Giáo trình tài chính tiền tệ phần 1 nxb đại học thái nguyên

Cân luu y là khài niçm súc mua tiên tç không dupe xem xét duói góc dp sue m ua dôi vói tùng hàng hôa nhât dinh mà xét trên phuong diên sue m ua dôi vói toàn thè càc hàng hóa trên thi tru

TAJ CHINH

TIÊN TÊ

Tham gia thuc hi$n:

- PGS.TS H oang Thi Thu

- Ths N guyen Thi Thanh V inh

- Ths Nguyen Vi?t Dung

- Ths Nguyen Thu Nga

- Ths Mai Thanh Giang

- Ths Nguyen Thi Kim N h u n g

- Ths Nguyen Thi Thu H ang

L O I G IO I THIEU

jiao trinh Tai chinh tien te duac tap the giang vien Khoa Ngan hang Tai chinh, Dai hoc Kinh te va Quan tri Kinh doanh (TUEBA) - Dai b e Thai Nguyen (TNU) thiet ke va bien soan theo myc tieu va chuoig trinh dao tao nganh Kinh te va Quan tri kinh doanh noi chung

va nginh Tai chinh Ngan hang noi rieng tai trudng

Voi dung co ban cua Giao trinh Tai chinh tien te la nham trang bi cho iguai hpc va cac doi tuong khac nhung kien thuc co ban va mo rong 'e linh vuc tai chinh tien te trong nen kinh te thi trudng nhu: tong quan/e tien te, cung va cau tien te, nhung van de co ban ve tai chinh, tai chnh cong, tai chinh doanh nghiep, tin dung, bao hiem, thi trudng tai chnh, tai chinh quoc te, ngan hang va to chuc tai chinh phi ngan hang chinh sach tai chinh quoc gia tu do co kha nang van dung vao thuc ten cong tac trong linh vuc kinh te va quan tri kinh doanh

Tham gia bien soan giao trinh la cac can bo giang day nhieu kinh nghien cua Khoa, bao gom:

TS Vu Thi Hau, NCS.Ths Vu Thi Loan bien so^n Chuong 1,

Chumg 7 va Chirong 6

NCS.Ths Nguyen Thi Thanh Vinh bien soan Chuong 3

NCS.Ths Nguyen Viet Dung bien soan Chuang 4

NCS.Ths Nguyen Thu Nga bien soan Chuong 5

Ths Mai Thanh Giang bien soan Chuang 7

NCS.Ths Nguyen Thi Kim Nhung bien soan C huang 8

PGS.TS Hoang Thi Thu bien soan Chuang 9

Ths Nguyen Thi Thu Hang bien soan Chuong 10

Ths Do Kim Du, Ths Nguyen Phuang Thao bien soan Chuang 11

Trong qua trinh bien soan giao trinh, chung toi da co gang liam sang to nhung van de ca ban va mo rpng ve linh vyc tai chinh tien te Tuy nhien, vi la lan dau bien soan nen giao trinh khong tranh klhoi nhung khiem khuyet ve hinh thuc va noi dung Vai tinh than cau tthi, chung toi rat mong nhan duoc nhirng y kien dong gop cua quy ban ddpc

de cuon Giao trinh duoc hoan thien hon a lan tai ban

Xin tran trong cam on!

Thai Nguyen, ngay 01 thang 4 nam 2(016

T/M Ban bien soan

TS Vu Thi Hau - ThS Vu Thj Lomn

(Dong chu bien)

4

DANH M y c CÁC T Ü V IÉ T TAT

Viét tät Viét nguyên vän

BHXH Bào hiêm xà hôi

BHYT Báo hiêm y tê

CSTT Chính sách tiên tê

DNNN Doanh nghiêp Nhà nuôc

L/C Letter o f Credit

NHNN Ngân hàng Nhà nuôc

NHTM Ngân hàng Thirong mai

NHTW Ngân hàng Trung uong

NSNN Ngân sàch Nhà nuôc

OMO Open Market Operations

TCDN Tài chính doanh nghiçp

TCQT Tài chinh quôc tê

TCTD To chúc tin dyng

TSCD Tài sàn cô d¡nh

TTCK Thi truòng chúng khoán

TTQT Thanh toán quôc tê

DAN H M y C B A N G VA S O © 6

3.2 H ? thong tai chinh trong nen kinh te thi truong 138

6.2 Su khac nhau giua cho thue van hanh va cho thue tai chinh 287

63 Mô hinh tin dung tiêu dùng thir nhât 297

6 0 Cung - câu quÿ cho vay quyêt djnh lài suât thi trucrng 306

6.3 Cung - câu tien quyêt djnh lài suât thi truàng 311

1(3 Bàng cân dôi ké toàn cüa ngân hàng thuong mai 466

10.8 Bào lành cùa ngân hàng 475

10.9 M ô hinh N H TW truc th u Q C Q uôc h ç i và dçc l |p v ó i

11.3 Tÿ lç du trû bât buçc vói tiên gùi bàng U SD àp dung

M y c L y c

Trang

1.1 BÁN CHAT, CHÚC NÄNG VÀ VAI TRÒ CÚA TIÈN TÉ 17

1.1.1 Su ra dòi và bàn chàt a ia tiên t ç 17

1.1.2 Sy phát trien cúa các hinh thái tiên t é 22

1.1.3 Chúc nâng cúa tiên té 31

1.1.4 Vai trò cúa tiên trong nên kinh tê hàng h o á 36

1.2 CHÉ DO I-UU THÔNG TIÉN T É 38

1.2.1 Khái niêm vê chê dp luu thông tiên té 38

1.2.2 Các yêu tó co bàn cúa che dô luu thông tiên t é 39

1.2.3 Các chê dô luu thông tiên tê 41

1.2.4 Các chê dô tiên tê quôc tê chù y ê u 48

1.3 GIÀ TRI THÖI GIAN CÙA T IÉ N 51

1.3.1 Già tri tuong lai cùa tiê n 52

1.3.2 Già tri hiçn tai cùa tien 53

CÂU HÔI ÔN TÀP VÀ THÂO L U Á N 54

C l i u o n g 2 C U N C V À C Â U T I È N T Ê 56 2.1 CUNG TIÊN T É 56

2.1.1 Khái niçm và tâc nhân cung tiê n 56

2.1.2 M ue cung tien t ê 59

2.1.3 Các khôi tiên t ê 62

2.2 CÂU TIÊN T É 64

2.2.1 H qc thuyêt so lupng tièn tç thô s o 64

2.2.2 H qcthuyêt tiên tç cùa John Maynard Keynes (1883 - 1946) 66

2.2.4 Cân dói cung câu tiên t ç 7

2.3 LAM PHÁT VÀ CÁC BIEN PHÁP KIÉM CHÉ LA M P H Á T 7

2.3.1 Khái niêm lam phât và phân lo^i l^m p h â t 7

2.3.2 Cách tinh lam p h â t .8

2.3.3 Nguyên nhân cüa l^m p h â t 8

2.3.4 Ânh huàng cùa l^m p h â t 8'

2.3.5 Các biçn phàp kiêm ché lam phât 9

2.4 GIÀM PHÁT, TH IÉU PH Á T VÀ CÁC B IE N P H Á P PH Ô N G C H Ô N G 9(

2.4.1 Ânh huàng cüa giâm phât và thiêu p h â t 9(

2.4.2 Các bien phàp phông chông giâm phât và thiêu p h â t 9i CÂU HÓI ÔN TÂP VÀ TH Â O L U À N %

C h ira n g 3 NHÍTNG VÁN DÊ C O BÂN VÈ T À I C H ÍN H 10C 3 1 KHÁI QUÀT SU RA BÜI VÀ PHÀT TRŒN CÚA TÀI C H ÍN H 10C 3.2 BÂN CHÀT CÙA TÀI C H IN H 106

3.3 CHÚ'C N ÁN G CÙA TÀI C H ÍN H 112

3.3.1 Chúc nâng phân p h ô i 112

3.3.2 Chúc nàng giâm d ô c 120

3 4 VAI TRÔ CÙA TÀI C H ÍN H 125

3.4.1 Tài chinh là công cy phân phôi tong sàn phâm quoc d â n 125

3.4.2 Tài chinh là công eu quàn lÿ và dieu tiêt v î m ô nên kinh tê xâ h ç i 126

3.5 HÉ THÔNG TÀI CHÍNH TRONG NÉN KINH TÉ T H IT R U Ô N G 130

3.5.1 Khái niçm hç thông tài chinh và khâu tài c h in h 130

3.5.2 Câu trne cùa hç thông tài chinh trong nên kinh tê thi tru à n g 139

CÂ U HÔI ÔN TÂP VÀ THÂO L U Á N 152

C h iro n g 4 TÀ I C H ÍN H C Ô N G 153 4.1 TÔNG QUAN VÈ TÀI CHÍNH C Ô N G 153

4.1.1 Khái niçm tài chinh c ô n g 153

4.1.2 D$c diém cûa tài chinh cô n g 157

4.1.3 Vai trò cúa tài chinh cô n g 160

4.2 NGÂN SÁCH NHÀ N Ù Ó C .164

4.2.1 Khài niçm, dàc diêm và vai trò cúa ngân sàch Nhà n u ó c 164

4.2.2 Thu ngân sàch Nhà nuóc 174

4.2.3 Chi ngân sàch Nhà n u ó c 191

4.2.4 To chúc hç thóng ngân sàch Nhà n u ó c 199

4.3 CÁC QUŸ TÀI CHÍNH CÔNG NGOÀI NGÂN SÀCH NHÀ NLTÓC 205

4.3.1 Su cân thiêt cüa càc quÿ tài chinh công ngoài ngân sàch Nhà n u ó c 205

4.3.2 D Jc diêm cùa càc quÿ tài chinh công ngoài ngân sàch Nhà n u ó c 206

4.3.3 Càc loai quÿ tài chinh công ngoài ngân sàch Nhà n u ó c 208

CÀU HÒI ÔN TÀP VÀ THÂO I.U À N 213

C h iw n g 5 TÀ I C H ÍN H DOANH N G H IÊP 214 5.1 TÔNG QUAN VÊ TÀI CHÍNH DOANH N G H IÊ P 214

5.1.1 Khài niçm tài chinh doanh nghiêp 214

5 1 2 Mue tiêu cùa tài chinh doanh nghiêp 218

5.1.3 Vai trò cúa tài chinh doanh n g h iêp 220

5.1.4 Nhùng nhân tô ành huông dên tô chúc tài chinh doanh nghiêp 223

5.2 VÓN KINH DOANH CÙA DOANH N G H IÊP 229

5.2.1 Khài niçm và dàc trung cùa von kinh doanh 230

5.2.2 Phân lo^i vôn trong doanh nghiêp 233

5.2.3 Tài sàn co dinh và vôn cô d in h 237

5.2.4 Tài sàn luu dông và vôn luu dçn g 244

5.3 CHI PH Î, D O A N H TH U VÀ L O I N H U Â N C Ù A

D O A N H N G H IÊ P 25

5.3.1 Chi phi cùa doanh n g h iç p 25

5.3.2 Doanh thu cùa doanh n g h içp 25

5.3.3 Lçri nhuân cùa doanh n g h iç p 25'

5.4 TŸ SUÂT SINH LÖI VÀ RÙI R O

26-5.4.1 Tÿ suât sinh l o i 26< 5.4.2 Rùi r o 26f CÂU HÔI ÔN TÀP VÀ THÂO L U Â N 26:

C hirtm g 6 T ÎN D y N G 26i

6.1 S I/R A DÖI VÀ PHÀT TRIÉN CÙA TÎN D U N G 268

6.2 KHÀI NIÊM, DÂC DIÊM VÀ VAI TRÔ CÙA TÎN D U N G 27C 6.2.1 Khài niçm tin d u n g 27C 6.2.2 D^c diêm cùa tin d u n g 271

6.2.3 Vai trô cùa tin d u n g 273

6.3 PHÂN LOAI TÎN D U N G 275

6.3.1 Càn cû vào thôi h$n tin d u n g 275

6.3.2 Càn eu vào doi tuong tin d u n g 276

6.3.3 Càn cû vào mue dich su dung vôn tin d u n g 276

6.3 4 Càn cû vào chù the tin d y n g 276

6.3.5 Càn cû vào tinh chàt bào dàm tiên v a y 277

6.3.6 Càn cû vào xuât xû cùa tin d u n g 277

6.4 CÀC HÎN H THÙ'C TÎN D UN G CHÙ Y É U 277

6.4.1 Tin dung thuong m ai 277

6.4.2 Tin dung ngân h à n g 281

6.4.3 Tin dyng N hà n u o c 283

6.4.4 Tin dung thuê m u a 285

6.4.5 Tin dung tiêu d ù n g 295

12

6.5 LAI SUÂT TÍN D U N G 299

6.5.1 Khái niçm và phân loai lài suât tin d u n g 299

6.5.2 Phuang phàp tin h là i 304

6.5.3 Càc nhân tô ành huông dên lài suât tin d u n g 305

6.5.4 Vai trò cùa lài suât tin d u n g 312

6 5.5 Càc chinh sàch lài suât tin dung 315

CÂU HÒI ÔN TÂP VÀ THÀO L U A N 317

Chirffng 7 BAO H IÉ M 318 7.1 NHLTNG VÂN DÊ CHUNG VÈ BÂO HIÊM 318

7.1.1 Su cân thiêt khách qiian cùa bào hiêm trong dài sông kinh tê - xâ h p i 318

7.1 2 Khai niçm bào hiêm 321

7.1 3 Dàc diêm cùa bào hiêm 323

7.1 4 Càc loai hinh bào h iê m 324

7 1 5 Vai tro cùa bào hiêm 333

7.1.6 Càc nguyên tac hoat dông cùa bào h iêm 334

7.2 BÂO HIÉM KINH DOANH 336

7.2.1 Khài niêm và càc hinh thùc bào hiêm kinh doanh 336

7.2.2 Co chê tao lâp, phân phôi và su dung quÿ bào hiêm kinh doanh 340

7.3 B Â O H IÊ M X Â I I Q I 346

7.3.1 Nhùng vân dê co bân vê bào hiêm xâ h p i 346

7.3.2 Co chê tao lâp và sù dung quÿ bào hiêm xâ h ô i 349

7.4 BÂO HIÊM Y T É 351

7.4.1 Khài niçm, hinh thùc và pham vi bào hiêm y t ê 351

7.4.2 Co chê tao lâp và sù dung quÿ bào hiêm y tê 354

7.5 DÔNG BÂO HIÊM VÀ TÂI BÂO H IÊ M 356

7 5.1 Dông bào hiêm 356

C Â U HÔI ÔN TÀP VÀ THÁO L U Â N 36'

Chirong 8 THI TRlTÔfNG TÀI C H ÍN H 36

8.1 N H Ü N G V ÂN D Ê CH U N G VÊ THI TRLTÔNG TÀ I C H ÍN H 36

8.1.1 Khài niçm thj truóng tài c h in h 36

8.1.2 Cau truc cùa thi truóng tài chinh 36Í 8.1.3 Chúc nàng cùa thi tru àn g tài c h in h 36^

8.1.4 Vai trô cùa thi tru àn g tài c h in h 37(

8 2 THI TRlTÔNG TIÈN T Ê 372

8.2.1 Khài niçm thj tru àn g tiên t ç 372

8.2.2 DJc diêm cùa thi tru àn g tiên t ç 373

8.2.3 Câu truc cùa thi tru àn g tiên tç 374

8.2.4 Càc công eu luu hành trên thj tru àn g tiên t ç 376

8.2.5 Càc chù thê tham gia trên thi tru àn g tiên t ç 378

8.3 THI TRLTÔNG CHlTNG K H O Á N 382

8.3.1 Khài niêm thi tru àn g chúng k h o à n 382

8.3.2 Cau trúc cùa thi tru àn g chúng k h o à n 383

8.3.3 Càc hàng hoà trên thj tru àn g chúng k h o à n 386

8.3.4 Chù thê tham gia trên thj tru àn g chúng k h o à n 391

8.3.5 Chi sô già chúng khoàn 397

C Â U IIÔ I ÔN TÀP VÀ TIIÀ O L U Â N 398

Chiromg 9 TÀI CH ÍNH Q UÓC TÉ 399 9.1 NHLfNG VÂN DÊ CO BÀN VÊ TÀI C H ÍN H QUÔC T É 399

9.1.1 C o sô hinh thành quan hç tài chinh quôc té 399

9.1.2 Khài niçm v à dàc trung cùa tài chinh quoc t é 402

9.1.3 Vai trô cùa tài chinh quôc t ê 405

9.1.4 Phân loai càc hoat dông tài chinh quôc t é 407

9.2 TŸ GIÀ HÔI D O Á I 415

9.2.1 Khài niçm tÿ già hôi d o à i 415

9.2.2 Các loai tÿ già hói d o á i 416

9.2.3 Các nhân tô tác dông lên tÿ già hôi d o á i 417

9 2 4 Các chê dô tÿ già 423

9.2.5 Chinh sàch tÿ già hôi doái 426

9.3 CAN CÂN THANH TOÁN QUÔC T É 430

9.3.1 Khài niêm vê cán cân thanh toán quôc t ê 430

9.3.2 Nói dung cùa cán cân thanh toán quôc t ê 430

9.3.3 Các yêu tô ânh huóng dên cán cân thanh toán quôc t ê 432

9.3.4 Các biên phàp diêu chinh cán cân thanh toán quôc t ê 435

9.4 QUAN HÉ THANH TOÁN QUÔC T É 437

9.4.1 Co sô cùa thanh toán quôc t ê 437

9.4.2 Các phuong tiên thanh toán quôc t ê 438

9.4.3 Các phuong thùc thanh toán quôc t ê 440

CÂU HÒI ÔN TÀP VÀ THÀO L U Â N 441

Chirffng 10 NGÂN HÀNG VÀ TÓ CHÚC TÀI CHÍNH PHI NGÂN H À N G 443

10 1 TÔNG QUAN VÊ H F THÔNG NGÂN H À N G 443

10.1.1 Su ra dôi và phât triên cùa hç thông ngân hàng 443

10.1.2 Khài niçm ngân h à n g 447

10.1.3 Pliâii loai n gân h à n g A A 8 10.2 NGÂN HÀNG THUONG M A I 453

10.2.1 Khài niêm và bàn chat cùa ngân hàng thuong m a i 453

10.2.2 Phân loai ngân hàng thuong m ai 455

10.2.3 Chùc nâng cùa ngân hàng thuong m a i 456

10.2.4 Vai trô cùa ngân hàng thuong m ^i 463

10.2.5 Nghiêp vu cùa ngân hàng thuong m ai 466

10.3 NGÂN HÀNG TRUNG U 'O N G 477

10.3.2 Chúc näng cúa ngân hàng trung u o n g 48(

10.3.3 Vai trò cúa ngân hàng trung u a n g 48i

10.3.4 MÔ hình tò chúc ngân hàng trung u o n g 48?

10.4 TÒ CHITC TÀI CHÍNH PHI NG Â N H À N G 49(

10.4.1 Khài niçm tô chúc tài chinh phi ngân h à n g 49(

10.4.2 Càc hinh thúc cùa tô chúc tài chinh phi ngân h à n g 492

CÂU HÒI ÔN TAP VÀ THÀO L U Â N 508

C h u w ig 11 CHÍNH SÁCH T À I CHÍNH 50Ç 11.1 NHLTNG VÀN DÊ CHUNG VÉ CHÍNH SÀCH TÀI CHÍNH 50Ç 11.1.1 Khài niçm chinh sàch tài c h in h 509

11.1.2 Càc loai hinh chinh sàch tài chinh 510

11.1.3 N hûng yêu tô câu thành chinh sàch tài c h in h 511

11.2 CHÍNH SÀCH TIÊN T É 513

11.2.1 Khài niçm và dâc trung cúa chinh sàch tiên t ç 513

11.2.2 M ue tiêu cùa chinh sàch tiên t ç 515

11.2.3 Càc công eu cùa chinh sàch tiên tç 522

11.3 CHÍNH SÀCH TÀI K H Ó A 537

11.3.1 Khài niçm và mue tiêu cùa chinh sàch tài k h ô a 537

11.3.2 Càc lo^i hinh chinh sàch tài k h ô a 538

11.3.3 Npi dung cùa chinh sàch tài khôa 539

CÂU HÒI ÔN TÂP VÀ THÀO L U Â N 541

DA N H MUC TÀI LIÊU THAM K H Â O 543

16

Chiromg 1

TÓNG QUAN VÈ TIÉN TÉ

M uc tiéu: Nghièn cùu chuang “ Tóng quart vè tièn te" se giup cho nguài hpc tièp càn nhùng kièn thuc ca bàn vé tièn và càc vàn dè có lièn quan nhu: bàn chàt, chuc nàng và vai trò cùa tièn; càc chè dò liru thòng tièn; khài nièm, phàn loai, càch tinh, nguyèn nhàn, tàc dong và càc bièn phàp òn dinh luu thòng tièn, già tri thòi gian cùa tièn ; tù dò nguài hoc có khà nàng vàn dung vào thuc tièn còng tàc trong lình vuc kinh tè

và quàn tri kinh doanh

Tir khóa: Tièn, lam phàt, giàm phàt, già tri thòi gian cùa tièn

1.1 BÀN CHÀT, CHÌTC NÀNG VÀ VAI TRÒ CÙA TIÈN TÉ

1.1.1 Su’ ra dòi và bàn chàt cùa tièn t£

1.1.1.1 S u ra dòi cùa tièn tf

Kinh té chinh tri Màc - Lènin cho ràng ljch sù cùa tièn tè chinh là lich sù phàt trièn càc hinh thài già tri tù thàp dèn cao, tù hình thài giàn don cho dèn hình thài dày dù nhàt là tièn tè

- H inh thài giàn don hay ngÀu nhièn

Dày là hình thài phòi thai cùa già tri, nò xuàt hièn trong giai doan dàu cùa trao dòi hàng hòa, trao dòi mang tinh chat ngàu nhièn: trao dòi true tièp vàt này lày v |t khàc Chàng han, lm vài = 10kg thòc Ò dày, già tri cùa vài duoc biéu hièn ó thòc con thòc dupc dùng làm phuong tièn dè bièu hièn già tri cùa vài Hàng hòa (vài) mà già tri cùa nò duoc bièu hièn ó mpt hàng hòa khàc (thòc) thì goi là hình thài già tri tuong dòi Hàng hòa (thòc) mà già tri sù dyng cùa nò biéu hièn già tri cùa hàng hóa khàc (vài) goi là hình thài vàt ngang già Hình thài v |t ngang già có 3 dàc dièm: già tri sù dyng trò thành hình thài bièu hièn cùa già

tri, lao dpng cy thè trò thành hình thài biêu hiçn cùa lao d p n g trùi tugng, lao dòng tu nhàn trò thành lao dpng xâ hpi tryc tièp.

C M àc cho räng “Hình thài già tri tucmg dòi và hình thài va ngang già là 2 mât liên quan vói nhau khóng tàch r&i duoc nhau nhun¿ dòng thòi là 2 eue cùa cùng 1 bièu hièn già tri'. H ình thài già tri giàr don (hay ngâu nhièn) là m àm m óng phói thai cùa hinh thài già tri - tièr

tç, con hàng hòa - vàt ngang già “don nhât” là màm m óng cùa tièn tè Trong hình thài già tri giàn don (hay ngâu nhièn) thì tÿ lç trao dòi chue thè co dinh

- Hình thài dày dù hay m à rông cùa già trj

Khi lyc lugng sàn xuát phàt trién, phân công lao dông x ä hôi lân

th ú nhát - chàn nuôi tàch khòi trông trot diên ra làm cho viçc sàn xuâl hàng hòa phàt trién manh, nàng suât lao d çng tàng lên, sàn phâm du

th ù a cùa càc bô lac nhiêu hon Do dò, so luong hàng hòa duçrc dua ra trao dôi nhiêu hon và quan hç trao dôi cùng diên ra th u àn g xuyên hon dòi hôi pham vi trao dôi cân duoc m ò rpng T u an g ùng vói quan hç trao dôi thài kì này hình thài dây dù hay m à rông cùa già tri Hình thài này

d upe mô phông bàng phuong trinh sau:

= 2 con gà

= 0,1 chi vàng

Dây là su m ó rpng hình thài già tri giàn don hay ngâu nhiên Ö vi

dy trên, già tri cùa lm vài duoc biéu hiçn ó 10kg thôc ho$c 2 con gà hoâc 0,1 chi vàng N hu vây, vât ngang già chung dà du o c m ô rông ra ô nhiêu hàng hóa khàc nhau Tuy nhiên, vân là trao dôi truc tiép, tÿ lç trao dôi chua cô djnh

- Hinh thài chung cùa già trj

Vói sy phàt triên cao hon nùa cùa lue lugng sàn xuát và phân công lao dông xà hpi, hàng hôa dupe dua ra trao doi th u àn g xuyên, da

18

hoâc

hoâc

hoàc

d a n g và nhiê u hon N hu câu trao dơi do dĩ t r ơ nên p h û c tap hon, nguĩi

cĩ vài m u ơ n dơi thĩc, n h u n g nguịi cĩ th ĩc lai k h ơ n g càn vài mà lai càn

t h ú khác Vi vây, viê c trao dơi tru c tiêp k h ơ n g con thich h o p và gây trơ ngai cho trao dơi, n g u ị i ta phài di con d u ị n g vịng, m a n g h à n g hĩa cùa

m in h dơi lây t h ú h àn g hĩa m à nĩ d u o c nhiêu n g u ị i u a chuơng, rịi dem dơi lây th ú hàng h ĩ a m à m in h càn Khi vât tru n g gian trong trao dơi

d u o c co djnh lai ị th ù h àn g hĩa d u o c nhiêu n g u ị i u a ch uơng, thi hinh thài chung cua già tri x uàt hièn

Vi du: lO k g t h ị c

h ộc 0,1 chi v àn g

Ư dày, tàt cà càc h à n g hĩa dêu bièu hièn già tri cùa m in h ị cùng

m ị t th ù hàng hĩa dĩ n g vai trơ là vât n g an g già ch u n g Tuy nhiên, vât

n g a n g già c h u n g c h u a ịn djnh ị mịt th ù h àn g hĩa nào C àc dia p h u o n g

k h à c nhau thi hàng hĩa d ù n g làm vât n g an g già ch u n g c ù n g khàc nhau

- Hình thài tien tç

Khi lue l u o n g sàn xuàt và phàn cị ng lao dịng xà I iqì phàt trièn hon nùa, sàn xuàt hàng hĩa và thi tru ị n g ngày càng m ị rpng, thi tinh trang cĩ

n h iê u vât n g an g già ch u n g làm cho trao dơi g iù a càc dia p h u o n g vàp phài

k h ĩ khan, do dĩ dịi hịi khàch quan phài hình thành vât ngang già chung

t h ơ n g nhât Khi vât ngang già chung d u o c co djnh lai ị m p t vât dơc tịn

v à ph ơ bièn thi xuàt hièn hình thài tièn té cùa già tri.

Vi du: hộc 1 Okg thĩc

h ộc 2 con gà = 0,1 chi vàng = vât n g a n g già chung

h ộc l m v à i (V àn g trị thành tièn té)

Lùc dàu cĩ nhiêu kim loai dĩng vai trị tièn té, n h u n g vé sau d u o c

c ị djn h lai ị kim loai quÿ: vàng, bac v à cuịi cù n g là v à n g

1.1.1.2 K hái niçm tiên tç

Tiên tç là sàn phâm tát yéu cùa nên kinh tê hàng hóa, nhàm ta< diêu kiçn thuân lpi cho quà trinh trao dôi hàng hóa, dich vy N ghiên cùi Hch sù trao dôi hàng hóa, tù trao doi tryc tiêp hàng dôi hàng dén trai dôi hàng hóa qua m ot vât trung gian, có thè tháy rang: Tiên tê là mô hàng hoà dâc biêt duoc tàch ra tir thê giâi hàng hoà, làm vât ngang gii chung thông nhât cho tât cà càc hàng hoà khàc, nò là phurnig tiên giù} cho quà trinh trao dôi duçrc thyrc hiên dê dàng. Tiên tç là 1 pham tn kinh tê - Hch sù gàn liên vói sy phât sinh, phât triên và ton tai cùa nêi sân xuât và trao dôi hàng hóa Bàn chât cùa tiên tç duoc thé hiçn rô qui hai thuôc tính cùa nô:

- Già tri cùa tiên duoc thê hiçn qua khái niêm “sire mua tiên tê”

dó là khâ nâng dôi dupe nhiêu hay it hàng hóa khác Cân luu y là khài niçm súc mua tiên tç không dupe xem xét duói góc dp sue m ua dôi vói tùng hàng hôa nhât dinh mà xét trên phuong diên sue m ua dôi vói toàn thè càc hàng hóa trên thi truông, tue là nêu xêp tât cà hàng hóa trong xà hpi vào mpt giô thi sue m ua cùa tiên tç dupe phàn ành bang khà nâng mua dupe bao nhiêu phân cùa gió hàng hóa dó Nói cách khàc, sue mua tiên tç là sùc m ua tông hop dôi vói tât cà hàng hóa trên thi truông Súc

m ua cùa tiên tê duoc phân biêt thành sùc m ua doi npi và súc mua dôi ngpai Súc mua dôi nôi phân ành so luong hàng hôa m ua duoc ó trong nuóc bang m pt don vi npi tê Súc m ua dpi ngpai phân ành sô lupng hàng hôa mua dupe ó nuóc ngpài khi chuyên dôi m pt don vi npi tê ra ngpai tê Vi dê mua dupe hàng hóa cùa m pt quóc già khàc cân phài dôi npi tê ra ngpai tê, cho nên súc mua dôi ngoai së phu thupc vàp hai nhân

té là ty giâ và súc mua dôi npi cùa ngoai tê

- Già tri sù dung cùa tiên tê là khà nâng thôa man nhu câu trao doi cùa xà hpi, nhu câu sù dyng làm vât trung gian trong trao dôi N hu vây, nguòi ta chi cân nam giù tiên khi có nhu câu trao dôi G ià tri sù dyng cùa m ot loai tiên tê do xà hôi quy dinh, khi nào xà hpi côn th ú a nhân nò thyc hiên tôt vai trò tiên tê (túc là vât môi giói trung gian trong trao dôi) thi khi dò già tri sú dung cùa nò vói tu càch là tiên té con tòn tai N hu

vây, khác vói giá tri sù dung cùa hàng hôa thông thuàng (già tri sù dyng cùa hàng hôa thông thuàng là do dàc tinh tu nhiên cùa nô quy dinh và ton tai vînh viên cùng vôi nhùng dàc tinh tu nhiên dó), giá tri sù dyng cùa mot loai tiên tç mang tính lich sù, nô chi ton tai trong nhùng giai doan nhât djnh và hoàn toàn phu thuçc vào y chi cùa xà hôi Dây chinh là loi giài thich cho su xuât hiçn cüng nhu biên mat cùa càc dang tiên tê trong lich sù.

Cân cù vào tu duy logic vê bàn chât cùa tiên tê, quà trinh phàt triên bien chùng cùa càc quan hê trao dôi và theo càch tiêp cân à nhùng góc dô khàc nhau vê công dyng cùa nô mà càc nhà kinh tê hoc tù cô diên dên hiçn dai dâ dua ra nhùng khài niçm vê tiên theo quan niêm riêng cùa minh

Theo quan diêm cùa C Mâc: Tiên tç là mot hàng hôa dàc biçt, dông vai trô vât ngang giá chung dê do giá tri cùa càc hàng hôa khàc và

là phuong tiçn thyc hiçn quan hç trao dôi Sy xuât hiên cùa tiên tê trong nên kinh tê hàng hôa dâ chùng minh rang tiên tç là mot pham trù kinh tê

- lich sù, là sàn phâm cùa nên kinh tê hàng hôa Tiên tç xuât hiçn, ton tai và phàt triên cùng vôi sy xuât hiên, ton tai và phàt triên cùa hàng hôa Diêu dô cô nghîa là ô dâu cô sân xuât và trao dôi hàng hôa thi ô dô chàc chân phài cô tiên Quà trinh này dâ chùng minh rang “ cùng vôi

su chuyên hôa chung cùa sàn phâm Ihành hàng hôa thi hàng hôa cüng chuyên hôa thành tiên” (C Mâc, 1963)

Nhùng luân giài ô trên dà cho thây nhu thê nào và vi sao mà hàng hôa lai trô thành tiên Dây chinh là vân dê khô khân nhât khi nghiên cùu

vê bàn chat cùa tiên Truôc khi dông vai trô tiên, vàng dâ là hàng hôa Do

dô, hàng hôa tien - vàng cùng cô dù hai thuôc tinh: giá tri và giá tri sù dyng Nhung tien là hàng hôa dàc biçt, bôi lë tiên cô giá tri sù dyng dàc biçt, dùng nô nguôi ta cô thê trao dôi vôi bat cù hàng hôa nào Vân dê này C Mâc dà chi ra “Giá tri sù dung cùa hàng hôa bât dâu tù lùc rùt ra khôi heu thông côn giâ tri sù dung cùa tiên tê vôi tu càch là phucmg tiên luu thông lai chinh là su luu thông cùa nô ” (C Mâc, 1964)

Nên kinh tê hàng hôa là mpt thyrc thê dây bien dçrng cùng vói quà trinh sàn xuat và trao dôi hàng hôa ngày càng phàt triên dâ kéo theo quà trinh phi vât chât cùa tiên Vàng, bac tuy có un diém so vói nhùng vât ngang giá truóc chúng nhung cüng bpc lp nhùng han ché nhu hao mon, nâng n ê Vi vây, ngucri ta dàn tù bô hinh thài tiên này dê chuyén sang hinh thài tiên khàc Nghïa là vai trô cùa vàng theo xu huông giàm thâp và

vi tri kim loai qui vón có cùa no tàng lên Dô là mpt quy luât trap dôi.Ngày nay quan niçm vê tiên dà có nhùng thay dpi co bàn, càc nhà kinh tê hpc hiên dai cho rang hôi phiêu, séc, chùng khoán cùng là tiên

tê Vi vây khâi niçm moi vê tiên nhu sau: tiên là bât cù phuong tiên nào dupe xà hpi châp n h |n làm phuong tiçn trap dôi vói mpi hàng hôa, dich

vu và càc khoàn thanh toàn khàc trong nên kinh té Dinh nghia moi vê tiên càng làm phong phù thêm bàn chât cùa nô, mó ra huông phàt triên trong tuong lai cùa càc phuong tiên trao dôi trong nên kinh tê thi truông

1.1.2 S y phàt triên cùa càc hinh thài tien tç

Trong quà trinh phàt triên cùa nên kinh tê hàng hôa, tiên tê dâ lân lupt ton tai duói nhiêu hinh thâi khàc nhau nhâm dàp ùng cho nhu câu phàt triên cùa nên kinh tê, dâc biçt là cùa hoat dpng sàn xuât luu thông, trao dôi hàng hôa N ghiên cùu ljch sù phàt sinh và phàt trién cùa tién tê, tiên tç dà trài qua càc hinh thùc sau:

1.1.2.1 Hôa tç

Hôa tê túc là tién bâng hàng hôa, là m pt hàng hôa nào dô g iù vai

trô làm vât trung gian trao doi Dây là hinh thài dàu tiên cùa tién tê và

d u Q C sù dyng trong m pt thôi gian dài H àng hôa dùng làm tién tç trpng trao doi phài có giá trj thyc su và giá tri cùa vât trung gian trao doi này phài ngang bâng vói giá tri hàng hôa dem trao dôi, tùc là trao doi ngang giá hàng hôa thông thuông láy hàng hôa dâc biêt - tien tê Hôa tç lân lupt xuat hiên duói hai dang: hôa tê phi kim loai và hôa tç kim loai

- Hôa tç phi kim loai

Dây là hinh thài co xua nhât cùa tiên tç Trong thôi kÿ dâu khoàng

2000 nàm truóc Công nguyên, vât trung gian trap dôi thuông duoc chpn

22

tù mpt loai hàng hóa có giá tri sù dyng cân thiêt chung cho nhièu nguài,

có thê bâo ton lâu ngày và mang tinh chât phô biên, dâc trung cho dia phuong, khu vue diên ra quan hç trao dôi Tùy theo tùng quôc gia, dja phuong và tùng khu vue, nguôi ta dùng nhùng hàng hôa khàc nhau dê làm tiên tç Chàng han, thôi cô dai Trung Quôc dâ tùng dùng da, vô trai, gao, vâi làm vât ngang giá chung, ô Hy Lap, La Mà nguôi ta dùng

bô, cùu, ô Virginia dùng là thuoc, ô châu Phi dùng vô sô, lua, vâi rang cà voi ô dào Fuji; gô dàn huong ô Hawaii; mai rùa ô dâo Marianas; tuân I q c ô nhiêu noi thuôc Nga; bo ó Na Uy; da ô Phàp và Ÿ ;

gao ô Philippines; hat tiêu ô Sumatra; nô lê ô càc nuôc thuôc châu Phi xich dao; vô sô, vô ôc ô càc bô lac ven bô biên châu A, châu Phi và Bâc Mÿ; kê và lya ô Trung Quôc, muôi ô nhiêu n o i

Ô Viêt Nam, tai mot sô tinh miên nùi phia Bâc, trâu và bô duac

sù dyng nhu vât trao dôi ngang giá chung Trong càc vùng dân tôc Tây Nguyên truóc khi thuc dân Phàp xâm luge, vân côn nhùng quan hê trao dôi nhùng vât ngang giá thô so bang các vât dyng nhu khô, khân thêu, luôi thuông,

Viçc dùng tùng loai hàng hôa làm tiên tç là do thôi quen cùa dja phuong Tuy nhiên, hôa tç phi kim loai cô nhièu bât loi khi dông vai trô tiên tç nhu: tinh chât không dông nhât, dê hu hông, khô phân chia hay gôp lai, khô bào quàn cüng nhu vân chuyên Vi dy, néu là gia sùc thi khô phân chia tÿ lê trao dôi, nêu duói dang chât long nhu bia, dâu thi

cô thé chia nhô theo y muôn nhung lai khô bào quàn Mât khàc, pham

vi châp nhân lai hep Môi loai hoà tç chi duoc tin nhiçm ô mot cpng dông nhât dinh M ot thù cô thé rât duoc công dông này tin nhiêm lai bj mot công dong khàc coi là không có giá tri

Vân dê ó dây thyc ra không phài là giá tri mà chinh là giá tri sù dyng cùa tùng hàng hoà mà giá tri sù dung lai phy thupc khá lón vào càch nhin nhân và tâp quàn chung cùa tùng cpng dông Theo dà phàt trién cùa nèn sàn xuat, sy hinh thành mot thi truông rông lón không giôi

hóa thòng thuòng duge dùng làm tiên té dân bi dào thài nhuòng chò cho thòi kÿ sù dpng tiên kim loai.

- Hóa tç kim loai

H óa tç kim loai turc là viçc lay kim loai làm tiên tç Càc kim loai

d uoc dùng dé dùc thành tiên là dông, këm, bac, vàng Già tri cùa lugng kim loai due thành tièn bang già tri ghi trên bê m ât cûa dông tiên Kim loai cô nhiêu uu diêm hon hóa tç phi kim loai khi sù dyng làm don

vi tiên tç nhu: phâm chât, trpng lu g n g có thê quy dinh chinh xâc hon,

dê dàng hon, bên hon, hao m on châm, dê chia nhô, già tri tuong dôi it biên dôi; hon nüa bàn thân câc kim loai này cüng m ang già tri

Tù thê kÿ thù VII truóc C ông nguyên, tiên kim loai bât dâu duge

sù dung và phàt triên rông rai trong suót thòi kÿ câc triêu dai phong kiên Trong giai doan dâu, dê thanh toàn nguôi ta thuông phài cân, dong nhûng lugng kim loai phù hgp De tao diêu kiên dê dàng, m pt so thuong nhân dä tu in due tiên và sau này N hà nuôc chinh thùc ban hành tiêu chuân già cà cho dông tiên quóc gia và thông nhât kÿ thuât in dúc tiên de dâm bào uy tin, tinh chat phàp lÿ cùa dông tiên dong thôi chùng thuc quyên lue cùa N hà nuôc

Khi chù nghîa tu bân hinh thành, nên sàn x u ât và trao dôi hàng hôa phât trién m anh më dôi hôi vât trung gian trao dôi phài cô già tri cao, ton tai nhu m ot hinh thùc duge nhiêu nguôi chap nhân và phài cô

dô bèn cao dé bâo tôn già tri theo thôi gian Tù dô vàng và bac dà loai dan càc kim loai kém già, dê ri sét dé tro thành kim loai pho bién trong khoàng thê kÿ X V III và XIX Trong giai doan này có nhûng nuôc dâ thuc hiçn chê dô song bàn vj nghïa là cùng thùa nhân vàng và bac là tièn tç trong luu thông Ô giai doan dàu, tièn vàng, bac thuông duge due duôi dang nén, thôi N hung vê sau dê tiên cho v iêc trao doi, tiên vàng thuông duoc dúc thành nhûng dong xu vói khói lug n g và dp tinh khiét nhât dinh Tuy nhiên, cùng tôn tai bên canh vàng, vai trô cüa bac trong trao doi bi giàm sût không chi vè hinh thùc mà già tri quÿ hiêm cùa vàng trên thi truòng ngày càng càch xa vói bac

24

Trong thyc tien liru thông hóa tç kim loai, vàng là loai tien tç duoc sù dung phô bien và lâu dài nhát, các kim loai khâc thuông duoc

sù dung thay thê khi thiéu vàng, sò dî nhu vây là do nhùng dâc tinh uu viçt cùa vàng so vói các loai hàng hóa khác trong khi thuc hiçn chúc näng tiên tç, dó là:

- Vàng là loai hàng hóa dugc nhiêu nguói ua thích, vi vây, viçc dùng vàng làm tiên dê dugc châp nhân trên pham vi rông

- Nhùng dâc tinh lÿ hóa cùa vàng rât thuân lgi trong viêc thuc hiên chúc näng tiên tê Vàng không thay dôi vê màu säe và chât lugng duói tâc dông cùa môi truòng Vàng cô thê chia nhô hay hgp nhât, rât tiên cho viêc trao dôi hàng hóa

- Già tri cùa vàng ôn dinh trong thòi gian tuong dói dài, it chiù ânh huông cùa su tâng nâng suât lao dông xâ hôi, tú dó làm cho tiên vàng luôn có dugc già tri ôn dinh, dây là diêu kiçn cân thiêt dê vàng cô thé thuc hiçn tôt các chúc näng cùa tiên

Thuc tê cho thay, tiên vàng dugc sù dung rât hiçu quâ trong nên kinh tê và tuy cô nhùng dâc diêm rât thich hgp cho viêc dùng làm tiên

tç nhung tiên vàng cüng ton tai nhùng nhuge diêm cùa nó, tù dó viçc sù dung tiên vàng trô nên bât tiçn, do dó dân dên tiên vàng bi loai bô khôi luu thông do quy mô và trinh dô sàn xuât hàng hóa ngày càng phât triên, khôi lugng hàng hôa dua ra trao dôi ngày càng tâng, trong khi dó khôi lugng vàng sàn xuât ra không dù dàp ùng nhu câu trao doi cùa nên kinh tê

Già tri tuong dôi cùa vàng so vói các hàng hóa khác tâng lén do näng suât lao dông trong ngành khai thâc vàng không tâng theo kip nâng suât lao dông chung cùa các ngành sân xuât hàng hóa khác Diêu

dó dân dên viçc già tri cùa vàng trô nên quâ Ion, không thé dàp ùng nhu câu làm vât ngang già chung dôi vói nhùng hàng hóa có già tri nhô nhu mua bán hàng hóa tiêu dùng và ngugc lai, nhùng giao dich cô già tri lôn thi tiên vàng lai trô nên quâ công kênh Mât khác, viêc sù dyng tiên vàng bi câc nhà kinh tê xem là su läng phi nhùng nguôn tài nguyên vôn

dà khan hiêm, vi vây viçc sù dung vàng làm tiên dà làm mât di co hôi

sù dung vàng cho nhiêu viêc khác

Sù dyng hóa tç kim loai m âc dù cüng có nhùng uu diém so vói hóa tç phi kim loai nhung có nhûng han ché nhu công kênh, khô chuyên chô M ât khâc, vói quy mô sân xuât và trao dói hàng hóa ngày càng phât trién vói dói hói su già tâng cùa phuong tiçn trao dôi trong khi nguôn vàng du trû không dú dáp úng Do dó, thay vi dùng vàng trvrc tiêp là tien, càc nuóc dà có xu huông chuyên sang sù dyng tien dâu hiêu ngày càng pho biên tù nhùng nâm cùa thè ky XVII cho dén nay.

1.1.2.2 Tin tç

Tin tç là loai tiên tç mà bân thân nó, tu nô không có già tri nhung nhó su tin nhiçm cùa moi nguôi mà nô duoc luu hành Già tri cùa nô chinh là già tri cùa vàng mà nô phàn ânh, dai diçn Tin tç gôm có hai loai:

- Tien xu kim loai

Dây là loai tiên duoc làm bàng câc kim loai kém già nhu: chi, nhôm, këm và duoc sù dung làm tiên xu, tiên lé nhàm giao djeh vói nhùng khoân hàng hóa, djeh vu có già tri nhó hoâc dùng dé trà lai Tiên kim loai thupc hinh thài tin té này khàc vói tiên kim loai thuQC hình thài hóa tç ó chó: trong hóa tç kim loai, già tri cùa chàt kim loai due thành tiên bâng già tri ghi trên bê mât cùa dông tiên, con ó tin té kim loai, già tri cùa chàt kim loai due thành tièn và già tri ghi trên bê mât cùa dông tièn không tuong ùng v ó i nhau, có thè gàn cho nó mot già tri nào cùng

d u oc theo y muôn cùa con n g u ó i.

- Tièn giáy: bao gôm tiên giây khà hoân và tiên giây bât khà hoàn

+ Tiên giây khà hoàn (convertible money)

Tièn giáy xuât hiçn dâu tiên duôi dang câc giây tô chùng nhân có khà nâng dôi ra bac hoâc vàng do càc ngân hàng phât hành (gold certificate, silver certificate) Dây là cam kêt cho phép nguôi nâm giù giây này có thè dén ngân hàng rùt ra sô luong vàng ghi trên giây D o có thé dôi duge ra vàng và bac nên càc giây chùng nhân này cùng duoc sù dyng trong thanh toàn nhu vàng hay bac Sy ra dôi nhùng giây chùng nhân nhu vây dâ giùp cho viéc giao djeh vói nhùng khoân tièn lón cùng

26

nhu viêc vân chuyén chúng tro nên gon nhe và dê dáng han rát nhiéu

Vi du: ó Anh truóc dáy; hay nhu ó Mÿ truóc nám 1931: 1 USD có hám lugng vàng già 1,5042 gam vàng, cú 20,6 USD có thé dôi lây 1 luong vàng (1 ounce vàng)

Ô Trung Hoa tù dai Tông dà xuât hiên tiên giây Vi nhùng nhu câu mua bàn, càc thuong gia hinh thành tùng thuang hç>i có nhiêu chi nhánh ó khäp càc thi trän lón Càc thuong gia kÿ thàc vàng hay bac vào hôi sa cùa thuang hpi rôi nhân giây chúng nhân cùa hôi sa thuang hôi, vói giây chúng nhân này câc thuang già có thé mua hàng ó câc thi trân khàc nhau có chi nhành cùa thuong hôi, ngoài loai giây chúng nhân trên triêu dinh nhà Tông con phât hành tiên giây và duoc dân chùng châp nhân Û Viçt Nam, vào cuòi dai Trân, Hô Quÿ Ly dâ thù nghiêm viçc phât hành tiên giây Nhân dân ai cùng phài nôp tiên dông vào cho Nhà nuóc, cú 1 quan tiên dông dôi duac 2 quan tiên giây, viçc sù dung tiên giây cùa Hô Quÿ Ly thât bai vi nhà Hô som bi lât do, nguòi dân chua quen sù dung tiên giây và sai lâm khi xàc dinh quan hê giùa tiên dông

và tiên giây

Nguôn gôc cùa tiên giây chi có thè duac hiêu rô khi xem xét lich sù

tiên tç các nuóc châu Au Tú dâu thê kÿ thú XVII, ó Hâ Lan ngân hàng Amsterdam dâ cung câp cho nhùng thân chù gùi vàng vào ngân hàng nhùng giây chúng nhân bao gôm nhiêu tò nhô Khi càn, có thé dem

nhùng tò nhô này dôi lay vàng hay hgc tai ngân hàng và càc giây nhô này

cüng duac châp nhân trong thanh toán cho nguòi khác Sau dò mot ngân hàng Thuy Dién tên Palmstruch dâ manh dan phât hành tiên giây dê cho vay Tú dò ngân hàng Palmstruch có khà nâng cho vay nhiêu hon von tu

có Vói nhiêu loai tiên giây duac phât hành, luu thông tiên tç bi roi loai

vi nhiêu nhà ngân hàng lam dung gây nhiêu thiçt hai cho dân chùng Do

dó, vua chùa các nuóc phài can thiêp vi cho râng viêc dùc tién tú xua là vuong quyên và mât khác viêc phât hành tiên giây là mot nguôn lai to lón V uang quyên các nuóc châu Âu thúa nhân mot ngân hàng tu có quyên phât hành tiên giây vói nhùng diêu kiên nhât dinh

+ Tiên giây bât khà hoân

Nguôn gôc cüa tiên bat khà hoân là bài thé chiên th û nhât dâ làm cho câc quoc gia tham chiên không côn dû vàng dé doi cho dân chüng

N uôc Anh tù näm 1931 dà cho luu hành tiên giây bât khà hoân, nuôc Phâp nàm 1936 Khùng hoàng kinh tê thê giôi nàm 1929 dân dên ô

n u ée D uc moi nguôi dua nhau rüt tiên, do dô N H TW D uc dâ phài dùng vàng trà no nuôc ngoài và do dô so trù kim gân nhu không côn Tién sï Schacht (1933 - 1936) dà âp dyng chinh sâch tiên tài tro bâng câch phât hành trâi phiéu dé tài tro sàn xuât và nhûng chuong trinh kinh té, xà hôi lôn Bien phâp này làm giâm 50% thât nghiçp, sàn xuât tâng 41% (1934) Tù dô, nhiêu nhà kinh té cho ràng giâ tri tiên tê không phài dya vào dy trù vàng nhu câc quan diêm truôc dây

Sau dai chiên thê giôi lân th ù nhât, câc ngân hàng lam dyng phât hành tién giây dê cho vay và thanh toân, dân dên nhûng hôn loan trong phât hành và luu thông tiên giây Dê siêt chat trong viçc quân lÿ phât hành tiên giây và on dinh giâ tri dông tiên, nhiêu quôc gia dà câm câc NHTM phât hành giây bac Tù dô, viçc phât hành chi do m pt ngân hàng duy nhât thyc hiçn (dugc gpi là NHTW ) Hàm luong vàng cüa giây bac ngân hàng trong thôi gian này dupe quy dinh theo luât phâp cüa tùng nuôc Vi dy, hàm lupng vàng cûa dông dô la M ÿ công bô thâng 01 näm

1939 là 0,888671 gram vàng

N gày nay, tiên giây chi côn là câc giây nhân np (IOU) cùa N HTW doi vôi nguôi sô hûu chüng N hung không nhu hâu hêt câc giây np khâc, giây np cüa NHTW là loi hùa trà chp nguôi nàm giû chi bâng câc

tô tiên giây khâc, tûc là NHTW thanh tpân câc “giây np ” này bàng câc

“giây no” khâc Khi phât hành tiên giây thi tiên giây trô thành tài sàn cüa nguôi sô hûu chüng, nhung dôi vôi N H TW chüng lai là m pt khoàn

np vê giâ tri cùa lupng tiên dâ phât hành Chinh vi vây, khi phât hành ra

m pt lupng tiên bao giô luong tiên này cüng d upe ghi vàp danh myc Tài sàn N p trong bàng tong két tài sàn cûa NHTW

28

Nghiên cúu quá trinh xuât hiçn tiên giây cho thây, tiên giây ra dôi vôi tu câch là dâu hiêu cùa tiên vàng, dupe phât hành ra dé thay thê cho tiên kim loai trong viêc thuc hiên chùc nàng tiên tê nhäm khàc phuc nhûng nhuoc diêm cùa tiên kim loai Chinh vi vây mà tiên giay vân duoc sù dung vôi giâ tri nhu giâ tri cùa tiên kim loai mà nô dai diên, mâc dù giâ tri thuc cùa nô thâp hon nhiêu Tiên giây ngày nay không côn khà nàng dôi nguoc trô lai ra vàng nhu truôc nùa Viêc xâ hôi châp nhân sù dung tiên giây mâc dù giâ tri cùa nô thâp hon nhiêu so vôi giâ tri mà nô dai diên, là vi tiên giây duoc phâp luât cùa câc nuôc quy dinh (do dô côn duoc goi là tiên phâp dinh) là phuong tiçn trao dôi, vi moi nguôi tin tuông vào co quan phàt hành, và vi nguôi ta thây sù dyng tiên giây là tiên dung.

Tiên giây cô nhùng uu diêm: gon nhç, dê vân chuyên, cât trù; tiên giây duoc in dù câc loai mçnh già, tiên loi cho moi loai giao dich tù lôn dên nhô, dàp ùng moi nhu câu cùa xâ hôi, dôi vôi Chinh phù, viêc in tiên giây mang lai nhùng loi ich rât lôn, do chi phi in tiên giây nhô hon nhiêu so vôi nhùng giâ tri mà nô dai diên, khoàn chênh lçch dô mang lai nhùng nguôn thu rât lôn cho NSNN Tuy nhiên, tiên giây cüng cô nhùng nhuoc diêm: tiên giây thuông không bên dê râch và hu hông; chi phi luu thông vân côn lôn nhât là dôi vôi câc trao dôi diên ra trên pham

vi rông nhu giùa càc quôc gia, khô khân trong kiêm dêm, vân chuyên, bào quàn vôi khoi luong lôn; dê bi làm già và dê roi vào tinh trang bât

ôn (do không cô giâ tri nôi tai va khô dièu tiét duoc sô luong tién giây trong luu thông nhu tiên vàng)

1.1.2.3 B ût tê (tiên g hi sô, tiên chuyên khoàn)

Bùt tê là mot hinh thùc tiên tê duoc sù dyng bâng câch ghi chép trong so sâch kê toân cùa ngân hàng, cùa khâch hàng Dô là câc khoàn tiên näm trong câc tài khoàn mô ô ngân hàng và duoc hinh thành trên

co sô câc khoàn tiên gùi vào ngân hàng Cùng vôi sy phàt trién manh

mê cùa ngân hàng, quà trinh thanh toân ngày nay duoc tâp trung dai bô

chúng tir thanh toán nhu séc, giây nhô th u , dä làm da dang các phuong tiên thanh toán bên canh hinh thúc thanh toán bàng tien mât, dông thòi con tao diêu kiçn giàm bó t nhùng chi phi lu u hành tiên giây nhu in ân, bào quân, kiém dém , vân chuyèn Vi vây, viçc sù dyng tiên qua ngàn hàng duoc coi là xu h u óng tât yêu cùa nèn kinh tê phât trièn.

Do tiên chuyên khoân thyc chât chi là n hùng con so ghi trén tài khoàn tai ngân hàng, cho nèn có thè nói tiên chuyên khoàn là dông tiên phi v$t chât v à nó cùng là loai tiên m ang dâu hiêu già tri nhu tiên giáy

N ó có uu diêm hon tien giây nhu: an toàn, dê chuyên dôi, thanh toán thuân tiên, nhanh chóng, di chuyên dê dàng D ê sù dung tiên chuyên khoàn, nhùng nguoi sô hùu phâi sù dung các lênh thanh toán dê ra lênh cho ngân hàng noi m inh m ô tài khoân thanh toán v à phài thông qua các công cu thanh toán: giáy tò thanh toán (séc, ùy nhiém c h i ); thè thanh toán (ghi no, kÿ q u ÿ ); thanh toán tùc thòi (qua hé thông máy tinh dà nói mang) N gày nay, tiên chuyên khoàn chiêm tÿ trong lón, khoàng 80% trong tong phu o n g tiên thanh toán

1.1.2.4 T iê n â iç n tù

Khi mà nhùng tiên bô vê công nghê máy tinh cùng nhu su phât triên cùa m ang luôi th ô n g tin viên thông dâ cho phép các ngân hàng thay thè phuong th ù c thanh toán truyên thông sù dyng các chùng tù giây bäng phuong th ù c thanh toán diên tù - ph u o n g thùc thanh toán

trong dó các gia o djch chuyên tiên thanh toán d upe thyc hiçn nhà hç

thông viên thông diên tù dua trên co sô m ang m áy tinh két nói g iù a các ngân hàng B äng phuong phâp này, toc dô chuyên tiên tâng lên rat nhanh, giàm b ó t du o c chi phi vè giáy tô, thòi gian so vói luu thông tiên mât và séc

Khi chuyên sang phuong thùc thanh toán diên tù, tiên trong các tài khoàn ô ngân hàng du p e luu trù trong hê thông máy tinh cùa ngân hàng duôi hinh th ù c diên tù (sô hôa) N goài viêc sù dung các hoat dông chuyên khoàn, tiên diên tù cùng duoc sù dung tru c tiép trong các giao dich duói các hinh th ù c sau:

30

+ Câc thé thanh toân là thé do ngân hàng hoac câc công ty tài chinh phât hành mà nho dô nguôi ta cô thé luu thông nhùng khoân tiên diên tù Câc loai thé thanh toân hiên nay cô nhiêu loai tinh nâng khâc nhau gôm thé rüt tiên ATM, thé tin dung, thé ghi ng và thé thông minh.+ Tiên diên tù là mot dang tiên dugc sù dung dé mua sàm hàng hôa và dich vu trên internet.

Tôm lai, Hch sù ra dôi và phât triên cûa tiên té luôn mang dâu ân cùa nên van minh nhân loai Diêu này dâ dugc minh chùng qua quâ trinh hoàn thiên câc hinh thùc tiên tê, tù hinh thùc so khai ban dâu dên hinh thùc cao nhât Ngoài ra, tiên trinh phât triên này côn biêu hiên cho

su chuyên biên sâu sâc vê quan niêm tiên tê cùa nhùng nguôi sô hûu

nô, dô là quan niêm tiên tê không chi là phuong tiên trao dôi mà côn phâi dugc thùa nhân là biêu trung cho cùa câi xà hôi (hôa tê, kim tê) cho dên tinh phi vât chât hôa tiên tê (but tê, tiên giây, tiên diçn tù) dâ ngày càng dugc xem là nét dâc trung ca bàn cùa quan niêm tiên tê hiên dai M ot vân dê cân luu y là: mâc dù duôi gôc dô lich sù, nguôi ta cô thê chia câc giai doan phât triên tiên tê qua câc thôi kÿ nhu: thôi kÿ hôa

tê, thôi kÿ kim tê, thôi kÿ tin tê song câc thôi kÿ phât triên này không phù dinh lân nhau nghîa là trong bât kÿ quôc gia nào thi câc loai tiên tê vân ton tai dan xen nhau trong quâ trinh luu thông

1.1.3 Chùc nâng cùa tien tç

Theo quan diêm cùa C M âc (quan diêm truyên thông), tiên tç cô

5 chùc nâng c a bàn, bao gom: chùc nâng thuôc do giâ tri, chùc nâng phuong tiên luu thông, chùc nâng phuong tiên thanh toân, chùc nâng phuong tiên cât trù, và chùc nâng tiên tê thé giôi Theo quan diêm cùa câc nhà kinh tê hoc hiên dai, tien tê cô 3 chùc nâng, dô là: chùc nâng don vi do luông giâ tri, chùc nâng phuong tiên trao dôi và chùc nâng du trù giâ tri Vê thuc chât câc chùc nâng cùa tiên tê theo quan diêm cùa câc nhà kinh tê hoc hiên dai cüng bao gôm câc chùc nâng duoc C Mâc trinh bày nhung cô su long ghép m ot so chùc nâng vôi nhau Duôi dây

chüng ta sê nghiên cùu chùc nàng cùa tien tç theo quan diêm cüa câc nhà kinh tê hpc hiçn dai:

1.1.3.1 Ch tre nâng dam vj do ltràmg g ià tr}

Tiên tç cô chüc nàng th u ó c do giâ tri nghïa là tiên tç dupe sù dyng làm thuóc do dê so sânh vói già tri cùa tât cà câc loai hàng hôa, djeh vy Khi thyc hiçn chùc nàng này, tièn dà chuyên già tri thành già

cà Giâ câ là biéu hiçn bàng tiên cùa giâ tri Diêu này nghîa là khi thuc hiên chùc nâng này, già tri cùa tiên dupe epi là chuân m ue dê già tri cùa câc lpai hàng hôa khâc phài s p sânh vói nó giông nhu viêc nguôi ta do chiêu dài bàng mét, do trpng lugng bàng gram, thông qua quan hê này câc loai hàng hôa khâc nhau cô thê biêu hiên giâ tri cùa chùng thành nhùng lupng cùng tên giông nhau vê chat và cô thê s p sânh dupe vói nhau vê lupng

Khi thyc hiên chùc nàng thuóc dp giâ tri, tiên phài có già tri Vi vây, theo quan diêm cùa C M âc, tiên tê làm chùc nâng thuóc do già tri phài là tiên vàng Sô dî cô thé làm dupe nhu vây, vi giùa giâ tri cùa vàng và già tri cùa hàng hôa trong thuc tê dà cô m pt tÿ lê nhât dinh Co

sô cùa ty lê dô là thôi gian lao dpng xâ hpi cân thiêt hao phi dê sân xuât

ra hàng hôa dò Giâ tri hàng hôa dupe biêu hiên bàng tiên gpi là giâ câ hàng hôa Ngoài ra, dé làm chùc nàng thuóc do giâ tri thi bân thân tiên

tê cùng phài dupe do luóng, tièn phài cô tiêu chuân giâ câ Tièn phài dupe quy djnh thành don vj (tiên don vj) Tiên don vi là chuân m ue cùa thuóc do, duye biéu lii$n bàng 01 don vj VI dy: 1 USD (Mÿ), 1 VND (V içt N am )

N gày nay, khi sù dyng tiên, nguôi ta không quan tâm dén hàm lupng kim loai cùa tiên don vj nùa Câi mà nguôi sô hùu tiên quan tâm là: vói sô lupng tiên hiên cô sê m ua dupe bao nhiêu hàng hay nói khâc

di sùc mua cùa dông tiên dô cao hay thâp Khi thuc hiên chùc nàng thuóc do giâ tri, tiên dà chuyén giâ tri hàng hôa thành tên gpi m oi, dô là giâ cà hàng hôa Giâ cà hàng hôa là biéu hiên bàng tiên cùa già tri hàng hóa C o sô cho viêc tiên biéu hiçn già tri câc hàng hoâ khâc chinh là tièn cùng cô giâ tri sù dyng nhu câc hàng hoâ khâc Vi vây, trong thôi

32

dai ngày nay, mâc dù câc phucmg tiên dupe sir dung là tiên không côn

cô giâ tri nhu câc hàng hoâ khâc nhung nô duge mçi nguài châp nhân trong luu thông (cô giâ tri sù dung dâc biêt), do dô vân duoc sù dung dê dânh giâ giâ tri câc hàng hoâ Trong bât kê nên kinh tê tiên tê nào, viçc

sù dung tiên làm don vi do luông giâ tri dêu mang tinh chât trùu tuong, vùa cô tinh phâp lÿ, vùa cô tinh quy uôc

1.1.3.2 Chicc näng phuffng tiçn trao dôi

Tiên tê cô chùc näng phuong tiên trao dôi nghîa là tiên tê làm môi giôi trung gian trong quâ trinh trao dôi hàng hôa dê chi trâ, thanh toân hàng hôa, theo công thùc luu thông hàng hôa: Hi - T - H2 Tiên tê duoc

xà hôi sù dyng vôi tu câch là vât trung gian trong quâ trinh trao dôi hàng hôa, câc hàng hôa truôc tiên së duge dôi ra tiên rôi sau dô nguôi ta dùng tiên dê dôi lây hàng hôa khâc Khi tiên thyc hiên chùc näng này, nguôi ta bân hàng cüa minh lay tiên rôi dùng nô dê mua hàng hôa khâc, nhu vây tiên tê là phuong tiên giüp thuc hiên mue dich nhanh chông.Khi thyc hiên chùc näng phuong tiên trao dôi, tiên cô câc dâc diêm sau:

+ Cô thê sù dung tiên mät hoâc thanh toân không dùng tiên mât (tiên chuyên khoàn) Tiên mât là tiên dang cô giâ tri luu hành, chùng cô hinh dâng, kich thuôc và tiêu chuân giâ câ nhât dinh duoc luât phâp thùa nhân Phâi sù dung tiên mât vi trong quâ trinh trao dôi cô su chuyên quyên sô hùu giùa nguôi bân và nguôi mua, dô là bäng chùng duy nhât trong trao dôi, chung minh lao dong cùa nguôi sân xuât hâng hôa (nguôi bân) là cân thiêt cho xâ hôi khi hàng hôa ho duoc bân hêt Tiên mât là “giay chùng nhân” ho nhân tù nguôi mua Tuy nhiên, do trinh dô phât triên cùa sàn xuât và luu thông hàng hôa, cùng vôi su dàm bâo cùa câc to chùc tài chinh mà cô thê thanh toân không dùng tiên mât (tiên chuyên khoàn)

+ Cô thé sù dung tiên vàng hoâc tiên dâu hiêu Trong trao dôi hàng hôa, myc dich cùa nguôi bân không phâi trô thành sô hùu tiên vînh viên, nguôi bân hàng hôa thu tiên vê nhung là dê tim mua dén mot giâ tri sù dung môi Do vây tiên dôi vôi ho chi là “môi giôi thoâng qua”

là phuong tiên dê näm giù và rôi trao dôi vói hàng hóa khâc C hính vi thé khi thuc hiên quà trinh trao dôi, cô thê sù dyng tiên dû già (vàng,

b a c ) hoàc tien dau hiçu (tiên giày, giây bac ngân hàn g )

+ Chuân m ue cùa tiên: Tiên phài du p e tao ra hàng loat dê sô lupng cùa nô dù dùng trong trao dôi; phài dupe chap nhân m pt càch rông rài N ô phài duac con nguôi châp nhân rpng rài trong luu thông bòi vi chi khi con nguôi cùng cháp nhân nô thi nguôi cô hàng hôa m ôi dông y dôi hàng hôa cùa m inh lay tiên; cô thê chia nhô dé tao thuân lçri cho viêc dôi chàc giùa càc hàng hoâ cô già tri khàc nhau; dê chuyên chô

vi tiên tê phài dù gpn nhe dê dê dàng trong viêc trao dôi hàng hoâ ô khoàng cách xa; không bi hu hông m pt càch nhanh chông

+ L uu thông chi cháp nhân m pt sô lupng tiên nhât dinh Sô lupmg nhiêu hay it phu thupc vàp tông già câ hàng hôa dua ra thi truông và tôc

dô luu thông cùa tiên tê Sô lupng hàng hôa dua vàp luu thông trong kÿ vói tông giâ cà dupe xâc dinh Vi vây, dé thuc hiên quan hê trap dôi ngang già vói sô lupng hàng hôa này, trong luu thông chi cân m pt khôi lupng tiên nhât dinh D p là sô lupng tiên cân thiét, nô phy thupc vàp câc yêu to nhu tông già cà hàng hôa dua ra luu thông và tôc dp luu thông binh quân cùa tien

C hùc nâng phupng tiên trap dôi (phuang tiên luu thông) cùa tiên

tê së giùp m ô rpng luu thông hàng hôa, giùp luu thông hàng hôa tâch rôi hành vi m ua và bân cà vê không gian lân thài gian; kiém soât tinh hinh luu thông hàng hôa Ngoài ra, chùc nâng này con giùp cho viêc trao doi trô nên thuân tiên, nhanh chông, do dô giàm dupe thôi gian, chi phi trao doi

1.1.3.3 Chùc nâng phucm g tiçn d u trù già tri

Tién tê thyc hiên chùc nâng phu an g tiên dy trù giâ tri nghïa là tiên là p h u an g tiên chùa già tri, hay chính là m pt phuang tiên chùa sùc mua hàng theo thôi gian C hùc nâng này tinh thôi gian tù lue nguôi ta nhân dupe thu nhâp tôi lue nguôi ta tiêu nô Tiên vân dpng theo công thùc: H - T T - H

34

Tiên là phuong tiên dé giûp cho viêc cât giû suc mua, trong nhùng truàng hap này nguài ta giû tiên chi don thuân là viêc dê lai cüa cài Trong chûc nâng này, tiên dugc rüt ra khôi linh vue luu thông dê cât trû, dê thôa màn câc nhu câu mua hàng sau này Tiên trong chûc nâng này dôi lâp vôi tiên trong chûc nâng phuong tiçn luu thông biêu hiçn ô chô: tiên cât trû là tiên dung im, không vân dông, không phyc vu cho quâ trinh luu thông hàng hôa nào Tuy nhiên, noi cât trû tiên lai là

“ kho” chùa câc phuong tiên luu thông, nô sàn sàng nhây vào luu thông bât kÿ lüc nào

Tiên không phài là noi cât trû giâ tri duy nhât Rât nhiêu tài sàn khâc cô thê là noi cât trû giâ tri cô loi hon tiên vi chûng cô thê sinh ra nhûng khoân loi nhuân cho chü nhân nhu: dât dai, nhà cüa, trâi phiêu,

cô phiêu Trong khi dô, tiên mât cô thê là noi cât trû giâ tri không tôt nêu nhu giâ cà tâng liên tue Câu hôi dât ra ô dây là tai sao nguôi ta vân giû tiên dù nô không phài là noi cât trû giâ tri tôt nhât Diêu này liên quan dên mot khâi niçm dô là tinh long (liquidity), tinh long phàn ânh khâ nâng chuyên doi mot câch dê dàng và nhanh chông cüa mot loai tài sàn thành tiên mât Tiên là tài sàn cô tinh long cao nhât vi nô là phuong tiên trao dôi, nghîa là không giông nhûng tài sàn khâc, nô không cân phài chuyên dôi thành thû gi khâc dê mua hàng nghïa là không mât chi phi giao dich nhu nhûng tài sàn khâc

Voi myc dich du trù giâ tri trong tuorng lai gân, ngirôi ta co xn

huông du trû duôi dang tiên Song vi tiên, nhât là tiên giây ngày nay, không côn su dàm bâo su nguyên vçn giâ tri tù khi nhân cho dên khi dem ra sù dung nên tiên së không phài là câch lua chon tôt nhât dê du trû giâ tri trong thôi gian dài Tù truôc dên nay và trong tuong lai xa, kim loai vàng là phuong tiên dâp ung châc chân nhât mue dich này Vi vây du trû vàng vôi y nghîa cât trû không nhûng là nhu câu, mà con là

su ham muon cüa nhiêu nguôi

Thuc hiên chûc nâng phuong tiên du trû giâ tri, phài du trû giâ tri bang tiên vàng hoâc cô thê du trû bang tiên dâu hiêu hoâc tiên gùi ngân

hàng vói diêu kiçn dông tiên on djnh Diêu này là bòi khi cat trü diêu quan trpng là tiên phài g iù nguyên già tri v à sùc m ua theo thcri gian

D ông tien dem cât trù phài dàm bào yêu câu v ê già tri cùa nô là phài ôn dinh, không bi m at già tri tro n g tu o n g lai khi cô nhu câu trao dèi

V iêc nàm b ât d u o c chùc nâng này cùa tiên tê th u c su cô y nghîa vói N H TW khi diêu hành chinh sâch tiên tê: diêu tiêt khôi luo n g tiên và khoi lu o n g hàng hoâ - trong luu thông Dôi vó i câ nhân, doanh nghiêp

và to chùc tin dung trong viêc tâp trung, tich luÿ du o c nhiêu von cho câc du djnh trong tu o n g lai gân Ngoài ra, chùc nâng này cùng tao ra nhu câu vê càc ph u o n g tiên tich luÿ an toàn vói tinh long cao nghîa là

cô khâ nâng chuyên hôa thành tiên m ât m ot câch dê dàng, nhanh chông vói chi phi thâp

1.1.4 Vai trò cùa tièn trong nèn kinh té hàng hoà

1.1.4.1 Tiên là ph uom g tiçn d ê m â rç n g và p h á t triên sàn x u â t

và trao d ô i hàng hoâ

Tiên là sàn phâm cùa nên kinh tê hàng hôa n hung khi tiên xuât hiên, nò lai trô thành công eu thùc dây sàn xu ât v à trao dôi hàng hôa phát triên lên m ùc dô cao hon vi:

Thú nhát, tièn làm cho già tri cùa hàng hoà duoc biêu hiên m ot càch don giân cho nên ng u ó i ta dê dàng so sânh câc hàng hoâ vói nhau

và nguói lao dpng có thé so sânh vê m ùc dô lao dpng vói nhau Vi du trong cùng 1 ngày làm viêc nguôi th o m ay có thè tao ra luong giâ tri gia tàng là 100.000 dông, trong khi dô nguói th o dông giày kiêm duoc 60.000 dông N h u vây, tro n g cùng m ot ngày lao dông, nguôi tho may tao ra lu o n g già tri nhiêu hon nguôi th o dông giày

Thú hai, tiên làm cho già tri cùa hàng hoâ du o c th u c hiên mot câch thuân loi, nguôi sô hùu cô thé chuyên dôi giâ tri sù dung m pt càch

de dàng D o su phân công lao dpng và chuyên mon hôa trong sàn xuât, môi nguôi chi tao ra m pt loai hàng hôa nào dô trong khi nhu càu tiêu dùng nhièu loai hàng hôa khàc Vi du nguôi nông dân cô thê bân thôc cùa m inh dé lây tiên m ua th u c p h â m

36

Thú ba, tiên tê làm cho su trao dôi hàng hoà không bj ràng bupc

vê không gian và thôi gian Vi du khi bàn dupe hàng hôa cùa minh, mpt nguôi thp së không nhât thiêt phài trao dôi lây mQt sàn phâm khàc ngay

m à cô thê tich trù tiên cho càc nhu câu sau này cùa minh

Thú tu, tiên tç làm cho viêc hach toàn hiêu quà sàn xuât kinh doanh trô nên thuân tiên và chinh xàc hon Diêu này thê hiên duôi d?mg càc con so trong càc bào cào tài chinh Viêc sù dung tiên giùp con nguôi dê dàng xàc dinh dupe hiêu quà công viêc làm ân cùa minh, tù dô

cô thê dua ra càc quyêt d¡nh trong kinh doanh nhäm dem lai nhùng dieu

cô lpi nhât cho minh

1.1.4.2 Tiên biêu hiçn quan h ê x â hôi

Trong xà hôi, dia vi con nguôi cao hay thâp phu thupc nhiêu vào câc yêu tô nhu dao due, hoc vi, chúc vu dàm nhiêm, hinh thùc, nghè nghiçp, già tri tài sàn mà hp nàm g iù Trong sô dô, dia vi cùa con nguôi phu thupc dàng kê vào sô lupng tiên mà nguôi dô sô hùu miên là nhùng dông tiên dô phài “ sach” - tiên cô dupe không phài là do ph^m phàp hay vi ph^m càc chuân m ue dao lÿ Diêu này là do tiên dupe mpi nguôi châp nhân sù dung rpng rài trong thanh toàn, mua bàn nô dupe mpi nguôi sùng bài và tiên cüng là m pt bp phân quan trpng trong sô tài sàn mà con nguôi luôn khàt khao cô dupe dé khâng dinh vi thé cùa minh là giàu hay nghèo

1.1.4.3 lie n là phuumg tiçn ph u c vu mue dieh cùa nguôi su

d u n g chúng

Trong cuôc sóng, cô nhiêu càch dé con nguôi dat dupe mue dich cùa minh nhu sù dung quyên lue chinh tri, tinh càm, moi quan hê, sùc manh Trong dô, viêc sù dung tiên nhu m pt công eu dê dat dupe mue dich tô ra hét sùc hùu hiêu do tién là loai hàng hôa dâc biêt cô thê trao dôi truc tiêp lây hâu hêt càc hàng hôa, dich vu khàc dê thôa man nhu câu cùa nguôi sô hùu chùng:

+ Dôi vói dân eu, tiên là phuong tiên phyc vu nhu câu sông;

+ Doi vưi chinh säch tai chinh quoc gia, tien lä co so de hinh thänh nen cäc khộn thu chi cüa ngän säch;

+ Doi vai chinh säch kinh te dưi ngoai, tien lä co sä hinh thänh nen ty giä hoi dội hộc lä phuang tien chi trä giüa cäc quoc gia;+ Doi vai chinh säch kinh te vi mư, co sä hinh thänh von vä cäc chi tieu täi chinh nhu chi phi sän xuät, giä thänh sän pham, doanh thu, loi nhu|n;

+ Doi väi chinh säch kinh te vi mư, tien lä phuang tien de Nhä nuäc dieu tiet vi mư nen kinh te

1.2 CHE DQ LÜtJ THƯNG TIEN TE

1.2.1 Khäi niem ve che dp luu thưng tien t£

Tien te ra doi tir doi hoi khäch quan cüa nen kinh te häng hưa Väi chüc näng lä phuang tien luu thưng, phuang tien thanh tộn, phuong tien tien te quoc te, tien te luưn luưn vän dpng tren pham vi rưng lưn

Liru thưng tien te lä su vän dưng cüa tien trong luu thưng duäi

cäc hinh thüc khäc nhau (tien mät vä chuyen khộn) de phuc vu su luän chuyen cüa sän pham häng hưa, dich vu - nhäm läm cho sän phäm häng hưa vän dpng tu nai näy den nai khäc, tu ngänh näy sang ngänh khäc,

tu nai sän xuat den nai tieu düng Luu thưng tien te cưn lä su vän dpng cüa tien te trong nen kinh te, phuc vu cho cäc quan he ve thuang mai häng hưa, phän phoi thu nhäp, hinh thänh cäc nguon von vä thuc hien phuc loi cưng cưng

Tien lä sän phäm cüa nen kinh te häng hưa nhung che dO luu thưng tien lai lä sän pham cüa phäp quyen Su phät trien cüa che dp luu thưng tien khưng nhung phu thupc väo su phät trien cüa moi quoc gia

mä cưn duac quyet dinh bưi trinh dp to chüc cüa Nhä nuäc Khi Nhä nuäc xuät hien, che dư luu thưng tien mưi duoc hinh thänh vä tüng buäc hộn thien de phü hop väi trinh dp phät trien kinh te xä hpi trong nuäc vä giao luu quoc te Trong quä trinh phät trien, che dp luu thưng tien dä träi qua nhieu giai doan phät trien tu thap den cao, tu che dp tien kirn lo^i den tien dau hi?u de phü hpp väi väi trinh dp phät trien kinh te trong nuäc vä hpi nhäp quoc te Nhu väy, che dư luu thưng tien te lä täp

38

hop có hç thông các dao luât, quy dinh và nhöng vän bàn quôc già hay

tô chúc quôc tê vê quàn lÿ và luu thông tiên trong mpt không gian và thôi gian nhât dinh Cùng vói su phàt triên cùa nên kinh tê hàng hoà - tiên tê, các chê dô luu thông tiên tê cùng phàt triên tù tháp dên cao, tù chê dô luu thông tiên kim loai dên luu thông tiên dâu hiêu già tri

1.2.2 Các yéu to to' bán cùa chê dç luu thông tien tê

Các yêu to co bàn cùa chê dô luu thông tiên tê bao gôm bàn vi tiên tê, don vi tiên tê, và co chê phàt hành, quàn lÿ và diêu tiêt luu thông tiên tê-

- Bàn vj tien tç (vât lieu duffc sir dung dê chê tao tiên)

Bàn vj tiên tê tùc là cài gi dupe dùng làm co só dinh già cho dông tiên quôc gia Dây là yêu tô co sô cùa chê dp tiên tê, nô là càn cù dê xàc dinh già tri dông tiên luât dinh, tùc là don vi do già tri cùa các hàng hôa khâc

Bàn vi tiên là nhân tô quan trong nhât, nô là co sô cùa mpt chê dp tiên tê dông thôi nô quyêt dinh dâc diêm cùa chê dô tiên tê dô Khi tiên

tê ra dôi, các kim loai quÿ nhu vàng, bac, dông duoc coi là tiên, duoc gpi là bàn vi tiên hay kim bán v¡ Duói chê dô chiêm hùu nô lê và phong kiên, bàn vi tiên là këm và dông Duói che dp tu bàn chù nghia, bàn vi tiên là bac và vàng

- Bon v| tien tç: là tiêu chuân già cà cùa dông tiên quy dinh bòi

phàp luât Nô chinh là viêc quy dinh hê thông các don vj do luông già tri

hàng hôa, dich vu cùa Nhà nuác, bao gôm viçc quy dinh nhùng tiêu chuân già cà cùa cùa mot don vi tiên tê và các dông tiên uôc sô và bpi sô.Khi kim loai dupe chpn làm bàn vi tiên tê, Nhà nuôc phài quy dinh tiêu chuân già cà cùa mot don vi tiên tê, tùc là quy dinh trpng luong kim loai tiên tê cùa mpt don vi tiên tê hoâc quy dinh hàm lupng kim loai quÿ làm co sô cho mpt don vi tiên tê theo tên goi cùa nô.Trong diêu kiên ngày nay, khi kim loai không dupe chpn làm bàn

vi tien tê, viêc quy dinh don vi tiên tê chi don thuân là viêc xàc dinh tên gpi cùa tiên và quy dinh nhùng loai mênh già tiên duoc phàt hành và luu thông

D an vi tiên tç cho thây su khâc biçt rat rô vê yêu tô kÿ thuât g iû a câc dông tiên khâc nhau.

+ Tên goi: M ôi dong tiên quoc gia cô tên gçi khâc nhau Tuy nhiên cüng cô m pt sô nuôc cô tiên giây diroc nhiêu nuôc sù dyng (n h u dollar, dông franc)

+ Vê kÿ hiêu: tên dong tien dupe kÿ hiçu bàng 3 chü câi, trong dô

2 chü câi dâu là dê kÿ hiçu tên nuôc, côn chû câi sau cüng là chü v iêt tât tên dông tiên theo ISO

Vi dy: D ông Dô la Mÿ : U SD (U nited State D ollar);

D ông Quan Phâp : FRF (French Franc);

D ông Yên N hât Bân : JPY (Japan Yen);

D ông V içt Nam : VND (V içt Nam Dông);

+ Tiêu chuân giâ câ (tiêu chuân do luông) là viçc quy dinh giâ tri cho m ot don vi tiên tç và phân chia nhô cüa nô Tù dan vi tiên, N hà nuôc sè phât hành và luu thông tiên bpi so và u ô c so

- Co ché phât hành, quàn lÿ và dieu tiét Iiru th ôn g tiên tç:

Trong moi chê dp luu thông tiên tê, N hà nu ô c hoâc ngân hàng quoc tê giù dpc quyên phât hành tiên, chju trâch nhiçm quàn lÿ v à quyêt dinh chinh sâch diêu tiét và luu thông tiên tç Tuy nhiên, c a chê này phy thupc vào tùng loai tiên:

+ Vôi tiên düc dû giâ (tiên vàng và tiên bac) thi N hà n u ô c giù dpc quyên dùc tiên và cho phép dân chûng dua tiên vào luu thông không han ché

+ Vôi tiên dûc kém giâ thi N hà nuôc giù dôc quyên và kiêm soât chat chê viêc phât hành

+ V ôi giây bac ngân hàng, N H TW giù dôc quyên p h ât hành dua trên co sô dàm bâo bâng vàng hoâc hàng hôa

+ Vôi tien chuyên khoàn, N H TW khong chê m ùc tien chuyén khoàn bàng quy dinh câc chi tiêu: tÿ lê du trù bât buôc, lâi suât tâi chiêt

40