở thành những chú

hề trên sân khấu, mua vui cho mọi người, mà ngay cả bọn quan lại cũng vậy,chúng không chỉ là những bọn tham quan, chuyên đục khoét của dân, màchúng còn là những kẻ bạc nhược mà thôi Chúng tự xưng là cha mẹ của dân

có nghĩa là bậc “dân chi phụ mẫu”, nhưng chúng lại không làm tròn bổn phậncủa chúng đối với nhân dân, bên ngoài chúng tỏ ra hống hách, hạch sách nhân

dân hết sức thậm tệ là thế, vậy mà khi về nhà chúng lại Sợ vợ giống như một

đứa trẻ đã làm điều gì phạm lỗi, sắp sửa bị mẹ đánh cho một trận

Trong Giàn lý đổ ta sẽ thấy một con người là tầng lớp trên xã hội như

vậy Một thầy đề sợ vợ, một lần bị vợ cào cấu cho sứt cả mặt, khi đến côngđường quan huyện thấy mới hỏi Sao mặt thầy lại xây xát cả thế? được đàquan ra làm oai, bắt trừng trị bà vợ của thầy đề “cái giống đàn bà phải trị

thẳng tay, không thì được dằng chân lên đằng đầu cho mà xem”[17;200].

Nhưng không ngờ quan bà nghe thấy được, giận lắm Quan ông thấy bóngquan bà cũng đâm ra luống cuống, líu lưỡi lại, bảo thầy đề lui, đáng nực cười

là quan lại bảo thầy đề là “Thôi thầy hãy tạm lui…giàn lí nhà tôi cũng sắp đổ”

một ông quan đạo mạo là thế mà lại sợ vợ, không phải vì làm việc gì xấu, màchỉ vô tình ra mặt đàn ông trước mắt người khác một chút, chẳng may bị vợnghe thấy, hay chính là “giàn lí” nghe thấy, vợ và giàn lí đỗ, thật là một sự sosánh buồn cười của ông quan nọ, liệu một người sợ vợ đến mức như vậy cóxứng đáng ra mặt dạy dỗ con dân được hay không, trong khi mình lại là một

kẻ bạc nhược trong gia đình, để vợ trèo đầu cưỡi cổ

Hay ta cười ông quan trong Bẩm quan lớn ngài minh lắm lại có cái “cá

tính” cầu kì nhưng cũng rất “quan” Dù đang bận “ quân quốc trọng sự” là đốcthúc dân chúng đắp đê, vậy mà ông vẫn ông vẫn không thể bỏ được cái lệđánh răng, bằng cái lông đuôi voi vẫn quen dung Để quên nó ở nhà, ông bắtmột anh lính hoả tốc về nhà bảo quan bà đưa cho Nhưng tính đãng trí của anhlính, ngọn gió vô tình, them sự chủ quan oái oăm của quan bà, long thươngcon của bà mẹ anh lính, cuối cùng cuối cùng đã giúp cho anh lính nạp đượccho quan một phế phẩm, mà quan dĩ nhiên là phải nghi ngờ phẩm chất, tuychưa khẳng định được nguồn gốc Nghi ngờ đẩy đến nóng giận, và không cầmđược cái nóng giận rất chính đáng, ông đã mắng anh lính bằng câu nói mù màtrúng “lông của mẹ mày đấy hả?”, khiến cho anh lính không thể kinh ngạc mà

xác nhận sự sáng suốt của ông: “Dạ! bẩm quan lớn ngài minh lắm ạ”, chúng

ta cười trước hết là sự ngốc nghếch của anh lính kia, nhưng mặt khác qua đóthấy được thực chất của một ông quan, không có trách nhiệm, đã sao nhãngviệc chăm sóc đê điều của dân trong lúc quan trọng, quan đã không thể bỏ cáithú xỉa răng bằng đuôi voi của mình, để làm cho tốt công việc, thì thật là đángtrách biết bao Không chỉ là những ông quan bạc nhược trong nhiệm vụ chứctrách của mình, mà còn có những bậc quan lại vừa tham ăn mà lại hay sợ vợ

Đổ mồ hôi mực là một ông quan tiêu biểu cho điều đó, ông ta thích ăn đậu đen

luộc, nhưng lại sợ vợ biết, một hôm nhân lúc vợ đi vắng ông ở nhà luộc đậu ănvụng, nhưng chẳng may vợ về, ông ta vội trút đậu vào mũ, đội lên đầu mà đi.Dọc đường nước đỗ cứ chảy ròng ròng, lem luốc cả mặt, khi mọi người hỏiông đáp: “Âý tôi thường có tính đỗ mồ hôi mực như thế đấy” thật là đáng xấu

hổ, một con người đại diện cho một xã hội, vậy mà lại có thể ăn vụng, lại sợ

vợ đến nổi phải chảy cả mồ hôi mực”[17;65]

Không những vậy chúng ta còn phải bất lực trước thái độ của một quan

võ, nhu nhược đến mức thà chịu hàng giặc còn hơn là đối diện vợ của mình

Trong Diệu kế “Một quan võ có tính sợ vợ Một hôm, đang cầm cự với giặc ở biên thùy, bỗng nghe tin mật báo là phu nhân đang ở sau lưng xông tới để hỏi tội quan về việc quan đem nàng hầu đi theo, quan bèn triệu tập ban tham mưu lại vấn kế Kẻ đưa kế này, người bày mưu nọ, tướng quân đều thấy không ổn Bỗng một viên quân sư, vốn dòng râu quặp, tiến lại tâu rằng:

Trước mặt, địch quân như gió bão, sau lưng phu nhân như nước lũ Song lọt vào tay giặc không nguy bằng lọt vào tay phu nhân Chỉ có nước tướng quân hàng giặc, để thoát khỏi tay phu nhân là hay hơn cả Ông tướng

vỗ đùi khen: Diệu kế! Tuyệt diệu kế!”

Thông qua đó ta thấy được một thực trạng thật đáng buồn của xã hộiphong kiến lúc bấy giờ đang trên đà đi xuống, không những vậy còn kéo theo

đó là sự tha hóa trong nhân cách, quan lại không còn là những người giữ đúngphẩm chất của người làm quan nữa, họ chỉ là những kẻ bạc nhược, trong mắt

của nhân dân mà thôi Hay truyện Thần bia trả nghĩa đả kích vào bọn quan võ

bất tài Ngay cả cái tên của câu truyện cũng đã chứa đựng biết bao mâu thuẫn

mà người nghe cần suy ngẫm để khám phá ra: Thần bia là cái gì ? Tại sao màphải trả nghĩa ? Và phải trả nghĩa cho ai ? Nội dung câu chuyện đã lần lượt

mở nút

Số là sau nhà quan võ có một cái bia Hôm nào quan võ cũng tập bắnnhưng chẳng bao giờ bắn trúng cả Với tài cán như vậy, cho nên khi ra trậnthì quan võ ắt phải thua trận và bỏ mặc quân lính để chạy tháo thân Giặc đuổigấp quá Lúc quan võ sắp bị giặc bắt thì có một vị thần hiện lên cõng quanchạy thoát Lúc hoàn hồn rồi quan mới hỏi duyên cớ làm sao mà có lòng tốt

cứu nhau như vậy Vị thần trả lời rằng : “Tôi là thần bia ở trong vườn quan lớn Nhờ quan lớn ân đức cho nên suốt bao nhiêu năm nay tôi không bị thương tích chút nào cả Cảm cái ơn này cho nên hôm nay tôi cứu ngài”[17;198] Tiếng cười nổ ra ở đây đạt hai mục đích : Một là vạch rõ sự bất

tài, hèn nhát của bọn quan võ, những viên quan chỉ huy lực lượng vũ trang đểbảo vệ ngai vàng và thành trì của chế độ phong kiến Mặt khác nó động viênsức mạnh của nông dân trong các cuộc khởi nghĩa chống lại triều đình vào thế

kỉ XVII – XVIII giúp họ nhận thức được rằng lực lượng quân sự của nhà nướcphong kiến không có gì là đáng sợ

Dưới vua là bọn quan lại, trong chế độ phong kiến suy vong bọn quanlại càng bộc lộ rõ sự thối nát của chúng Đây là thực chất của một ông quan

Yết thị, vì ngoài đường không có đèn, tối đến, quan đi lại phải người ta, lấy làm giận lắm Sáng mai quan ra yết thị “Ai đi đêm phải cầm đèn”, nhưng đêm

hôm ấy, quan đi, lại phải một người, quan hỏi thì người kia trả lời là có đọcyết thị, nhưng yết thị chỉ nói cầm đèn, chứ không nói cắm nến, chỉ vì sự ngungốc của mình mà quan bị người ta đưa ra hàng loạt lí do, và qua mỗi lần nhưvậy, quan lại sửa lại yết thị và ban bố, nhưng dù có thay đổi thế nào thì quanvẫn không thể thay đổi được một sự thật, đó là quan vẫn là một kẻ ngu xuẫn,chỉ là trò hề trong mắt nhân dân mà thôi

Người ta còn cười ông quan trong Bò cạp nước, ta cười trước sự dốt nát

của ông, khi người ta nhờ ông sử hộ vụ kiện về “con sam”, nhưng vì hai vợchồng nhà kia không biết, nên cãi cọ nhau, người nói là con cua người nói là

con rùa, vì vậy mà chỉ có thể nhờ vào sự sáng suốt, hiểu biết của quan Nhưngrồi ta phải bật cười trước sự kết luận đầy ngu ngơ rất quan của ngài.

Con mua cua, mua chẳng nên thân

Thằng nói rùa lại càng thêm rối

Thằng cha xã xử con cá đuối

Cả ba đây đều quấy cả ba

Hễ con dại thì có cha mẹ

Còn dân dại thì nhờ quan xử

Thôi để cho ông phân minh mọi sự

Cho khỏi hoài nghi

Cua, rùa, cá đuối giai phi

Nó đích thị là con bò cạp nước.

Đọc xong chúng ta không thể nào nhịn được cười, quan cho rằng mìnhphân minh, có thể giúp mọi người giải thích được, vậy mà ngài có thể đưa ra

một câu trả lời tỉnh rụi “Nó đích thị là con bò cạp nước”[17;55], lại làm cho ta

thấy hoài nghi hơn sự phân minh của ngài, làm gì có chuyện ngược đời “consam” lại là “con bò cạp nước” được, thật là một ông quan dốt nát

Trong chế độ xã hội phong kiến lúc bấy giờ, giai cấp thống trị đã trởthành một trở ngại lớn cho con đường tiến hóa của dân tộc, cuộc đấu tranhchống phong kiến đã có nguồn gốc từ lâu đời, vì vậy ta không chỉ thấy trong

hệ thống truyện cười xuất hiện những truyện mà khi chúng ta đọc xong phảibật cười, đó là việc làm hành động của nhân dân trước bộ máy quan lại thối

nát, như Toàn gạo với muối, một ông quan huyện ăn tiền rát lắm, xử với dân

rất tàn nhẫn Do đó mà khi quan bị đổi đi nơi khác, chẳng ai đến tiễn quan cả,quan mới trách, khi có người thưa, cả hàng huyện đã sắp đỗ lễ tiền quan rồi,

đã làm cho quan bà mừng rỡ, vì sắp được nhận một món hời nào đó, nhưng rồiphải thất vọng khi chỉ toàn gạo và muối, đó là những thứ khi nhân dân dùng

để tống khứ những quan ôn, có lẽ đó là một sự đáp lễ rất xứng đáng cho những

kẻ làm quan “phụ mẫu” nhưng lại tham lam và dốt nát

Bên cạnh quan lại, thì hào trưởng, địa chủ, phú ông cũng là những đối

tượng quen thuộc của truyện cười dân gian., những truyện như : Sang cả mình con, Anh cả lắc, Tại ông không hỏi, Gỉả nợ tiền kiếp đã cho chúng ta thấy rõ

được vẻ bên trong của những kẻ trực tiếp hút máu nhân dân, nhưng bề ngoài

vẫn ra vẻ ân nghĩa, thương xót, như trong Trả nợ tiền kiếp là nhữg trong

những truyện tiêu biểu nhất Truyện kể rằng có một người chết, xuống âmphủ, Diêm Vương tra sổ thấy công nợ chưa trả hết, mới bắt hóa xuông làmkiếp trâu kéo cày trả nợ cho bọn địa chủ Anh ta liền kêu rằng: “làm kiếp trâukhông xong, trừ phi làm bố chúng nó mới giả hết nợ chúng nó được” DiêmVương hỏi tại sao, anh ta giải thích thế này: “làm kiếp trâu cũng làm có hạnthôi, làm bố chúng nó thời lo lắng cho chúng nó tất cả thì mới trả xong nợchúng nó được Lại còn một nỗi khi chúng bóp hầu nặn họng người ta ra quáđáng thì người ta lại gọi bố chúng nó ra người ta chửi” Nghe đến đây mọingười đều khâm phục trí thông minh của người kể chuyện đã đặt ra một

nghịch lí :“làm trâu chưa khổ, chưa nhục bằng làm bố bọn trọc phú’’ Rõ

ràng đây là một câu chửi thâm độc mà khéo léo Đó là một câu trả lời rấtthông minh, nhưng đằng sau lại mang ý nghĩa sâu sắc, nó cho ta thấy đượcthực trạng của nhân dân trong xã hội lúc bấy giờ, đó là người dân có làm chođến chết vẫn chưa trả hết nợ cho bọn địa chủ

Truyện cười đã giáng một đòn mạnh vào giai cấp thống trị, để thấyđược bản chất bên trong của chúng Ngoài mặt thì chúng nói đạo đức, bắt mọingười phải theo cái đạo đức mà chúng bày đặt ra, nhưng bản thân chúng lạilàm điều ác, bất lương, không tuân theo những đạo đức đó, thì người ta chỉ

căm ghét, khing bỉ chúng Tiêu biểu Rắm của con đấy ạ!, có một nội dung

phản phong sâu xắc, nó là một nhát búa bổ vào bộ mặt giả tạo của bà huyệnngu xuẩn kia Ta hãy phu nhân của một bậc phụ mẫu, có cách ứng sử vănminh đối với người đầy tớ một cách trơ trẽn như thế nào, khi mà bà ta thấyxấu hổ với cái rắm của mình, nhưng anh đầy tớ hiền lành, đã không biết nhận

thay cho chủ “Đồ ngu, đồ ngu, đồ không ra gì! Mày như người ta thì mày nhận là của mày có được không?”[17;183] Khi người ta cái câu vô nghĩa lí,

trái tự nhiên của bà huyện, là ta nhận thức rõ một trường hợp thất bại về sựngu xuẩn, của một kẻ vì quá nặng đầu óc sĩ diện mà đã làm một việc khôngbình thường Chúng ta phê phán hành động trái tự nhiên đó nên chúng ta cười,đồng thời chúng ta phê phán động cơ của hành động đó mà chúng ta ghét conngười ấy Hơn nữa qua câu truyện, chúng ta đã vạch trần được sự giả tạo củaluận điệu “Những người ở giai cấp thống trị thì thanh cao, những người ởtrong hàng ngũ nhân dân thì thô bỉ”[13;134]

Hoặc khi tố cáo một cách sâu xắc sự bóc lột của giai cấp thống trị, sựsung sướng của chúng, được xây dựng trên sự đau khổ của người khác, trong

Sang cả mình con là một thí dụ, một lão đi chơi về, mùa hè nóng nực, mồ hôi

hắn ra ướt như tắm, hắn bắt một chú nhỏ con quạt, chú nhỏ cắm đầu quạt chochủ Được một lúc, chú bé đã làm khô mồ hôi của chủ, nhưng mồ hôi chú bélại chảy ra đầm đìa Lão chủ nhà khoái quá hỏi rằng : “Ồ! mồ hôi của tao điđằng nào ấy nhỉ?” Chú nhỏ bèn thưa rằng: “Dạ! thưa ông nó sang cả mìnhcon rồi ạ!” Ở đây cái “bi” và cái “hài” đã kết hợp với nhau, khiến cho chúng

ta phải cười, nhưng sau đó là tiếng cười rơi lệ, đối với chú bé, trong thực trạng

xã hội lúc bấy giờ

Người ta còn có thể thấy được sự dốt nát của một lão trọc phú,

nhưng lại luôn tỏ ra là người hay chữ Chốc nữa tao sang nên đã hiểu lầm ý

bức thư của một người bạn gửi cho, để mượn ngựa chứ không phải mời lão

sang chơi Đó là bộ mặt thật của một kẻ giàu có, nhưng bên trong thì trốngrỗng, luôn cố che dấu sự dốt nát của mình, vì sợ người ta biết

Những truyện cười trên đây đã tạo nên những nét chấm phá, làm phongphú cho bức chân dung về bộ máy cai trị của một thời kì xã hội phong kiến ởViệt Nam, đang biến thành trò hề trên sân khấu chính trị, chúng không còn giữđược vai trò quyền lực của mình như trước nữa, ngược lại chúng bị nhân dân

ta đả kích, châm biếm mạnh mẽ

2.1.2 Sự lên ngôi của “đồng tiền” trong luật pháp

Đằng sau thế lực của chốn quan trường, không bao giờ có thể thiếu sựhiện diện của thế lực đồng tiền, đồng tiền đã len lỏi vào khắp mọi nơi, nó chiphối tâm lí một bộ phận lớn những người trong xã hội Đặc biệt trong chốnquan trường lúc bấy giờ, nó ra sức làm mưa làm gió, thao túng cả pháp luật,người ta vẫn thường nói, pháp luật sinh ra là bảo vệ công lí, cho lẽ phải, vànhững người dân vô tội, vậy mà nó vẫn bị đồng tiền chuyển lay, cũng như cóthể thay đen đổi trắng Ở trong chốn quan trường, nó là món ăn tráng miệngkhông thể thiếu được của những ông quan chuyên ăn đút lót, để sử kiện, bênnguyên có thể bỏ ra một ít tiền, thì đối với quan mọi chuyện đều không có gì

là không thể giải quyết được Vì vậy mà trong dân gian có câu lưu truyền là

“Quan thấy kiện như kiến thấy mỡ” hay “Tiền vào cửa quan như gang vào lò”

Trong xã hội phong kiến lúc bấy giờ, không chỉ là sự tha hóa, xuốngcấp của bộ máy cai trị mà đó còn là sự lũng đoạn, tham nhũng của những bậcquan lại ở địa phương, ở đâu cần “pháp luật” thì ắt sẽ không thể thiếu ngườibạn đồng hành là “đồng tiền” đi cùng Quyền lực của pháp luật thì thể hiện ởđằng trước công đường, còn đồng tiền thì đi bằng cửa sau, để sắp xếp mọi

việc Ta có thể bắt gặp điều đó trong truyện Nhưng nó lại phải bằng hai mày [17;179] Đó là việc “cải với ngô” đánh nhau, rồi mang nhau ra kiện, cải vì sợ

kém thế, nên lót trước tiền cho quan năm đồng, nhưng khi sử vẫn bị phạt đánh

một chục roi, chỉ vì “ngô” kia cũng không vừa cũng đã đút sẵn tiền cho quantrước nữa, hơn cả số tiền của chàng cải kia Vì vậy mà có chuyện “cải” kiệnlại “xin xét lại Lẽ phải về con mà” nhưng thật trớ trêu, khi quan lại nói ra một

sự thật chẳng mấy chút vui vẻ gì “Tao biết mày phải nhưng nó phải bằng hai mày!” Qua truyện trên ta thấy rằng ba con người kia đang thực hiện hành

động mua bán pháp luật, thông qua dao dịch bằng tiền, hai kẻ kiện nhau,nhưng không dám chắc là mình đúng, nên đút lót cho quan, còn quan thìkhông cần biết phải trái, đúng sai là gì, chỉ cần tiền đi trước một bước là có thể

xử xong tất cả, tùy theo túi tiền của từng người

Không chỉ có vậy, pháp luật luôn được bọn quan lại lợi dụng vào việclàm giàu, họ dùng cái quyền lực của mình để sai khiến pháp luật, ra sức làmnhững điều không phải, chỉ nhằm mục đích moi được tiền của người khác, do

đó mà những kẻ biết thời thế “đồng tiền đi trước là đồng tiền khôn” luôn lànhững kẻ được pháp luật bảo vệ, ngược lại những kẻ không biết xuôi theođồng tiền thì sẽ bị đánh oan, vì vậy mà có chuyện, quan chưa biết đầu đuôi ra

sao, đã cho lôi người ta ra đánh tàn tệ, đến lúc nào xì tiền ra mới thôi Dân giần quan Đâu chỉ có thế, đồng tiền còn có một khả năng khác, là nó có thể

làm cho người ta sao nhẵng cả chức trách, nhiệm vụ được giao, mà làm ngượcvới pháp luật, đó là chuyện Lục đinh và Lục giáp hai kẻ được thiên đình giaocho việc, bắt thầy Lại bỏ vào vạc dầu, vì đã làm sai ý của thiên đình, nhưngchỉ vì ham số tiền, cũng như ý định có một bữa nhậu xỉn, nên hai người đãkhông ngại lấy bớt đi số tiền được giao cho, nên mới có chuyện thầy Lại lênthiên đình kiện Trời, khi trời ra xem, thì chỉ có năm trăm quan, thì giận lắm “ởthiên đình còn có kẻ làm bậy, huống chi là ở dương thế” Ở đây câu truyện còn

có ngụ ý, ở trên trời còn có kẻ vì tiền mà làm sai pháp luật, thì ở dưới trần thếthì sẽ vẫn luôn có những kẻ vì tiền mà thay đổi cả pháp luật, đó sẽ là một xãhội “kim tiền”, nơi mà đồng tiền có thể lên ngôi Chế độ phong kiến muốn tồn

tại phải nhờ vào hệ thống tay say của chúng như : quan lại cường hào, địachủ với quyền lực của mình chúng ra sức bóc lột nhân dân ta, bằng các thứthuế, và với chế độ chiếm hữu ruộng đất, làm cho nhân ta không có lấy mộttấc đất để mưu sinh, mà suốt đời phải làm thuê, làm mướn, không công chochúng, bề ngoài chúng luôn tỏ ra là những người mẫu mực, đáng kính, là bậc

“phụ mẫu” của nhân dân, nhưng bên trong thì chẳng tốt đẹp gì, chỉ là bọn giảđạo đức mà thôi Dẫu vậy thì “cái kim lâu ngày trong bọc còn phải lòi ra”, thì

bộ mặt thật của chúng cũng có một lúc bị phơi bày ra bên ngoài, chúng khôngthể che giấu mãi được Ta có thể thấy được bức chân dung của một ông quan

huyện trong Quan huyện thanh liêm bề ngoài luôn tỏ ra là thanh liêm, xưa nay

không hề nhận của đút lót bao giờ, xứng đáng là “quan phụ mẫu” của nhândân nhưng đáng buồn lại không phải như vậy Một lần nhờ quan giúp cho màđược kiện, dân làng mang lễ vật đến mấy lần đều bị quan gạt đi Dân làngkhông biết phải làm như thế nào, bèn đến đút lót cho quan bà Quan bà cũngnhất định từ chối, và cho biết rằng nhận của đút lót sẽ bị quan ông rầy la, dânlàng năn nỉ mãi, quan bà mới nể lòng mà bảo rằng : “Quan huyện tôi tuổi Tí.Vậy dân làng hãy về đúc một con chuột bằng vàng, gọi là để làm vật kỉ niệm.Tôi sẽ cố trình cho quan giúp, may là lọt chăng ” Dân làng làm đúng nhưcách bà quan huyện bày cho, bà huyện nhận con chuột vàng, nhưng khôngdám nói với chồng, sợ bị trách, về sau quan huyện về hưu Nhân lúc cần tiền

tiêu bà huyện mang con chuột vàng ra chợ bán “Một hôm quan huyện bắt gặp

bà huyện đem con chuột vàng ra, bèn hỏi nguồn gốc Bà huyện cứ thực tình kể lại việc cũ, nghe xong, quan huyện đùng đùng nổi giận và mắng rằng : “Sao

bà ngốc thế, ai lại bảo tuổi “Tí”! giá cứ bảo là tôi tuổi “Sửu” để họ đúc lấy một con trâu có phải hay biết mấy không nào!”[17;191] Thì ra sự thanh liêm

của quan chỉ là giả tạo, cũng có thể vì trong khi làm quan “ngài” đã vì những

lí do nào đó, mà phải làm ra vẻ thanh liêm, nhưng lòng tham của “ngài” lại

nhiều gấp mấy lần lòng tham của quan bà, cũng như con trâu to gấp mấy

nghìn lần con chuột vậy Truyện Quan huyện thanh liêm đã soi rọi đúng tim

đen của những quan lại khôn ngoan nhất, nhưng cũng giả đạo đức nhất Quatruyện này người ta thấy được bộ mặt thật của các bậc quan lại, đồng thời sẽkhông thêt tin vào sự trong sạch của bất cứ một viên quan nào được Truyện

đã khẳng định một chân lí phổ biến : “Đã là quạ thì con nào cũng đen, đã làquan thì tên nào cũng tham nhũng” Nếu có lúc nào đó ông quan tỏ ra thanhliêm thì chỉ là sự giả dối để vòi vĩnh một món lợi to lớn hơn cho mình mà thôi

2.2 Bộ mặt thật của các tầng lớp trên trong xã hội

2.2.1 Bức chân dung của các loại “thầy”

Chế độ phong kiến tồn tại được không phải chỉ nhờ vào bạo lực củachính quyền, sự bốc lột tô thuế và chiếm hữu ruộng đất của bọn địa chủ màcòn phải nhờ vào một đội ngũ rộng rãi, những kẻ tuyên truyền và bảo vệ ýthức chính thống, đó là đội ngũ của các loại thầy bao gồm : thầy đồ, thầy lang,thầy bói, các sư sãi, thầy phù thuỷ Tất cả những hạng người vô ích cho xãhội ấy vẫn muốn bám lấy một địa vị cao, vẫn muốn đóng một vị trí quantrọng, họ luôn làm ra vẻ mình có một giá trị to lớn hơn là mình có trong thực

tế Đáng chú ý là bọn họ thường mang nhiều tính chất hài hước hơn là quan lại

và địa chủ Truyện dân gian kể về bọn chúng thường mang nhiều nội dungcăm thù hơn là nội dung hài hước

Phải thừa nhận rằng trong một giai đoạn lịch sử nào đó, các vị thầy này

đã đóng những vai trò nhất định đối với lịch sử, và được nhân dân kính trọng,nhưng vào thời mạt kì của chế độ phong kiến các “thầy” đã bộc lộ tất cảnhững cái xấu xa, đê tiện của mình Đó là sự dốt nát, tham ăn của thầy đồ:

Thơ cái tháp chuông, Vẫn chỉ hai quan, Bất là cây bất, Thầy đồ liếm mật

Những truyện về thầy đồ đã vạch trần thực chất của tầng lớp nho sĩ áovải mộng công hầu, sống bám vào nông dân dưới hình thức của các nghề gõđầu trẻ, đáng lẽ họ phải là những con người đáng kính trọng, đạo mạo, và

gương mẫu về đạo đức, thì họ lại là những người dại gái trong Nam mô boong thù vặt cả học trò trong Bánh tao đâu Sự bất lực của chế độ phong kiến trong

việc đào tạo tri thức vào thời kỳ suy tàn của chế độ còn để lại trong kí ức củamọi người, ấn tượng về giá trị của những anh “anh đồ ba quan” Sự thối nátcủa chế độ còn thể hiện trong thực chất của những ông đồ, những thói hư tậtxấu của họ, xung quanh hai vấn đề, tri thức và tư cách Về tri thức họ là nhữngngười dốt nát, nhưng lại luôn giấu sự dốt nát của mình, ngoài ra còn là những

kẻ chuyên nguỵ biện ch sự dốt nát của mình, khoác lác, hay khoe chữ, chúngluôn thất bại, nhưng lại không bao giờ lấy đó là bài học để mà sửa chữa, khắc

phục như Thầy đồ dốt, Sao văn tế, Tức cảnh sinh tình, Về đi cày, Tam đại con

gà, Không phải nuôi chó thí dụ tiêu biểu như trong truyện Sao văn tế là một

thầy đồ vốn ít chữ, vì vậy mà khi người ta nhờ thầy viết cho một bài văn tế, vàkhi đọc xong đã làm cho mọi người phải bật cười, do sự dốt nát của mình màthầy đã chép nguyên cả bài văn tế của cha mình cho nhà chủ, và giữ nguyêncái tên “Nguyễn Văn Mít” mà không thèm sửa lại, thầy đã không nhận thấycái sai của mình để sửa chữa, mà còn cố cãi để biện hộ cho chính cái ngu xuẩncủa mình “Văn tế sao nhầm được, họa là nhà ông chết lầm thì có” Đó lànhững thầy nói khoác gặp thời nhận liều là “thánh thiên tử” về khoa “đỡ đẻ”

Ăn chả ăn nem, là thầy đồ đọc nhầm “y hi” ra “ô hô” mà không biết thân, mà vẫn nói chữ để đến nỗi vẫn chỉ được hai quan của nhà chủ Vẫn chỉ hai quan,

đó còn là loại thầy dạy học trò, không biết chữ gì, khiếp quá nói liều “Dủ dỉ là

con dù dì” trong Tam đại con gà do không biết chữ “kê” là “gà”, do đó mà có

chuyện thầy lí sự cùn “Tôi vẫn biết chữ “kê” mà “kê” có nghĩa là “gà”, nhưngtôi dạy cháu thế là dạy cho cháu nó biết tường tận tam đại con gà kia.”, là thầy